{"id":7578,"date":"2016-12-01T20:46:00","date_gmt":"2016-12-01T19:46:00","guid":{"rendered":"http:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=7578"},"modified":"2021-10-14T20:40:33","modified_gmt":"2021-10-14T18:40:33","slug":"tomasz-de-rosset-muzealnictwo-a-polityka-spor-o-muzeum-narodowe-w-srodowiskach-emigracyjnych-doby-rozbiorow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=7578","title":{"rendered":"Tomasz de Rosset, Muzealnictwo a polityka: sp\u00f3r o muzeum narodowe w \u015brodowiskach emigracyjnych doby rozbior\u00f3w"},"content":{"rendered":"

Tekst niniejszy, odnosz\u0105cy si\u0119 do wykorzystywania muzeum w bie\u017c\u0105cej walce politycznej stronnictw i wp\u0142ywowych postaci w aspekcie narodowej dominacji jest wersj\u0105 wyst\u0105pienia na I seminarium muzealniczym w ramach projektu Muzeum w polskiej kulturze pami\u0119ci<\/em>; stanowi on przyczynek oparty na moich wcze\u015bniejszych badaniach nad kolekcjonerstwem polskich dziewi\u0119tnastowiecznych emigrant\u00f3w. Przed 1918 r. mo\u017cna wskaza\u0107 sze\u015b\u0107 muze\u00f3w polskich maj\u0105cych w nazwie przymiotnik \u201enarodowy\u201d. By\u0142y to w kolejno\u015bci chronologicznej: efemeryczne Muzeum Narodowe im. Wodzi\u0144skich w Dre\u017anie (1848-1850), Muzeum Narodowe Polskie w Rapperswilu (1869), Muzeum Narodowe w Krakowie (1879\/1883), Muzeum Narodowe im. Kr\u00f3la Jana III we Lwowie (1908-1939), Muzeum Narodowe w Warszawie przekszta\u0142cone z instytucji miejskiej w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej (1915), a trzeba doda\u0107 jeszcze Ukrai\u0144skie Muzeum Narodowe we Lwowie (1908\/1913). Wykaz ten wzbogaci\u0107 mo\u017cna by o niekt\u00f3re plac\u00f3wki, w kt\u00f3rych nazwach przymiotnik \u201enarodowy\u201d nie pojawia si\u0119 wprawdzie, ale zakres merytoryczny i kontekst historyczno-spo\u0142eczny wyra\u017anie taki charakter sugeruj\u0105; przyk\u0142adem niech tu b\u0119dzie Muzeum Lubomirskich dzia\u0142aj\u0105ce od 1823 r. (w istocie od 1876) przy Zak\u0142adzie Narodowym im. Ossoli\u0144skich we Lwowie, albo niezrealizowane Muzeum Polskie im. \u015awidzi\u0144skich urz\u0105dzane przez margrabiego Wielopolskiego w 1858 roku na prowincji pod Pi\u0144czowem, ale potem do\u0142\u0105czone do zbior\u00f3w ordynacji Krasi\u0144skich w Warszawie, albo te\u017c \u201eGaleria artyst\u00f3w i rzeczy polskich\u201d w Muzeum im. Miel\u017cy\u0144skich Pozna\u0144skiego Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk nazwana \u201eca\u0142ym muzeum narodowym\u201d przez Wawrzy\u0144ca Benzelstjern\u0119-Engestr\u00f6ma (1882).<\/p>\n

Generalnie wszystkie one stanowi\u0142y odzwierciedlenie okre\u015blonej postawy polityczno-\u015bwiatopogl\u0105dowej, ale w warunkach braku pa\u0144stwowo\u015bci sama nazwa \u201enarodowe\u201d stawa\u0142a si\u0119 istotn\u0105 manifestacj\u0105 i by\u0142a odbierana nieledwie jako namiastka nieistniej\u0105cego pa\u0144stwa[1]<\/a>. Z tego wzgl\u0119du muzeum by\u0142o niejednokrotnie wykorzystywane jako narz\u0119dzie gry politycznej. Poni\u017cej prezentuj\u0119 dwa przypadki na zasadzie \u201e\u00e9tude de cas\u201d, anga\u017cuj\u0105ce dwa ze wspomnianych muze\u00f3w: Muzeum Narodowe im. Wodzi\u0144skich w Dre\u017anie i Muzeum Narodowe Polskie w Rapperswilu oraz kolekcj\u0119 Czartoryskich \u2013 prywatn\u0105, ale stale w zasadzie dost\u0119pn\u0105 publicznie i maj\u0105c\u0105 niekwestionowane prawo do okre\u015blenia \u201emuzeum narodowe\u201d. Wska\u017ce to jeden z kierunk\u00f3w interpretacji  muzeum epoki porozbiorowej, b\u0119d\u0105cego czasem odzwierciedleniem spor\u00f3w o w\u0142adz\u0119 (duchow\u0105 i symboliczn\u0105), o prawo do wy\u0142\u0105cznej reprezentacji i prezentacji narodu (reprezentacji na zewn\u0105trz oraz reprezentacji w sensie przewodzenia, a prezentacji w sensie uprawnionej wizji narodu i jego dziej\u00f3w, a przez to kszta\u0142towania zbiorowej pami\u0119ci).<\/p>\n

Sprawa Muzeum Narodowego im. Wodzi\u0144skich w Dre\u017anie<\/strong><\/p>\n

Muzeum to nie by\u0142o planowane od pocz\u0105tku. U jego genezy le\u017ca\u0142 zapis w testamencie senatora-wojewody Kr\u00f3lestwa Polskiego Macieja Wodzi\u0144skiego, zmar\u0142ego w Dre\u017anie latem 1848 roku. Zapisa\u0142 on na potrzeby emigracji polskiej we Francji poka\u017an\u0105 sum\u0119 oraz niema\u0142y ksi\u0119gozbi\u00f3r wraz z kolekcj\u0105 grafiki i numizmat\u00f3w dla Towarzystwa Literackiego w Pary\u017cu. Poniewa\u017c \u015bmier\u0107 darczy\u0144cy zbieg\u0142a si\u0119 z burzliwymi miesi\u0105cami Wiosny Lud\u00f3w i przemian ustrojowych we Francji, zbiory te pozosta\u0142y jeszcze dwa lata w Dre\u017anie, jako \u201eMuzeum im. Wodzi\u0144skich\u201d, nast\u0119pnie wcielone do Biblioteki Polskiej, rozproszy\u0142y si\u0119 w jej ksi\u0119gozbiorze, w cz\u0119\u015bci graficznej za\u015b w XX wieku zosta\u0142y przewiezione do Krakowa do biblioteki Polskiej Akademii Umiej\u0119tno\u015bci. Jak jednak mo\u017cna domy\u015bla\u0107 si\u0119 z zachowanej korespondencji, sprawa ta powi\u0105zana by\u0142a z polityczn\u0105 rywalizacj\u0105 polskich \u015brodowisk emigracyjnych, kt\u00f3rej elementem by\u0142a dominacja w aspekcie kultury narodowej.<\/p>\n

\"\"
Antoni Oleszczy\u0144ski, Portret Macieja Wodzi\u0144skiego (https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/b\/b5\/Maciej_Wodzi%C5%84ski.PNG)<\/figcaption><\/figure>\n

Wodzi\u0144ski (1782-1848) by\u0142 oficerem wojsk Ksi\u0119stwa Warszawskiego, nast\u0119pnie za Kr\u00f3lestwa Kongresowego pos\u0142em na sejm i senatorem z tytu\u0142em kasztelana, a od 1830 roku wojewody; posiada\u0142 wiele odznacze\u0144 (m.in. Krzy\u017c Virtuti Militari, order Legii Honorowej, \u015bw. Stanis\u0142awa i Or\u0142a Bia\u0142ego, a tak\u017ce komandori\u0119 orderu Grzegorza Wielkiego); by\u0142 masonem, kawalerem malta\u0144skim, bibliofilem i mi\u0142o\u015bnikiem grafiki. Po upadku powstania listopadowego dobrowolnie wybra\u0142 emigracj\u0119 (nie bra\u0142 udzia\u0142u w g\u0142osowaniu nad detronizacj\u0105 Miko\u0142aja I, nie by\u0142 wi\u0119c nara\u017cony na rosyjski wyrok \u015bmierci). Wraz z \u017con\u0105 Konstancj\u0105 z \u0141uszczewskich zamieszka\u0142 w Dre\u017anie (pierwszym o\u015brodku emigracji polskiej po powstaniu). Zmar\u0142 bezdzietnie (by\u0142 stryjem niedosz\u0142ej \u017cony Chopina, amatorskiej malarki i pianistki Marii Wodzi\u0144skiej, nast\u0119pnie Skarbkowej i potem Orpiszewskiej). Jego zbiory budowane jeszcze w kraju (w maj\u0105tku rodzinnym w Go\u0142\u0119biowie na Kujawach), w zasadniczym zr\u0119bie powsta\u0142y w Saksonii. Wodzi\u0144ski bra\u0142 udzia\u0142 w handlu antykwarycznym, g\u0142\u00f3wnie w drezde\u0144skich i lipskich aukcjach g\u0142o\u015bnych kolekcji oraz zapewne w czasie licznych podr\u00f3\u017cy po Europie. Obejmowa\u0142y one przede wszystkim bibliotek\u0119 na 4 tys. tom\u00f3w (\u201ePolsk\u0105\u201d i \u201eObc\u0105\u201d), ok. tysi\u0105c obiekt\u00f3w licz\u0105cy zbi\u00f3r numizmatyczny i kolekcj\u0119 grafiki bogat\u0105 w 40 tys. obiekt\u00f3w (10 tys. plansz lu\u017anych i ok. 30 tys. oprawionych w tzw. albumy sztuczne i w wydawnictwach). Na zbi\u00f3r grafiki w przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci sk\u0142ada\u0142a si\u0119 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 rytownik\u00f3w francuskich, angielskich, niemieckich XVIII i XIX wieku, jednak\u017ce szczeg\u00f3lne znaczenie cenne by\u0142y prace wcze\u015bniejsze, m.in. miedzioryty i drzeworyty Albrechta D\u00fcrera, miedzioryty Marcina Schongauera i z kr\u0119gu A. Mantegni oraz L. Cranacha, H. Baldunga, V. Solisa, L. van Leyden, H. Golzuisa, J. Saedredama, A. van Ostade, Rembrandta, M. Raimondiego, S, Della Belli, J. Callota, R. Nanteuila, W. Hollara. Ich uzupe\u0142nieniem by\u0142a grupa prac artyst\u00f3w zaliczanych do \u201eszko\u0142y polskiej\u201d (J. Falcka, W. Hondiusa, F. Piwarskiego, A. Oleszczy\u0144skiego) i rycin o tematyce polskiej (np. R. van Hoghe) oraz pojedyncze akwarele i rysunki i fachowa biblioteczka.<\/p>\n

Zbiory zapisane Towarzystwu Literackiemu w 1840 roku (co uzupe\u0142niono w 1846), mia\u0142y by\u0107 w\u0142\u0105czone do Biblioteki Polskiej utworzonej dla scalenia w niej ksi\u0119gozbior\u00f3w emigracyjnych stowarzysze\u0144 naukowych i kulturalnych. Przeszkodzi\u0142a w tym niepewna sytuacja i zaburzenia polityczne we Francji latem 1848 roku po obaleniu monarchii Ludwika Filipa i proklamowaniu republiki (w czerwcu dosz\u0142o do rozruch\u00f3w i krwawych walk w robotniczych dzielnicach Pary\u017ca). Decyzj\u0105 prezesa Towarzystwa Literackiego ksi\u0119cia Adama Czartoryskiego, zatwierdzon\u0105 potem przez zarz\u0105d, zbiory Wodzi\u0144skiego pozosta\u0142y wi\u0119c tymczasowo w Dre\u017anie. Wyznaczono komitet z\u0142o\u017conych z wdowy Wodzi\u0144skiej i trzech przebywaj\u0105cych w Saksonii konserwator\u00f3w w osobach Konstantego Czartoryskiego bratanka ksi\u0119cia Adama, zaprzyja\u017anionego z Wodzi\u0144skimi Karola Hoffmana i pu\u0142kownika Adama Bojanowicza. Korespondencja mi\u0119dzy nimi a zarz\u0105dem Towarzystwa i ksi\u0119ciem Adamem pozwala na zrekonstruowania historii tej interesuj\u0105cej plac\u00f3wki. Komitet mia\u0142 przej\u0105\u0107 kolekcj\u0119 i zabezpieczy\u0107 j\u0105 zanim zostanie przewieziona do Pary\u017ca. Sporz\u0105dzono prowizoryczny inwentarz zbior\u00f3w i umieszczono je w wynaj\u0119tym mieszkaniu przy Sheffelgasse 4, licz\u0105ce 4 pokoje z alkow\u0105 i kuchenk\u0105. Tam znajdowa\u0142o si\u0119 16 przeszklonych szaf i d\u0142uga, przeszklona komoda na \u015brodku jednego z pokoj\u00f3w (ksi\u0119gozbi\u00f3r umieszczony by\u0142 w 13 szafach, grafika w 2, numizmaty w 1). W korespondencji natomiast od pocz\u0105tku pos\u0142ugiwano si\u0119 nazw\u0105 \u201eMuzeum Narodowe imienia Wodzi\u0144skich\u201d i kilkakrotnie udost\u0119pniono je do zwiedzania.<\/p>\n

\"\"
Gr\u00f3b Macieja Wodzi\u0144skiego na Starym Cmentarzu Katolickim w Dre\u017anie (https:\/\/upload.wikimedia.org\/wikipedia\/commons\/2\/27\/DD-AKF-Grabmal-Wodzinski.jpg).<\/figcaption><\/figure>\n

Jednak\u017ce wiosn\u0105 1849 roku to w\u0142a\u015bnie w Dre\u017anie rozegra\u0142 si\u0119 jeden z ostatnich akt\u00f3w Wiosny Lud\u00f3w. Przyj\u0119ta w marcu tzw. konstytucja frankfurcka przewiduj\u0105ca utworzenie federacji autonomicznych kraj\u00f3w niemieckich pod panowaniem wsp\u00f3lnego cesarza ze wsp\u00f3lnym rz\u0105dem i dwuizbowym parlamentem zosta\u0142a odrzucona przez kr\u00f3la pruskiego oraz innych w\u0142adc\u00f3w. Skutkiem tego by\u0142y zbrojne powstania w Westfalii, Nadrenii, Palatynacie, Badenii, Bawarii i Saksonii. W Dre\u017anie wybuch\u0142y walki zako\u0144czone w maju interwencj\u0105 wojsk pruskich. Chocia\u017c Muzeum Wodzi\u0144skich pozosta\u0142o nienaruszone, to jednak paryskie Towarzystwo Literackie za\u017c\u0105da\u0142o przeniesienia go na sk\u0142ad w inne, ta\u0144sze i znacznie skromniejsze miejsce, co wyklucza\u0142o jak\u0105kolwiek form\u0119 jego udost\u0119pniania. Spotka\u0142o si\u0119 to z krytycznymi opiniami konserwator\u00f3w, ale do\u015b\u0107 szybko potem zapad\u0142a decyzja o sprowadzeniu ca\u0142o\u015bci do Pary\u017ca. Nast\u0105pi\u0142o to w marcu 1850 roku. Bibliotek\u0119 i kolekcj\u0119 grafiki w\u0142\u0105czono do zbior\u00f3w Biblioteki Polskiej, ale wbrew pocz\u0105tkowym deklaracjom nie utworzono \u201eGabinetu rycin Wodzi\u0144skiego\u201d (imieniem wojewody jego nazwano sal\u0119 posiedze\u0144 w zakupionym w latach 1850 obecnym budynku, utrwalono je tak\u017ce na komemoratywnej tablicy na dziedzi\u0144cu). Kolekcja Wodzi\u0144skiego sta\u0142a si\u0119 podstaw\u0105 zbioru graficznego Biblioteki, co w nast\u0119pnych latach wzbogaci\u0142y inne darowizny (m.in. hr. de Montalembert). W 1903 roku w zwi\u0105zku z aran\u017cacj\u0105 wn\u0119trz dla przyj\u0119cia Muzeum Mickiewicza znacznie rozbudowany zbi\u00f3r  ten umieszczono chwilowo za prowizoryczn\u0105 \u015bciank\u0105 i zapomniano o nim na dwadzie\u015bcia lat z g\u00f3r\u0105.  W 1927 roku znalaz\u0142 si\u0119 on w Krakowie w bibliotece PAU (cz\u0119\u015b\u0107 polska w celach pogl\u0105dowo-propagandowych pozosta\u0142a w Pary\u017cu), w 1931 natomiast pokazano go na wystawie w kamienicy Baryczk\u00f3w w Warszawie.<\/p>\n

Prawdopodobnie naczeln\u0105 przyczyn\u0105 likwidacji tego pierwszego polskiego muzeum narodowego (chocia\u017cby by\u0142a to tylko sama nazwa) by\u0142a niech\u0119\u0107 dzia\u0142aczy emigracyjnych skupionych wok\u00f3\u0142 Adama Czartoryskiego wobec jego autonomii, niezale\u017cno\u015bci od pozostaj\u0105cego pod ich wp\u0142ywem Towarzystwa Literackiego, zbyt du\u017cej z uwagi na oddalenie. W ich przekonaniu mog\u0142o to zagra\u017ca\u0107 ich swoistemu monopolowi na kultur\u0119 narodow\u0105, kultywowaniu jej przez nich i pod ich kontrol\u0105. Ksi\u0105\u017c\u0119 Adam, chocia\u017c mimo woli zosta\u0142 prezesem powsta\u0144czego Rz\u0105du Narodowego w Warszawie, to przyj\u0105\u0142 na siebie ca\u0142\u0105 zwi\u0105zan\u0105 z tym odpowiedzialno\u015b\u0107 i wynikaj\u0105cy z niej przywilej przewodzenia. Nie wygas\u0142o to po opuszczeniu kraju, spotka\u0142o si\u0119 jednak z kontestacj\u0105 niema\u0142ej cz\u0119\u015bci emigracji, przede wszystkim skupionej w za\u0142o\u017conym w 1832 r. Towarzystwie Demokratycznym Polskim. D\u0105\u017ceniem obozu Czartoryskich by\u0142o zapewnienie dominacji tak\u017ce na p\u0142aszczy\u017anie kultury, nauki i dzia\u0142alno\u015bci charytatywnej. By\u0142o to mo\u017cliwe do osi\u0105gni\u0119cia dzi\u0119ki ich pozycji spo\u0142ecznej, wp\u0142ywom we francuskich kr\u0119gach politycznych i w ca\u0142ej Europie, a tak\u017ce niema\u0142emu maj\u0105tkowi uratowanemu po ci\u0119\u017ckim kryzysie popowstaniowym w latach 40., kiedy zakupiony pa\u0142ac na Wyspie \u015aw. Ludwika da\u0142 nazw\u0119 centrum emigracyjnego \u015brodowiska politycznego \u2013 Hotel Lambert. Wspierane przez ksi\u0119cia Towarzystwo Literackie, kt\u00f3rego by\u0142 on prezesem oraz zwi\u0105zana z nim Biblioteka Polska stanowi\u0142y tu istotny czynnik jako naczelne plac\u00f3wki polskiej kultury poza krajem.<\/p>\n

\"\"
Hotel Lambert na Wyspie \u015bw. Ludwika w Pary\u017cu, fot. za Les Vieux H\u00f4tels de Paris. H\u00f4tel Lambert, rue St.-Louis-en-\u00cele, no 2, Paris 1913.<\/figcaption><\/figure>\n

Z korespondencji, jak\u0105 prowadzi\u0142a wdowa Wodzi\u0144ska z zarz\u0105dem Towarzystwa i Rad\u0105 Biblioteczn\u0105 wynika, \u017ce do\u015b\u0107 szybko powsta\u0142a koncepcja zachowania w Dre\u017anie biblioteki Wodzi\u0144skiego i jego kolekcji graficznej oraz numizmatycznej. Ju\u017c w pierwszym li\u015bcie do ksi\u0119cia prezesa z sierpnia 1848 r. deklarowa\u0142a, \u017ce na w\u0142asny koszt obejmie piecz\u0119 nad zbiorami, tworz\u0105c z nich swego rodzaju drezde\u0144sk\u0105 \u201efili\u0119 g\u0142\u00f3wnego zbioru Narodowego Paryskiego\u201d[2]<\/a>. Czartoryski oraz zarz\u0105d TL z powodu niepokoj\u00f3w w Pary\u017cu tymczasowo na jej propozycj\u0119 przystali. Nie oznacza\u0142o to jednak na przysz\u0142o\u015b\u0107 rezygnacji z przej\u0119cia ca\u0142o\u015bci plac\u00f3wki nazwanej ju\u017c Muzeum Narodowe im. Wodzi\u0144skich, tote\u017c odpowiedzi\u0105 na kolejne listy wyra\u017caj\u0105ce intencj\u0119 zatrzymania kolekcji w Dre\u017anie by\u0142a wpierw decyzja jej zamkni\u0119cia i przeniesienia na sk\u0142ad do mniejszego mieszkania (co jeden z konserwator\u00f3w, Karol Hoffman skrytykowa\u0142, jako pozbawione sensu z powod\u00f3w koszt\u00f3w takiej przeprowadzki), a potem do\u015b\u0107 pospiesznego transportu do Francji. Wodzi\u0144ska stara\u0142a si\u0119 jeszcze to wstrzyma\u0107, przyrzekaj\u0105c zapewnienie zbiorom w\u0142a\u015bciwego utrzymania i argumentuj\u0105c, \u017ce pozostawione w Saksonii b\u0119d\u0105 bardziej przydatne dla polskiej ucz\u0105cej si\u0119 m\u0142odzie\u017cy. Niewiele jednak zdo\u0142a\u0142a wsk\u00f3ra\u0107 \u2013 ksi\u0119gozbi\u00f3r, ryciny i monety w 1850 r. zgodnie z wol\u0105 zmar\u0142ego znalaz\u0142y si\u0119 w Pary\u017cu.<\/p>\n

\"\"
Galeria Herkulesa w Hotelu Lambert<\/figcaption><\/figure>\n

Mo\u017cna si\u0119 zastanawia\u0107 jakie motywacje sk\u0142ania\u0142y Konstancj\u0119 Wodzi\u0144sk\u0105 do zachowania kolekcji po m\u0119\u017cu, mi\u0142o\u015bnictwo grafiki, czy wzgl\u0119dy finansowe (Drezno by\u0142o wa\u017cnym o\u015brodkiem handlu antykwarycznego). A mo\u017ce kry\u0142a si\u0119 za tym pr\u00f3ba stworzenie konkurencyjnego wobec Hotelu Lambert o\u015brodka kultury polskiej w Europie? Stosunkowo bliska ziem polskich stolica saska, gdzie nie tak dawno zasiada\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Warszawski (kr\u00f3l Saksonii Fryderyk August I Wettyn) sta\u0142a si\u0119 po powstaniu listopadowym dla uchod\u017ac\u00f3w z kraju wa\u017cnym o\u015brodkiem, zanim jeszcze centraln\u0105 pod tym wzgl\u0119dem rol\u0119 przej\u0105\u0142 Pary\u017c. Tak\u017ce i p\u00f3\u017aniej Polacy cz\u0119sto tu go\u015bcili. Muzeum im. Wodzi\u0144skich mog\u0142oby wi\u0119c odegra\u0107 tu do\u015b\u0107 istotn\u0105 rol\u0119. By\u0142oby to nie tyle muzeum z rozbudowan\u0105 ekspozycj\u0105, ile swoiste miejsce studi\u00f3w, urz\u0105dzone dla dostarczenia przybyszom z kraju (ale tak\u017ce i emigrantom) mo\u017cliwo\u015bci prowadzenia swobodnych bada\u0144, a r\u00f3wnie\u017c zdobycia wiedzy elementarnej. Biblioteka mog\u0142a tu udzieli\u0107 wiedzy og\u00f3lnej, monety, w tym antyczne wiedzy antykwarycznej, ryciny za\u015b i biblioteka artystyczna wiedzy na temat sztuki, dziej\u00f3w narodu oraz umo\u017cliwi\u0107 nabycie dobrego smaku. Wydaje si\u0119, \u017ce w Pary\u017cu obawiano si\u0119 takiej konkurencji, tym bardziej \u017ce wdowa i drezde\u0144ski komitet w swoich raportach pos\u0142u\u017cyli si\u0119 nazw\u0105 \u201eMuzeum Narodowe im. Wodzi\u0144skich\u201d. Chocia\u017c tylko dwukrotnie zastosowana, kwalifikacja ta musia\u0142a szczeg\u00f3lnie uwiera\u0107 paryski zarz\u0105d, a chyba i ksi\u0119cia (w listach kierowanych do Drezna unikano jej demonstracyjnie i pisano o \u201eMuzeum im. Wodzi\u0144skich\u201d). By\u0107 mo\u017ce w tym w\u0142a\u015bnie nale\u017cy szuka\u0107 naczelnych (ale nie ujawnianych) przyczyn decyzji o pospiesznej likwidacji drezde\u0144skiej plac\u00f3wki.<\/p>\n

Sprawa mi\u0119dzy kolekcj\u0105 Czartoryskich a Muzeum w Rapperswilu<\/strong><\/p>\n

W tym przypadku punktem wyj\u015bcia by\u0142 konflikt mi\u0119dzy ksi\u0119ciem Adamem Czartoryskim (potem w og\u00f3le \u015brodowiskiem Czartoryskich) a hrabi\u0105 W\u0142odzimierzem Broel-Platerem; jego t\u0142o stanowi\u0142y natomiast polityczne spory emigracyjne, z kt\u00f3rych potem wykszta\u0142ci\u0142y si\u0119 nowoczesne stanowiska polityczne (maj\u0105ce kontynuacj\u0119 w okresie mi\u0119dzywojennym, a nawet w jakiej\u015b mierze obecnie). Z jednej strony by\u0142o to konserwatywno-republika\u0144skie (w\u00f3wczas centrowe) nastawienie \u015brodowiska Hotelu Lambert i z drugiej endeckie Rapperswilu.<\/p>\n

            Hotel Lambert na Wyspie \u015bw. Ludwika w Pary\u017cu \u2013 jak pisze znawca problematyki emigracyjnej S\u0142awomir Kalembka \u2013 by\u0142 bogat\u0105 rezydencj\u0105 rodow\u0105 z niewielkim dworem, siedzib\u0105 stronnictwa politycznego i jego szefa, swego rodzaju kancelari\u0105 wychod\u017aczego rz\u0105du polskiego, ambasad\u0105 nieistniej\u0105cego pa\u0144stwa, salonem politycznym, o\u015brodkiem prac wychowawczych i o\u015bwiatowych, miejscem spotka\u0144 polskich i europejskich artyst\u00f3w oraz w pewnych okoliczno\u015bciach muzeum narodu na emigracji. W latach 50. i 60., a\u017c do po\u0142owy lat 70. XIX wieku tu w\u0142a\u015bnie skupia\u0142a si\u0119 dzia\u0142alno\u015b\u0107 kolekcjonerska rodziny. Mia\u0142o to bardzo istotn\u0105 pod tym wzgl\u0119dem tradycj\u0119, tradycj\u0119 miejsca narodowej pami\u0119ci (w sensie idei Pierre\u2019a Nora) w Pu\u0142awach, w kt\u00f3rym s\u0142usznie dopatrujemy si\u0119 dzi\u015b kolebki polskiego muzealnictwa. Kolekcja pu\u0142awska, zawieraj\u0105ca obiekty o najwi\u0119kszej dla Polak\u00f3w donios\u0142o\u015bci, odnosz\u0105ce si\u0119 do dawnych w\u0142adc\u00f3w, instytucji, naj\u015bwietniejszych chwil w dziejach narodu i najwi\u0119kszych jego osobisto\u015bci na wojnie, w polityce i kulturze, w ca\u0142o\u015bci prawie znalaz\u0142a si\u0119 w Pary\u017cu[3]<\/a>. Wraz z kolekcj\u0105 tworzon\u0105 ju\u017c na emigracji by\u0142y one publicznie udost\u0119pniane, wpierw podczas bal\u00f3w i went charytatywnych, potem regularnie za biletami (w czwartki) i na wystawach organizowanych w mie\u015bcie, jak np. \u201eMus\u00e9e r\u00e9trospectif\u201d wystawa Union des beaux-arts appliqu\u00e9s \u00e0 l\u2019Industrie (1865). Po roku 1876 cz\u0119\u015b\u0107 ich ksi\u0105\u017c\u0119 W\u0142adys\u0142aw Czartoryski przeni\u00f3s\u0142 do Krakowa (ob. Muzeum XX. Czartoryskich), a potem inn\u0105 jego siostra hr. Iza Janowa Dzia\u0142y\u0144ska do Go\u0142uchowa w Wielkopolsce, gdzie powsta\u0142a jedna z ciekawszych by\u0107 mo\u017ce plac\u00f3wek muzealnych \u00f3wczesnej Europy.<\/p>\n

\"\"
Zamek w Rapperswilu w Szwajcarii (kartka pocztowa).<\/figcaption><\/figure>\n

Ksi\u0105\u017c\u0119 Adam w\u015br\u00f3d swoich zatrudnie\u0144 politycznych nie mia\u0142 czasu na kolekcjonerstwo (ca\u0142kiem zast\u0119powa\u0142y go w tym dzieci: wcze\u015bnie zmar\u0142y Witold, W\u0142adys\u0142aw i Iza Dzia\u0142y\u0144ska). Rozumia\u0142 jednak dobrze znaczenie pu\u0142awskich \u201epenat\u00f3w\u201d dla dzia\u0142alno\u015bci publicznej. Z jednej strony sta\u0142y si\u0119 one kolekcjonerskim przed\u0142u\u017ceniem dyplomacji Hotelu Lambert, jego swego rodzaju polityk\u0105 \u201ezagraniczn\u0105\u201d realizowan\u0105 podczas bal\u00f3w wydawanych dla paryskiej elity, a g\u0142\u00f3wnie poprzez udzia\u0142 we wspominanych powy\u017cej wystawach. By\u0142y to wymowne manifestacje polsko\u015bci, jedyne mo\u017cliwe we Francji po upadku powstania styczniowego; do najwa\u017cniejszych, obok specjalnej Sali Polskiej na wystawie \u201eMus\u00e9e r\u00e9trospectif\u201d z 1865 roku nale\u017ca\u0142 udzia\u0142 w wystawach powszechnych roku 1867 i 1878 (wyeksponowano w\u00f3wczas kilka tysi\u0119cy obiekt\u00f3w nale\u017c\u0105cych do licznych polskich kolekcji z emigracji i kraju, m.in. poza zbiorami Czartoryskich znalaz\u0142o si\u0119 tu prawie ca\u0142e swoiste muzeum z K\u00f3rnika Dzia\u0142y\u0144skich). Z drugiej strony \u2013 by\u0142 to bardzo skuteczny element polityki \u201ewewn\u0119trznej\u201d (przede wszystkim w ramach emigracji). Kolekcja prezentowana rodakom podczas \u015bwi\u0105t religijnych (wigilia, \u015bwi\u0119cone) i uroczysto\u015bci narodowych sk\u0142ada\u0142a si\u0119 na specyficzn\u0105 ikonosfer\u0119<\/em> stanowi\u0105c\u0105 odzwierciedlenie konserwatywnej ideologii Hotelu Lambert. Podstaw\u0105 jej by\u0142o przetrwanie narodu i odzyskanie niepodleg\u0142o\u015bci, ku czemu jako konieczny warunek widziano kult przesz\u0142o\u015bci i narodowej tradycji, \u201epilne i \u015bwi\u0105tobliwe zachowanie j\u0119zyka i pami\u0105tek polskich\u201d. Kry\u0142a si\u0119 za tym tak\u017ce wizja przysz\u0142ego ustroju politycznego, naznaczona konserwatywn\u0105 utopi\u0105 szlachty jako \u201ewarstwy historycznej\u201d, w naturalny jakoby spos\u00f3b predestynowanej do przekazywania \u015bwiadomo\u015bci narodowej, poniewa\u017c to jej historia tworzy\u0142a histori\u0119 narodu.<\/p>\n

Tradycja pu\u0142awska spowodowa\u0142a, \u017ce Polacy postrzegali Hotel Lambert jako najw\u0142a\u015bciwsze miejsce dla \u201enarodowych skarb\u00f3w\u201d, stanowi\u0105ce dla nich r\u0119kojmi\u0119 bezpiecze\u0144stwa, ale te\u017c nadaj\u0105ce im specjalne, narodowe znaczenie. Z tego wzgl\u0119du, w przeciwie\u0144stwie do posuni\u0119\u0107 politycznych, rola Czartoryskich i ich emigracyjnego \u015brodowiska jako depozytariuszy i stra\u017cnik\u00f3w kulturalnego i dziejowego dziedzictwa narodu d\u0142ugo pozosta\u0142a niekwestionowana. Swoist\u0105 pr\u00f3b\u0105 konkurencji by\u0142y by\u0107 mo\u017ce om\u00f3wione powy\u017cej pr\u00f3by stworzenia o\u015brodka kulturalno-naukowego w Dre\u017anie przez Konstancj\u0119 Wodzi\u0144sk\u0105, by\u0107 mo\u017ce te\u017c my\u015bla\u0142 o tym hr. Ksawery Branicki, gromadz\u0105c w zamku w Montr\u00e9sor cenne polonika zwi\u0105zane g\u0142\u00f3wnie z Janem III Sobieskim. Jednak\u017ce kluczowe znaczenie mia\u0142 tu inny fakt. W 1870 roku hr. W\u0142adys\u0142aw Broel-Plater, pose\u0142 na sejm w czasach powstania listopadowego, publicysta, dzia\u0142acz emigracyjny i zbieracz pami\u0105tek narodowych za\u0142o\u017cy\u0142 w Rapperswilu pod Zurichem w Szwajcarii Muzeum Narodowe Polskie.<\/p>\n

Muzeum to zosta\u0142o za\u0142o\u017cone przez Platera jako \u201e\u015bwi\u0105tynia narodowych penat\u00f3w\u201d, miejsce, gdzie przechowywane s\u0105 najdonio\u015blejsze no\u015bniki pami\u0119ci (polskiej, narodowej). Budowane przede wszystkim z dar\u00f3w Polak\u00f3w z emigracji i kraju (m.in. kolekcji samego fundatora, Leonarda Chod\u017aki, Krystyna Ostrowskiego), mia\u0142o prezentowa\u0107 \u201eobraz narodu pod wzgl\u0119dem naukowym, literackim i artystycznym\u201d, a jednocze\u015bnie by\u0107 \u201e\u015bwiadectwem wymownym i sta\u0142ym \u017cywotno\u015bci narodu polskiego\u201d, a zarazem \u201eschroniskiem dla jego pami\u0105tek historycznych\u201d, swego rodzaju \u201eark\u0105\u201d, gdzie bezpiecznie przetrwa\u0142yby one \u201epotop\u201d rozbior\u00f3w. Jednocze\u015bnie mia\u0142o by\u0107 istotn\u0105 plac\u00f3wk\u0105 narodowej propagandy, a tak\u017ce odegra\u0107 powa\u017cn\u0105 rol\u0119 wobec sk\u0142\u00f3conej emigracji, jako \u017ce dzi\u0119ki wsp\u00f3lnej pracy w sferze wsp\u00f3lnej wszystkim Polakom przesz\u0142o\u015bci mog\u0142oby ono doprowadzi\u0107 do zjednoczenia ich w dzia\u0142alno\u015bci narodowej. Te za\u0142o\u017cenia jednak nie doczeka\u0142y si\u0119 realizacji w \u017cadnym w zasadzie wzgl\u0119dzie. Rapperswil sta\u0142 si\u0119 osi\u0105 powa\u017cnego konfliktu pomi\u0119dzy polskimi, krajowymi i emigracyjnymi \u015brodowiskami kulturalnymi i naukowymi, a koncepcja zbor\u00f3w i ich ekspozycji doprowadzi\u0142a do karykaturalnych wynaturze\u0144 po \u015bmierci Platera, za rz\u0105d\u00f3w kustosza W\u0142odzimierza R\u00f3\u017cyckiego de Rosenwerth; najwi\u0119ksz\u0105 tragedi\u0105 za\u015b by\u0142o sprowadzenie zbior\u00f3w do kraju po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci \u2013 w du\u017cym stopniu uleg\u0142y obe zniszczeniu w czasie II wojny \u015bwiatowej.<\/p>\n

\"\"
Zamek w Rapperswilu w Szwajcarii (kartka pocztowa)<\/figcaption><\/figure>\n

W za\u0142o\u017ceniach Muzeum w Rapperswilu (pomijaj\u0105c kwesti\u0119 ich niefortunnej realizacji) mo\u017cna dostrzec pr\u00f3b\u0119 konkurencji wobec publicznych funkcji zbior\u00f3w Hotelu Lambert. Jakby to W\u0142adys\u0142aw Broel-Plater podejmowa\u0142 realizacj\u0119 naczelnej idei polskiego muzealnictwa epoki porozbiorowej, sformu\u0142owanej przez Izabel\u0119 z Fleming\u00f3w Czartorysk\u0105 w Pu\u0142awach, w przes\u0142aniu znad progu \u015awi\u0105tyni Sybilli: \u201eprzesz\u0142o\u015b\u0107 przysz\u0142o\u015bci\u201d. To w Szwajcarii mia\u0142 znale\u017a\u0107 si\u0119 \u201eprzybytek bog\u00f3w domowych\u201d, kt\u00f3rego istnienie mia\u0142o na celu zapewnienie ci\u0105g\u0142o\u015bci narodowej tradycji przez jej kultywowanie i ochron\u0119 \u015bwiadectw (\u201ezniewa\u017conych i grabionych na ziemi ojczystej, lub bez dostatecznej r\u0119kojmi bezpiecze\u0144stwa na przysz\u0142o\u015b\u0107\u201d), a r\u00f3wnie\u017c studia nad jej podstaw\u0105, czyli histori\u0105 i kultur\u0105. W ten spos\u00f3b przejmowa\u0142by niejako miejsce, jakie do tej pory uwa\u017cano za przynale\u017cne rodzinie Czartoryskich.<\/p>\n

Plater by\u0142 wpierw blisko zwi\u0105zany z tym \u015brodowiskiem, potem zdystansowany, a wreszcie do\u015b\u0107 powa\u017cnie z nim skonfliktowany. Chocia\u017c mocno akcentowa\u0142 wyciszenie wewn\u0119trznych spor\u00f3w mi\u0119dzy emigracyjnymi stronnictwami, w istocie jego propozycja by\u0142a elementem politycznej polemiki w celu narzucenia w\u0142asnej wizji, co dzi\u015b daje si\u0119 odczyta\u0107 jako zwiastun g\u0142\u0119bokich podzia\u0142\u00f3w, jakie mo\u017ce wywo\u0142a\u0107 okre\u015blona postawa wobec przesz\u0142o\u015bci. Tote\u017c pod powierzchni\u0105 rapperswilskich inicjatyw kulturalnych kry\u0142a si\u0119 kontestacja dominuj\u0105cej roli Hotelu Lambert, kt\u00f3ra dobiega\u0142a w\u0142a\u015bnie kresu wobec nowej konfiguracji si\u0142 politycznych w Europie wytworzonej przez wojn\u0119 francusko-prusk\u0105, pruskiej, kiedy kulturalna rola Pary\u017ca uleg\u0142a katastrofalnemu spadkowi, a rola tego miasta jako centrum polskiej kultury na wychod\u017astwie znacznie zmala\u0142a. Wkr\u00f3tce ksi\u0105\u017c\u0119 W\u0142adys\u0142aw rozpocz\u0105\u0142 zabiegi zwi\u0105zane z przeniesieniem jego partii zbior\u00f3w rodowych do Krakowa (we Francji zosta\u0142o to, co stanowi\u0142o prywatn\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 jego siostry), a Rapperswil sta\u0142 si\u0119 jedyn\u0105 ostoj\u0105 polskiego zbieractwa w Europie. Po kilku latach fundator tej plac\u00f3wki mocno krytykowa\u0142 przeniesienie kolekcji Czartoryskich do kraju, gdy\u017c nawet swobodom autonomii galicyjskiej daleko by\u0142o do niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa, a ono jedynie mog\u0142o jego zdaniem stanowi\u0107 zabezpieczenie narodowego dziedzictwa.<\/p>\n

O politycznej wr\u0119cz roli Muzeum w Rapperswilu w kontek\u015bcie tych przemian pisa\u0142 prekursor narodowej demokracji Zygmunt Mi\u0142kowski (Teodor Tomasz Je\u017c): \u201eMia\u0142o ono nie tylko by\u0107 wszechstronnem wobec \u015bwiata ucywilizowanego przedstawicielem Polski, ale oraz i jej sprawami, pod naczelnym W\u0142adys\u0142awa Platera dow\u00f3dztwem, kierowa\u0107\u201d (1904). Rywalizacja w Hotelem Lambert wyra\u017anie ujawni\u0142a si\u0119 podczas Wystawy Powszechnej 1878, kt\u00f3ra da\u0142a okazj\u0119 do najwi\u0119kszej manifestacji polsko\u015bci w dziewi\u0119tnastowiecznej Francji dzi\u0119ki uczestnictwu emigracyjnych i krajowych instytucji oraz os\u00f3b prywatnych. Obie kolekcje zaprezentowano w niezale\u017cnych od siebie dzia\u0142ach: Hotel Lambert w nieoficjalnej \u201esali polskiej\u201d na \u201eHistorycznej wystawie sztuki dawnej\u201d, Raperswil na \u201eWystawie nauk antropologicznych\u201d. Obie ekspozycje mia\u0142y bardzo podobny charakter, prezentuj\u0105c niemal\u017ce t\u0119 sam\u0105 wizj\u0119 dziej\u00f3w narodu (w przysz\u0142o\u015bci wizje te mia\u0142y zupe\u0142nie si\u0119 od siebie oderwa\u0107).<\/p>\n

Bibliografia:<\/p>\n