{"id":695,"date":"2017-03-03T13:31:07","date_gmt":"2017-03-03T12:31:07","guid":{"rendered":"http:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=695"},"modified":"2021-04-23T18:51:29","modified_gmt":"2021-04-23T16:51:29","slug":"czytelnia-o-potrzebie-zakladania-muzeow-aldona-tolysz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=695","title":{"rendered":"Aldona TO\u0141YSZ | O potrzebie zak\u0142adania muze\u00f3w"},"content":{"rendered":"\n
03.03.2017 | \"\"<\/pre>\n\n\n
\u00a0<\/p>\n
\n
\u201eUdzia\u0142em ka\u017cdego inteligentnego cz\u0142owieka jest bez w\u0105tpienia mo\u017cno\u015b\u0107 pomno\u017cenia d\u00f3br i s\u0142awy spo\u0142ecze\u0144stwa, dla kt\u00f3rego jest zobowi\u0105zany za wygody i przyjemno\u015bci, z jakich korzysta. To w\u0142a\u015bnie poczucie natchn\u0119\u0142o mnie do podania pod rozwag\u0119 publiczn\u0105 projektu zgromadzenia bez koszt\u00f3w w jednym Gabinecie w Warszawie wszystkich bogactw naturalnych Polski w prze\u015bwiadczeniu, \u017ce, je\u017celi mi si\u0119 uda przekona\u0107 o u\u017cyteczno\u015bci tego projektu, nie znajdzie si\u0119 nikt, komu nie sprawia\u0142o by przyjemno\u015bci konkurowa\u0107 ze mn\u0105 w urzeczywistnieniu zamiar\u00f3w, jakie mnie o\u017cywiaj\u0105\u201d<\/p>\n<\/blockquote>\n
Stefan Chardon de Rieule [1]<\/a>.<\/p>\n
Tak Stefan Chardon de Rieule\u00a0[2]<\/a> uzasadnia\u0142 w 1766 roku koncepcj\u0119 powo\u0142ania pierwszego muzeum przyrodniczego w Polsce [Hryniewiecki 1947]<\/a>. Idea ta znalaz\u0142a rozwini\u0119cie w Museaum Polonicum<\/em> Micha\u0142a Jerzego Wandalina Mniszcha, kt\u00f3ry, dopominaj\u0105c si\u0119 o poznanie w\u0142asnego kraju, wskazywa\u0142 na przyk\u0142ady instytucji zagranicznych [Mniszech 1775]<\/a>. Muzea, zyskuj\u0105ce coraz wi\u0119ksz\u0105 popularno\u015b\u0107 w Europie Zachodniej na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku, na terenie Polski, g\u0142\u00f3wnie z przyczyn politycznych, nie by\u0142y mo\u017cliwe do realizacji. Na kontynuacj\u0119 podj\u0119tych przez de Rieule\u2019a i Mniszcha koncepcji trzeba by\u0142o zatem poczeka\u0107 praktycznie do po\u0142owy XIX wieku, kiedy konstytuowa\u0107 zacz\u0119\u0142y si\u0119 pierwsze, nadal nieliczne, muzea ideowo zwi\u0105zane z ziemiami polskimi, ich kultur\u0105, przesz\u0142o\u015bci\u0105 i tradycj\u0105. W nowej, porozbiorowej perspektywie, zwi\u0105zek z polsko\u015bci\u0105 nie by\u0142 i nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 oczywisty, pomimo \u017ce wi\u0119kszo\u015bci instytucji przy\u015bwieca\u0142y motywy patriotyczne i ideologiczne [Pomian 2016]<\/a>. Powstaj\u0105ce w tym czasie muzea zwi\u0105zane by\u0142y g\u0142\u00f3wnie z histori\u0105 naturaln\u0105, szeroko poj\u0119t\u0105 archeologi\u0105, etnografi\u0105, rzadziej sztuk\u0105, kt\u00f3ra identyfikowana by\u0142a w spos\u00f3b jednoznaczny jako narz\u0119dzie ideologii narodowej. We wszystkich krajach Europy \u015arodkowej pozbawionych niezale\u017cnej pa\u0144stwowo\u015bci, dochodzi\u0142o, jak pisze Pomian, do paroksyzmu: muzea kompensowa\u0107 mia\u0142y bowiem brak innych miejsc pami\u0119ci i kultury [Pomian 2016: 48]<\/a>.<\/p>\n
Nie neguj\u0105c podkre\u015blonych przez Pomiana przes\u0142anek ideologicznych, warto zastanowi\u0107 si\u0119 nad tym, jak potrzeba zak\u0142adania muze\u00f3w na terenach Polski przedrozbiorowej wyra\u017cana by\u0142a w teorii. Czy rzeczywi\u015bcie na prze\u0142omie XIX i XX wieku kult pami\u0105tek narodowych nale\u017cy traktowa\u0107 jako g\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyn\u0119 tworzenia kolekcji publicznych? W jaki spos\u00f3b w owym czasie uzasadniano konieczno\u015b\u0107 powo\u0142ywania muze\u00f3w? Jednym z wcze\u015bniejszych apeli o instytucj\u0119 stricte <\/em>narodow\u0105 jest projekt Teodora Ziemi\u0119ckiego\u00a0[3]<\/a>, kt\u00f3ry nawo\u0142ywa\u0142 do za\u0142o\u017cenia \u201egaleryi sta\u0142\u00e9j lub czasow\u00e9j obraz\u00f3w dawnych i\u00a0 nowoczesnych mistrz\u00f3w, oraz: Muzeum narodowego w Krakowie<\/em> [podkre\u015blenie T.Z.]\u201d [Ziemi\u0119cki 1878]<\/a>. Owa centralna instytucja, w zamy\u015ble autora zlokalizowana na wzg\u00f3rzu Wawelskim, gromadzi\u0107 mia\u0142aby w jednym miejscu zabytki archeologiczne rozproszone w zbiorach krakowskiej Akademii Umiej\u0119tno\u015bci, w Gabinecie Archeologicznym Collegium Jagellonicum i kolekcjach prywatnych \u201ez r\u00f3\u017cnych ziem dawnej Polski\u201d. Opr\u00f3cz przes\u0142anek ekonomicznych i naukowych\u00a0[4]<\/a>, wyra\u017anie zaakcentowane zosta\u0142y pobudki patriotyczne. Jak pisze autor: \u201eNarody nie maj\u0105ce samoistnego bytu politycznego, maj\u0105 jednak\u017ce wszelk\u0105 mo\u017cno\u015b\u0107 i swobod\u0119, organizowania swego \u017cycia intelektualnego i duchowego\u201d, a przyk\u0142adem takiego duchowego i intelektualnego rozwoju s\u0105 w\u0142a\u015bnie zbiory pami\u0105tek przesz\u0142o\u015bci. Badania archeologiczne, w po\u0142\u0105czeniu z piel\u0119gnowaniem ojczystego j\u0119zyka i zabytk\u00f3w \u201enie dla samego \u015bwiata badaczy maj\u0105 znaczenie, ale mog\u0105 sprowadzi\u0107 odrodzenie ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa (\u2026). Nar\u00f3d za\u015b, kt\u00f3ry nie chce lub nie umie otoczy\u0107 nale\u017cyt\u0105 opiek\u0105 ojczystych pami\u0105tek \u2013 nie wart bytu politycznego\u201d [Ziemi\u0119cki 1878: 12]<\/a>. Wydaje si\u0119 jednak, \u017ce zasadnicz\u0105 przyczyn\u0105, dla kt\u00f3rej autor przyj\u0105\u0142 tak\u0105 w\u0142a\u015bnie argumentacj\u0119 mo\u017ce by\u0107, opr\u00f3cz faktycznych pobudek ideowych, do\u015b\u0107 ryzykowna koncepcja scentralizowania ju\u017c istniej\u0105cych i ugruntowanych w \u015bwiadomo\u015bci badaczy zbior\u00f3w. Ich przekazanie do muzeum by\u0142oby, co Ziemi\u0119cki w spos\u00f3b po\u015bredni i bezpo\u015bredni podkre\u015bla\u0142 na niemal ka\u017cdej stronie swojego projektu, celem wy\u017cszym, patriotycznym i naukowym. I cho\u0107 zastrzeg\u0142, \u017ce \u201eidzie nam o rzeczywist\u0105 godno\u015b\u0107 nauki i poszanowanie ojczystych pami\u0105tek, a nie o partykularne ambicye lub interesa\u201d [Ziemiecki 1878: 11]<\/a>, to niew\u0105tpliwe znaczenie dla tej idei mia\u0142a dba\u0142o\u015b\u0107 o presti\u017c miasta, kt\u00f3re w przeciwie\u0144stwie do Budapesztu i Pragi nie mog\u0142o poszczyci\u0107 si\u0119 prawdziwie nowoczesnym gmachem, a tak\u017ce g\u0142\u0119bokie przekonanie co do sensu powo\u0142ania instytucji centralnej. Jedynym argumentem, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by przem\u00f3wi\u0107 do dysponent\u00f3w kolekcji i sk\u0142oni\u0107 do przekazania zbior\u00f3w do centralnego muzeum by\u0142yby zatem wzgl\u0119dy patriotyczne, przedk\u0142adaj\u0105ce umi\u0142owanie ojczyzny i piel\u0119gnowania jej dorobku ponad dobro w\u0142asne.<\/p>\n
Pomys\u0142 ten poddany zosta\u0142 krytyce, m.in. w nie pozbawionym ironii, o kilka lat p\u00f3\u017aniejszym tek\u015bcie Franciszka Ksawerego Martynowskiego\u00a0[5]<\/a>. Istotniejsza w tym kontek\u015bcie wydaje si\u0119 jednak wskazana przez autora potrzeba tworzenia muze\u00f3w lokalnych, w kt\u00f3rych gromadzone by\u0142yby detale architektoniczne, \u201eu\u0142amki rze\u017aby, kamieniarstwa, stolarstwa, \u015blusarstwa i t. p. kierunk\u00f3w artystyczno-rzemie\u015blniczej pracy\u201d [Martynowski 1882: 326]<\/a>. Opieka nad tym, z pozoru nieistotnym dziedzictwem jest, jak pisze autor, \u201ekonieczna, je\u017celi nie chcemy aby nas przysz\u0142e pokolenia pomawia\u0142y o lekkomy\u015blno\u015b\u0107 i ch\u0142\u00f3d wobec pami\u0105tek narodowych, je\u017celi nie chcemy pozbawi\u0107 si\u0119 znajomo\u015bci charakteru \u017cycia, sztuki i rzemios\u0142 dawnych stuleci\u201d [tam\u017ce]<\/a>. W przeciwie\u0144stwie do Ziemi\u0119ckiego, kt\u00f3ry za godne prezentacji uznawa\u0142 wybitne artefakty \u2013 jak figura \u015awiatowita, Martynowski na plan pierwszy wysun\u0105\u0142 obiekty, kt\u00f3re z powodzeniem mo\u017cna by nazwa\u0107, jak sam to przewrotnie uczyni\u0142, \u201erupieciem starym\u201d. Na podobie\u0144stwo Mus\u00e9e des monuments fran\u00e7ais<\/em> (1795) Aleksandra Lenoir\u2019a autor zaleci\u0142 lokalizacj\u0119 \u201emuze\u00f3w kamiennych\u201d w zabudowaniach klasztornych i poklasztornych, cho\u0107 jako przyk\u0142ad wskaza\u0142 Krakowski \u201er\u0105del bramy floria\u0144skiej\u201d. Odmienna od prowadzonej przez Ziemi\u0119ckiego jest r\u00f3wnie\u017c retoryka tekstu, w kt\u00f3rym autor wyrazi\u0142 nadziej\u0119, \u017ce \u201ew spo\u0142ecze\u0144stwie naszym nie wygas\u0142o jeszcze poszanowanie pami\u0105tek i zabytk\u00f3w przesz\u0142o\u015bci\u201d [Martynowski 1882: 326-327]<\/a>. Patriotyzm, zgodnie z duchem epoki, nabra\u0142 tu kszta\u0142tu realnego \u2013 to nie tylko g\u00f3rnolotna idea, ale przede wszystkim praktyczna i systematyczna praca spo\u0142ecze\u0144stwa w imi\u0119 warto\u015bci narodowych. Odwo\u0142anie do zabytk\u00f3w architektury w kontek\u015bcie muzealnictwa nie jest bynajmniej przypadkowe. Jak wskazuje Ewa Manikowska, ochrona zabytk\u00f3w podejmowana by\u0142a za po\u015brednictwem urz\u0119d\u00f3w konserwatorskich (zabory pruski i austriacki), czy te\u017c instytucji naukowych i stowarzysze\u0144 na d\u0142ugo przed rozpocz\u0119ciem I wojny \u015bwiatowej, a ich celem by\u0142o g\u0142\u00f3wnie piel\u0119gnowanie i inwentaryzacja zabytk\u00f3w identyfikowanych jako polskie. W konsekwencji to nie Wawel, b\u0119d\u0105cy przyk\u0142adem kultury europejskiej, lecz \u015bwiadcz\u0105cy o odr\u0119bno\u015bci narodowej \u201eprowincjonalny wiejski ko\u015bci\u00f3\u0142ek sta\u0142 si\u0119 r\u00f3wnorz\u0119dnym francuskiemu Remis\u00a0[6]<\/a>\u201d [Manikowska 2010a: 34-35, 40-41]<\/a>.<\/p>\n
U progu XX wieku wyodr\u0119bni\u0107 mo\u017cna zatem dwie postawy. Pierwsza wyra\u017ca\u0142a si\u0119 w potrzebie upami\u0119tnienia kultury polskiej w formie muzeum-symbolu, o kt\u00f3rym pisa\u0142 Krzysztof Pomian, druga za\u015b w procesie u\u015bwiadomienia coraz szerszego znaczenia kultury i jej materialnych \u015bwiadectw oraz zachowania w instytucjach o charakterze muzeum czy izby pami\u0119ci. Tendencje te nale\u017cy jednak traktowa\u0107 bardziej jako ramy badawcze ni\u017c wykszta\u0142towane pr\u0105dy w polskim muzealnictwie, takich bowiem jeszcze w\u00f3wczas nie by\u0142o. Co wi\u0119cej, pogl\u0105dy badaczy w znacznej mierze skoncentrowane by\u0142y na wybranych dziedzinach, nie roszcz\u0105c sobie prawa do miana prawd og\u00f3lnomuzealnych. S\u0105 jednak elementy wsp\u00f3lne, kt\u00f3re znale\u017a\u0107 mo\u017cna u niemal ka\u017cdego autora tekst\u00f3w wyja\u015bniaj\u0105cych potrzeb\u0119 tworzenia muze\u00f3w. Zygmunt Gloger\u00a0[7]<\/a> o przyczynach swojej pasji kolekcjonerskiej pisa\u0142 kr\u00f3tko: \u201e[zbiory etnograficzne] od kilkunastu lat gromadz\u0119, marz\u0105c o utworzeniu w przysz\u0142o\u015bci naukowego a publicznego w tym kierunku muzeum. Muzeum jednak takie nie mo\u017ce powsta\u0107 z pracy jednego ani dw\u00f3ch ludzi (\u2026)\u201d [Gloger 1881: 230]<\/a>. Co istotne, autor subtelnie przestrzega\u0142 przed pochopn\u0105 kolekcjonersk\u0105 pasj\u0105, pisz\u0105c: \u201eJakkolwiek ka\u017cdy ma s\u0142uszne i nieograniczone prawo tworzy\u0107 zbi\u00f3r w\u0142asny, to przecie\u017c nie zaszkodzi tu nadmieni\u0107, \u017ce mamy muzea kt\u00f3re ch\u0119tnie podobne przedmioty [artefakty etnograficzne A.T.] przyjmuj\u0105 i przechowuj\u0105\u201d, i napominaj\u0105c \u201eO dobr\u0105 wol\u0119 u nas nie trudno, ale trudno o prac\u0119 systematyczn\u0105 i wytrwa\u0142\u0105 a zw\u0142aszcza solidarn\u0105 i zbiorow\u0105. A jednak koniecznie nam potrzeba i jednej i drugiej, \u017ceby dla nauki naszej stworzy\u0107 cho\u0107 zawi\u0105zek muzeum etnograficznego w Warszawie. By\u0142oby to spe\u0142nienie arcyobywatelskiego obowi\u0105zku\u201d [Gloger 1881: 230, 231]<\/a>. Ju\u017c w tych kilku zdaniach pojawiaj\u0105 si\u0119 trzy istotne elementy \u2013 inicjatywa prywatna, \u015bwiadomo\u015b\u0107 spo\u0142eczna i oparcie instytucji na rzetelnej wiedzy.<\/p>\n
Podobne tendencje wybrzmiewaj\u0105 tak\u017ce w pismach Erazma Majewskiego\u00a0[8]<\/a>. W publikowanych w prasie codziennej kr\u00f3tkich artyku\u0142ach z lat 1897-1898, kolekcjoner jasno podkre\u015bla\u0142 praktyczny aspekt muze\u00f3w, kt\u00f3re \u201epodobnie\u017c jako szko\u0142y, bibljoteki, teatry, i t. d., s\u0105 z jednej strony koniecznemi instytucjami u\u017cyteczno\u015bci publicznej, a z drugiej stanowi\u0105 po\u017c\u0105dan\u0105 ozdob\u0119 i pon\u0119t\u0119 grodu\u201d [Majewski 1897: 1]. R\u00f3wnocze\u015bnie autor wskazywa\u0142 na zmian\u0119 jaka zasz\u0142a w funkcjonowaniu i potrzebach tej instytucji wzgl\u0119dem lat wcze\u015bniejszych \u201eNajbogatsze nawet zbiory \u2013 to dopiero materia\u0142 surowy, w kt\u00f3ry trzeba wla\u0107 ducha i o\u017cywi\u0107 \u0142adem naukowym na to, aby przem\u00f3wi\u0142 i sta\u0142 si\u0119 obrazem stanu danej ga\u0142\u0119zi nauki\u201d [Majewski 1898: 2]<\/a>. Majewski najpe\u0142niej swoje pogl\u0105dy wyrazi\u0142 jednak w artykule z 1905 roku, o znamiennym tytule \u201eO potrzebie muze\u00f3w naukowych\u201d, po\u015bwi\u0119conym znaczeniu \u201emuze\u00f3w naukowych jako instytucji, zapobiegaj\u0105cych marnowaniu si\u0119 skarb\u00f3w naukowych\u201d [Majewski 1905: 172]<\/a>, skarb\u00f3w kt\u00f3re uto\u017csamione zosta\u0142y z maj\u0105tkiem intelektualnym spo\u0142ecze\u0144stwa. Warto\u015b\u0107 tej instytucji le\u017cy zar\u00f3wno w \u201epot\u0119\u017cnej sile kszta\u0142c\u0105cej zwiedzaj\u0105cych\u201d, ale tak\u017ce, co z Majewski wyra\u017anie zaakcentowa\u0142, w \u201eprzydatno\u015bci zbior\u00f3w do bada\u0144 naukowych\u201d. T\u0119 natomiast mo\u017cna by\u0142oby podnie\u015b\u0107 dzi\u0119ki specjalizacji, kt\u00f3ra \u201e(\u2026) jest koniecznym warunkiem u\u017cyteczno\u015bci. A je\u015bli tej specyalizacji u nas do tej pory nie uda\u0142o si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107, dla r\u00f3\u017cnorodnych i dobrze zrozumia\u0142ych przeszk\u00f3d, to nie nale\u017cy wyobra\u017ca\u0107 sobie, \u017ce jej nie potrzeba, lecz d\u0105\u017cy\u0107, aby copr\u0119dzej nast\u0105pi\u0142a\u201d [Majewski 1905: 176]<\/a>.<\/p>\n
Aby w pe\u0142ni zrozumie\u0107 cele, jakie przy\u015bwieca\u0142y Majewskiemu, nale\u017cy u\u015bwiadomi\u0107 sobie \u00f3wczesn\u0105 sytuacj\u0119 kulturalno-polityczn\u0105 Warszawy, gdzie mieszka\u0142 i pracowa\u0142 kolekcjoner. Funkcjonuj\u0105ce z przerwami od 1862 roku warszawskie Muzeum Miejskie boryka\u0142o si\u0119 z trudno\u015bciami finansowymi i oboj\u0119tno\u015bci\u0105 w\u0142adz miejskich, tu\u0142aj\u0105c si\u0119 po r\u00f3\u017cnych, cz\u0119sto przypadkowych lokalach, kt\u00f3rych cech\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 by\u0142o kompletne niedostosowanie do cel\u00f3w muzealnych. Niewiele m\u0142odsze Muzeum Przemys\u0142u i Rolnictwa, za\u0142o\u017cone z inicjatywy Jana Tadeusza ks. Lubomirskiego (1875), kojarzone by\u0142o raczej z wystawami czasowymi, dzia\u0142alno\u015bci\u0105 popularyzatorsk\u0105, ni\u017c kolekcj\u0105 muzealn\u0105, kt\u00f3ra sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z szeregu przygarni\u0119tych zbior\u00f3w, w wielu przypadkach bardzo lu\u017ano zwi\u0105zanych ze statutow\u0105 specjalizacj\u0105 instytucji. Problemy finansowe, z kt\u00f3rymi boryka\u0142a si\u0119 szczeg\u00f3lnie po zgonie jej fundatora oraz cz\u0142onk\u00f3w komitetu za\u0142o\u017cycielskiego, by\u0142y skutecznym memento<\/em> dla ka\u017cdego kolekcjonera prywatnego, kt\u00f3ry chcia\u0142 ofiarowa\u0107 swoje zbiory spo\u0142ecze\u0144stwu. Podobne do\u015bwiadczenia by\u0142y, niestety, tak\u017ce udzia\u0142em Muzeum Erazma Majewskiego, kt\u00f3re za\u0142o\u017cone w 1892 roku jako instytucja prywatna dzia\u0142aj\u0105ca pro publico bono<\/em>, w zasadzie nigdy nie doczeka\u0142o si\u0119 stosownej siedziby i wsparcia publicznego [Krajewska 2011]. Niemniej jednak, jak pisa\u0142 Majewski \u201emuze\u00f3w naukowych pilno nam potrzeba. Musimy je stworzy\u0107 w\u0142asnemi si\u0142ami, nie czekaj\u0105c, a\u017c nas w d\u0142ugiej kolei zaspokajania pilnych potrzeb wyr\u0119czy w tem rz\u0105d lub zarz\u0105d miejski\u201d [Majewski 1905: 175]<\/a>.<\/p>\n
Przytoczone wy\u017cej pogl\u0105dy Zygmunta Glogera i Erazma Majewskiego, w praktyce znalaz\u0142y odzwierciedlenie w dzia\u0142alno\u015bci Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego\u00a0[9]<\/a>, kt\u00f3re postulowan\u0105 naukowo\u015b\u0107 \u0142\u0105czy\u0142o z wspomnian\u0105 wy\u017cej potrzeb\u0105 gromadzenia pami\u0105tek. By\u0142 to jedyny spos\u00f3b gwarantuj\u0105cy edukowanie spo\u0142ecze\u0144stwa i jego aktywizacj\u0119 na polu krajoznawstwa, kt\u00f3re skutecznie \u0142\u0105czy\u0142o ze sob\u0105 etnografi\u0119, archeologi\u0119 i zainteresowanie przyrod\u0105. \u201eNa Ziemiach Polskich istniej\u0105 bogate, pi\u0119kne muzea, s\u0105 to skarbnice pami\u0105tek narodowych, kt\u00f3re ka\u017cdy Polak przest\u0119puje z czci\u0105\u201d pisa\u0142a w 1913 roku Aniela Chmieli\u0144ska\u00a0[10]<\/a>, wyja\u015bniaj\u0105c mieszka\u0144com \u0141owicza przyczyny, dla kt\u00f3rych zacz\u0119to tworzy\u0107 muzeum w ich mie\u015bcie, \u201ePozna\u0107 sw\u00f3j nar\u00f3d, pozna\u0107 co Ziemia Polska zawiera, to obowi\u0105zek \u015bwiat\u0142ego cz\u0142onka spo\u0142ecze\u0144stwa, zna\u0107 okolic\u0119 najbli\u017csz\u0105, to obowi\u0105zek do kt\u00f3rego ka\u017cdy poczuwa\u0107 si\u0119 winien\u201d [Chmieli\u0144ska 1913: 2]<\/a>.<\/p>\n
Na prze\u0142omie XIX i XX wieku pod sztandarem \u201earcypatriotycznego\u201d obowi\u0105zku, u podstaw kt\u00f3rego le\u017ca\u0142o zak\u0142adanie muze\u00f3w, \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 tak aspiracje narodowe, jak i potrzeba naukowego poznania w\u0142asnego kraju, regionu czy miasta. Na bazie wspomnianych projekt\u00f3w muzealnych, polemik i komentarzy krystalizowa\u0142a si\u0119 polska muzeologia, kt\u00f3rej pe\u0142niejszy obraz ujrze\u0107 mo\u017cna ju\u017c w drugim dziesi\u0119cioleciu XX wieku: w dzia\u0142alno\u015bci Komisji Muzealnej Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (od roku 1908), projekcie Muzeum Przyrodniczego skre\u015blonego r\u0119k\u0105 Stefana Stobieckiego\u00a0[11]<\/a>\u00a0[Stobiecki 1910]<\/a>, uwagach Stanis\u0142awa Tomkowicza\u00a0[12]<\/a> [Manikowska 2010 b, 2014]<\/a>, czy ujmuj\u0105cej powy\u017csze do\u015bwiadczenia publikacji Mieczys\u0142awa Tretera\u00a0[13]<\/a>\u00a0[Treter 1917]<\/a>. Powy\u017csza pr\u00f3ba wskazania przyczyn powstawania muze\u00f3w na terenach polskich, sygnalizuje zaledwie obszar dzia\u0142ania i spos\u00f3b pojmowania zada\u0144 i cel\u00f3w instytucji muzealnej, kt\u00f3ra w ocenie Tomkowicza by\u0142a ju\u017c w\u00f3wczas \u201ejednym z wa\u017cniejszych czynnik\u00f3w cywilizacji spo\u0142ecze\u0144stw i narod\u00f3w\u201d [Manikowska 2010 b: 276]<\/a>.<\/p>\n
Aldona To\u0142ysz<\/em><\/p>\n
\n
PRZYPISY<\/strong>:<\/p>\n
[1]<\/a> Stefan Chardon de Rieule, G\u00e9n\u00e9ral-major au service du Roi et de la R\u00e9publique. Projet pour rassembler sans ancune depense toutes les richesses naturelles de la Pologne<\/em>, Berlin 1766, s. 13. T\u0142umaczenie z francuskiego za Boles\u0142awem Hryniewickim [Hryniewiecki, 1947].
[2]<\/a> Stefan Chardon de Rieule (?-1785) \u2013 wojskowy, cz\u0142onek lo\u017cy maso\u0144skich, pochodz\u0105cy z francuskiej rodzinny hugenockiej osiad\u0142ej w Saksonii. W 1759 r. mianowany pu\u0142kownikiem wojsk koronnych, w 1762 r. awansowa\u0142 do stopnia genera\u0142a-majora. Za czas\u00f3w Stanis\u0142awa Augusta Poniatowskiego pe\u0142ni\u0142 obowi\u0105zki dyrektora gmach\u00f3w kr\u00f3lewskich, czasowo tak\u017ce manufaktur. Autor podr\u0119cznika przyrodniczego i licznych rozpraw z dziedziny rolnictwa.
[3]<\/a> Teodor Nieczuja Ziemi\u0119cki (1845-1916) \u2013 cz\u0142onek komisji archeologicznej Akademii Umiej\u0119tno\u015bci w Krakowie, redaktor Dwutygodnika Naukowego po\u015bwi\u0119conego Archeologii, Historyi i Lingwistyce.
[4]<\/a>\u00a0T.N. Ziemi\u0119cki, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na przyk\u0142ady muze\u00f3w zagranicznych twierdzi, \u017ce \u201ejedyn\u0105 naukow\u0105 warto\u015b\u0107\u201d muzeum zapewniaj\u0105 systematyczny uk\u0142ad, wielo\u015b\u0107 i rozmaito\u015b\u0107 okaz\u00f3w, w przeciwnym przypadku \u201enie s\u0105 to muzea, ale conajwi\u0119c\u00e9j gabinety ciekawo\u015bci<\/em>; mog\u0105 zadawalnia\u0107 dyletanckie afekcye, ale dla nauki s\u0105 stracone\u201d [Ziemi\u0119cki 1878: 8]<\/a>. \u00a0Z tego wzgl\u0119du najw\u0142a\u015bciwszym miejscem gromadzenia zabytk\u00f3w archeologicznych by\u0142o dla niego centralne i narodowe muzeum.
[5]<\/a> Franciszek Ksawery Martynowski (1848-1896) \u2013 dziennikarz, historyk sztuki, archeolog, literat. Wsp\u00f3\u0142autor trzytomowego dzie\u0142a \u201eStaro\u017cytna Polska pod wzgl\u0119dem historycznym, jeograficznym i statystycznym\u201d (uzupe\u0142nienie II wydania). Od 1894 r. opracowywa\u0142 zbiory zgromadzone w skarbcu OO. Paulin\u00f3w w Cz\u0119stochowie. Publikowa\u0142 artyku\u0142y m.in. w Gazecie Lwowskie i Przewodniku Literackim, g\u0142\u00f3wnie z dziedziny archeologii.
[6]<\/a> Katedra w Remis \u2013 \u015bwi\u0105tynia wzniesiona w latach 1211\u20131300, nekropolia francuskich kr\u00f3l\u00f3w, zbombardowana w 1914 r. przez wojska niemieckie. Uszkodzenie katedry zosta\u0142o uto\u017csamiane przez spo\u0142ecze\u0144stwo francuskie z \u201eniemieckim wandalizmem\u201d i celowym barbarzy\u0144stwem maj\u0105cym na celu zniszczenie kultury francuskiej, por. [Manikowska Ewa, 2010b]<\/a>.
[7]<\/a> Zygmunt Gloger (1845-1910) \u2013 historyk, archeolog, etnograf, krajoznawca, kolekcjoner, cz\u0142onek krakowskiej Akademii Umiej\u0119tno\u015bci. Autor licznych ksi\u0105\u017cek i artyku\u0142\u00f3w, g\u00f3wnie z dziedziny etnografii i archeologii, cz\u0142onek Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, jeden z za\u0142o\u017cycieli warszawskiego Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przesz\u0142o\u015bci (TOnZP), od 1906 r. przewodnicz\u0105cy Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (PTK).
[8]<\/a> Erazm Majewski (1858-1922) \u2013 archeolog samouk, kolekcjoner, za\u0142o\u017cyciel Muzeum Erazma Majewskiego, od 1916 r. cz\u0142onek Rady Muzealnej Muzeum Narodowego w Warszawie. Od 1921 r. pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 dyrektora Muzeum Przedhistorycznego im. Erazma Majewskiego przy Towarzystwie Naukowym Warszawskim. W 1919 r. otrzyma\u0142 tytu\u0142 profesora zwyczajnego archeologii przedhistorycznej UW. Cz\u0142onek za\u0142o\u017cyciel Muzeum Etnograficznego w Warszawie i Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przesz\u0142o\u015bci (TOnZP), kurator zbior\u00f3w J\u00f3zefa Choynowskiego, prezes Pa\u0144stwowego Grona Konserwator\u00f3w Zabytk\u00f3w Przedhistorycznych (PGKZP).
[9]<\/a> Polskie Towarzystwo Krajoznawcze \u2013 za\u0142o\u017cone w 1906 r. w Warszawie, z inicjatywy Aleksandra Janowskiego, Kazimierza Kulwiecia i Zygmunta Glogera. Jego celem by\u0142o gromadzenie wiedzy o ziemiach polskich oraz popularyzowanie krajoznawstwa, szczeg\u00f3lnie w\u015br\u00f3d m\u0142odzie\u017cy. W ramach dzia\u0142alno\u015bci organizowano wycieczki krajoznawcze, tworzono sekcje fotograficzne i muzealne w oddzia\u0142ach zamiejscowych. Efektem dzia\u0142alno\u015bci PTK by\u0142o m.in. powo\u0142ywanie regionalnych Muze\u00f3w Krajoznawczych. Od 1910 r. g\u0142\u00f3wnym organem promuj\u0105cym idee Towarzystwa by\u0142o czasopismo Ziemia. Tygodnik Krajoznawczy Ilustrowany.
[10]<\/a> Aniela Chmieli\u0144ska (1868-1936) \u2013 etnograf-amator, aktywna cz\u0142onkini Towarzystwa Dobroczynno\u015bci, przewodnicz\u0105ca Polskiej Macierzy Szkolnej w \u0141owiczu, jedna z organizatorek Muzeum Krajoznawczego przy \u0142owickim Oddziale Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Autorka licznych artyku\u0142\u00f3w dotycz\u0105cych Ksi\u0119\u017cak\u00f3w i ziemi \u0142owickiej.
[11]<\/a> Stefan Stobiecki (1859-1944) \u2013 kolekcjoner, przyrodnik, autor publikacji z dziedziny muzealnictwa i entomologii.
[12]<\/a> Stanis\u0142aw Tomkowicz (1850-1933) \u2013 historyk sztuki, konserwator zabytk\u00f3w, redaktor krakowskiego dziennik Czas. Jeden z za\u0142o\u017cycieli Towarzystwa Mi\u0142o\u015bnik\u00f3w Historii i Zabytk\u00f3w Krakowa, cz\u0142onek krakowskiej Akademii Umiej\u0119tno\u015bci. W latach 1911-1913 kierowa\u0142 inwentaryzacj\u0105 zabytk\u00f3w sztuki znajduj\u0105cych si\u0119 na terenie Ordynacji Zamoyskiej. Cz\u0142onek tzw. Komitet\u00f3w Wawelskich opiniuj\u0105cych prace konserwatorskie na Wzg\u00f3rzu Wawelskim.
[13]<\/a> Mieczys\u0142aw Treter (1883-1943) \u2013 historyk sztuki, kustosz Muzeum Lubomirskich we Lwowie, wyk\u0142adowca na uniwersytecie kijowskim. W latach 1922-1924 dyrektor Pa\u0144stwowych Zbior\u00f3w Sztuki w\u00a0Warszawie,\u00a0 wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cyciel Instytutu Propagandy Sztuki. Autor publikacji z dziedziny sztuki i muzeologii.<\/p>\n
\n
BIBLIOGRAFIA:<\/strong><\/p>\n
Chmieli\u0144ska Aniela, 1913<\/a>. \u201eW jakim celu tworzymy Muzeum w \u0141owiczu?\u201d, \u0141owiczanin<\/em>, rok III, nr 5, 31. stycznia, s.1-2.
Gloger Zygmunt, 1881<\/a>. \u201eW sprawie archeologii i etnografii\u201d, Przegl\u0105d Bibljograficzno-Archeologiczny: dwutygodnik ilustrowany po\u015bwi\u0119cony bibliografii, archeologii, numizmatyce, heraldyce, historyi, sztukom pi\u0119knym i literaturze<\/em>, t. 2, s. 229-231
Hryniewiecki Boles\u0142aw, 1947<\/a>. \u201eProjekt Stefana de Rieule\u2019a stworzenia w Warszawie Muzeum Przyrodniczego w wieku XVIII\u201d, Wiadomo\u015bci Muzeum Ziemi<\/em>, t. III, s. 114-118.
Krajewska Maria,\u00a0 2011. \u201eArcheologiczne Muzeum Erazma Krajewskiego\u201d, \u015awiatowit<\/em>. Fasc. B, Archeologia Pradziejowa i \u015aredniowieczna, Archeologia Polski<\/em>, 9 (50) B, 19-49.
Majewski Erazm, 1897<\/a>. \u201eO muzeum archeologiczne\u201d, Kurjer Warszawski<\/em>, nr 280, s. 1-2
Majewski Erazm, 1898<\/a>. \u201eMuzeum miejskie czy muzeum sztuk pi\u0119knych\u201d, Kurjer Warszawski<\/em>, nr 112, s. 2-3.
Majewski Erazm, 1905<\/a>. \u201eO potrzebie muze\u00f3w naukowych\u201d, \u015awiatowit. Rocznik po\u015bwi\u0119cony archeologii pradziejowej i badaniom pierwotnej kultury polskiej i s\u0142owia\u0144skiej<\/em>, t. 6, s. 172-179.
Manikowska Ewa, 2010a<\/a>. \u201eWielka wojna i zabytki\u201d, w: Polskie dziedzictwo kulturowe u progu niepodleg\u0142o\u015bci, wok\u00f3\u0142 Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przesz\u0142o\u015bci<\/em>, Maniowska Ewa, Jamski Piotr (red.), Warszawa: MKiDN, IS PAN, s. 21-83.
Manikowska Ewa, 2010b<\/a>. \u201eOd miasta do stolicy. Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przesz\u0142o\u015bci w Warszawie\u201d, w: Polskie dziedzictwo kulturowe u progu niepodleg\u0142o\u015bci, wok\u00f3\u0142 Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przesz\u0142o\u015bci<\/em>, Maniowska Ewa, Jamski Piotr (red.), Warszawa: MKiDN, IS PAN, s. 253-281.
Manikowska Ewa, 2014<\/a>. \u201eW stron\u0119 muzeum narodowego. Kolekcje i budowa polskiej to\u017csamo\u015bci kulturowej u progu niepodleg\u0142o\u015bci\u201d, w: Mi\u0142o\u015bnictwo rzeczy. Studia z historii kolekcjonerstwa na ziemiach polskich w XIX wieku<\/em>, K\u0142udkiewicz Kamila, Mencfel Micha\u0142 (red.), Warszawa: NIMOZ, s. 62-75.
Martynowski Franciszek Ksawery, 1881<\/a>. \u201eW sprawie muzeum i wydawnictw archeologicznych\u201d, Przegl\u0105d Biblijograficzno-Archeologiczny: dwutygodnik ilustrowany po\u015bwi\u0119cony bibliografii, archeologii, numizmatyce, heraldyce, historyi, sztukom pi\u0119knym i literaturze<\/em>, t. 1, s. 321-328.
Mniszech Micha\u0142, 1775<\/a>. \u201eMy\u015bli Wzgl\u0119dem Za\u0142o\u017cenia Musaeum Polonicum\u201d, Zabawy Przyiemne y Po\u017cyteczne z S\u0142awnych Wieku tego Autor\u00f3w Zebrane<\/em>, t. 11, cz. 2, s. 211-226.
Pomian Krzysztof, 2016<\/a>.\u00a0Muzea i narody w Europie \u015arodkowej przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105<\/em>, Warszawa: Stowarzyszenie Muze\u00f3w Uczelnianych.
Stobiecki Stefan, 1910<\/a>. W sprawie krajowego Muzeum Przyrodniczego<\/em>, Krak\u00f3w: nak\u0142adem in\u017c. Jana Bartla w Budapeszcie, cz. I i II
Treter Mieczys\u0142aw 1917<\/a>. Muzea wsp\u00f3\u0142czesne:\u00a0studjum muzeologiczne: pocz\u0105tki, rodzaje, istota i organizacja muze\u00f3w, publiczne zbiory muzealne w Polsce i przysz\u0142y ich rozw\u00f3j<\/em>, Kij\u00f3w: Nak\u0142adem Redakcji Muzeum Polskiego<\/em>.
Ziemi\u0119cki Teodor, 1878<\/a>.\u00a0Muzeum Narodowe w Krakowie: projekt T. Ziemi\u0119ckiego: cz\u0142onka kom. arch. Akad. Umiej.<\/em>, Krak\u00f3w: nak\u0142adem autora.<\/p>\n
\n
CZYTELNIA >>><\/a><\/p>\n
","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
03.03.2017 | \u00a0 \u201eUdzia\u0142em ka\u017cdego inteligentnego cz\u0142owieka jest bez w\u0105tpienia mo\u017cno\u015b\u0107 pomno\u017cenia d\u00f3br i s\u0142awy spo\u0142ecze\u0144stwa, dla kt\u00f3rego jest zobowi\u0105zany za wygody i przyjemno\u015bci, z jakich korzysta. To w\u0142a\u015bnie poczucie natchn\u0119\u0142o mnie do podania pod rozwag\u0119 publiczn\u0105 projektu zgromadzenia bez koszt\u00f3w w jednym Gabinecie w Warszawie wszystkich bogactw naturalnych Polski w prze\u015bwiadczeniu, \u017ce, je\u017celi mi… <\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":1457,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-695","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-czytelnia"],"aioseo_notices":[],"featured_image_src":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/23658917_786438538224733_5741983744269338943_n.jpg","featured_image_src_square":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/23658917_786438538224733_5741983744269338943_n.jpg","author_info":{"display_name":"Aldona To\u0142ysz","author_link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?author=3"},"category_info":"Czytelnia<\/a>","tags_info":"","social_share_info":"<\/i><\/a><\/i><\/a><\/i><\/a>","wordExcerpt_info":"
<\/p>\n
03.03.2017 | \"\"<\/pre>\n
<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
\n
\u201eUdzia\u0142em ka\u017cdego inteligentnego cz\u0142owieka jest bez w\u0105tpienia mo\u017cno\u015b\u0107 pomno\u017cenia d\u00f3br i s\u0142awy spo\u0142ecze\u0144stwa, dla kt\u00f3rego jest zobowi\u0105zany za wygody i przyjemno\u015bci, z jakich korzysta. To w\u0142a\u015bnie poczucie natchn\u0119\u0142o mnie do podania pod rozwag\u0119 publiczn\u0105 projektu zgromadzenia bez koszt\u00f3w w jednym Gabinecie w Warszawie wszystkich bogactw naturalnych Polski w prze\u015bwiadczeniu, \u017ce, je\u017celi mi si\u0119 uda przekona\u0107 o u\u017cyteczno\u015bci tego projektu, nie znajdzie si\u0119 nikt, komu nie sprawia\u0142o by przyjemno\u015bci konkurowa\u0107 ze mn\u0105 w urzeczywistnieniu zamiar\u00f3w, jakie mnie o\u017cywiaj\u0105\u201d<\/p>\n<\/blockquote>\n
Stefan Chardon de Rieule [1]<\/a>.<\/p>\n
Tak Stefan Chardon de Rieule\u00a0[2]<\/a> uzasadnia\u0142 w 1766 roku koncepcj\u0119 powo\u0142ania pierwszego muzeum przyrodniczego w Polsce [Hryniewiecki 1947]<\/a>. Idea ta znalaz\u0142a rozwini\u0119cie w Museaum Polonicum<\/em> Micha\u0142a Jerzego Wandalina Mniszcha, kt\u00f3ry, dopominaj\u0105c si\u0119 o poznanie w\u0142asnego kraju, wskazywa\u0142 na przyk\u0142ady instytucji zagranicznych [Mniszech 1775]<\/a>. Muzea, zyskuj\u0105ce coraz wi\u0119ksz\u0105 popularno\u015b\u0107 w Europie Zachodniej na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku, na terenie Polski, g\u0142\u00f3wnie z przyczyn politycznych, nie by\u0142y mo\u017cliwe do realizacji. Na kontynuacj\u0119 podj\u0119tych przez de Rieule\u2019a i Mniszcha koncepcji trzeba by\u0142o zatem poczeka\u0107 praktycznie do po\u0142owy XIX wieku, kiedy konstytuowa\u0107 zacz\u0119\u0142y si\u0119 pierwsze, nadal nieliczne, muzea ideowo zwi\u0105zane z ziemiami polskimi, ich kultur\u0105, przesz\u0142o\u015bci\u0105 i tradycj\u0105. W nowej, porozbiorowej perspektywie, zwi\u0105zek z polsko\u015bci\u0105 nie by\u0142 i nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 oczywisty, pomimo \u017ce wi\u0119kszo\u015bci instytucji przy\u015bwieca\u0142y motywy patriotyczne i ideologiczne [Pomian 2016]<\/a>. Powstaj\u0105ce w tym czasie muzea zwi\u0105zane by\u0142y g\u0142\u00f3wnie z histori\u0105 naturaln\u0105, szeroko poj\u0119t\u0105 archeologi\u0105, etnografi\u0105, rzadziej sztuk\u0105, kt\u00f3ra identyfikowana by\u0142a w spos\u00f3b jednoznaczny jako narz\u0119dzie ideologii narodowej. We wszystkich krajach Europy \u015arodkowej pozbawionych niezale\u017cnej pa\u0144stwowo\u015bci, dochodzi\u0142o, jak pisze Pomian, do paroksyzmu: muzea kompensowa\u0107 mia\u0142y bowiem brak innych miejsc pami\u0119ci i kultury [Pomian 2016: 48]<\/a>.<\/p>\n
Nie neguj\u0105c podkre\u015blonych przez Pomiana przes\u0142anek ideologicznych, warto zastanowi\u0107 si\u0119 nad tym, jak potrzeba zak\u0142adania muze\u00f3w na terenach Polski przedrozbiorowej wyra\u017cana by\u0142a w teorii. Czy rzeczywi\u015bcie na prze\u0142omie XIX i XX wieku kult pami\u0105tek narodowych nale\u017cy traktowa\u0107 jako g\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyn\u0119 tworzenia kolekcji publicznych? W jaki spos\u00f3b w owym czasie uzasadniano konieczno\u015b\u0107 powo\u0142ywania muze\u00f3w? Jednym z wcze\u015bniejszych apeli o instytucj\u0119 stricte <\/em>narodow\u0105 jest projekt Teodora Ziemi\u0119ckiego\u00a0[3]<\/a>, kt\u00f3ry nawo\u0142ywa\u0142 do za\u0142o\u017cenia \u201egaleryi sta\u0142\u00e9j lub czasow\u00e9j obraz\u00f3w dawnych i\u00a0 nowoczesnych mistrz\u00f3w, oraz: Muzeum narodowego w Krakowie<\/em> [podkre\u015blenie T.Z.]\u201d [Ziemi\u0119cki 1878]<\/a>. Owa centralna instytucja, w zamy\u015ble autora zlokalizowana na wzg\u00f3rzu Wawelskim, gromadzi\u0107 mia\u0142aby w jednym miejscu zabytki archeologiczne rozproszone w zbiorach krakowskiej Akademii Umiej\u0119tno\u015bci, w Gabinecie Archeologicznym Collegium Jagellonicum i kolekcjach prywatnych \u201ez r\u00f3\u017cnych ziem dawnej Polski\u201d. Opr\u00f3cz przes\u0142anek ekonomicznych i naukowych\u00a0[4]<\/a>, wyra\u017anie zaakcentowane zosta\u0142y pobudki patriotyczne. Jak pisze autor: \u201eNarody nie maj\u0105ce samoistnego bytu politycznego, maj\u0105 jednak\u017ce wszelk\u0105 mo\u017cno\u015b\u0107 i swobod\u0119, organizowania swego \u017cycia intelektualnego i duchowego\u201d, a przyk\u0142adem takiego duchowego i intelektualnego rozwoju s\u0105 w\u0142a\u015bnie zbiory pami\u0105tek przesz\u0142o\u015bci. Badania archeologiczne, w po\u0142\u0105czeniu z piel\u0119gnowaniem ojczystego j\u0119zyka i zabytk\u00f3w \u201enie dla samego \u015bwiata badaczy maj\u0105 znaczenie, ale mog\u0105 sprowadzi\u0107 odrodzenie ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa (\u2026). Nar\u00f3d za\u015b, kt\u00f3ry nie chce lub nie umie otoczy\u0107 nale\u017cyt\u0105 opiek\u0105 ojczystych pami\u0105tek \u2013 nie wart bytu politycznego\u201d [Ziemi\u0119cki 1878: 12]<\/a>. Wydaje si\u0119 jednak, \u017ce zasadnicz\u0105 przyczyn\u0105, dla kt\u00f3rej autor przyj\u0105\u0142 tak\u0105 w\u0142a\u015bnie argumentacj\u0119 mo\u017ce by\u0107, opr\u00f3cz faktycznych pobudek ideowych, do\u015b\u0107 ryzykowna koncepcja scentralizowania ju\u017c istniej\u0105cych i ugruntowanych w \u015bwiadomo\u015bci badaczy zbior\u00f3w. Ich przekazanie do muzeum by\u0142oby, co Ziemi\u0119cki w spos\u00f3b po\u015bredni i bezpo\u015bredni podkre\u015bla\u0142 na niemal ka\u017cdej stronie swojego projektu, celem wy\u017cszym, patriotycznym i naukowym. I cho\u0107 zastrzeg\u0142, \u017ce \u201eidzie nam o rzeczywist\u0105 godno\u015b\u0107 nauki i poszanowanie ojczystych pami\u0105tek, a nie o partykularne ambicye lub interesa\u201d [Ziemiecki 1878: 11]<\/a>, to niew\u0105tpliwe znaczenie dla tej idei mia\u0142a dba\u0142o\u015b\u0107 o presti\u017c miasta, kt\u00f3re w przeciwie\u0144stwie do Budapesztu i Pragi nie mog\u0142o poszczyci\u0107 si\u0119 prawdziwie nowoczesnym gmachem, a tak\u017ce g\u0142\u0119bokie przekonanie co do sensu powo\u0142ania instytucji centralnej. Jedynym argumentem, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by przem\u00f3wi\u0107 do dysponent\u00f3w kolekcji i sk\u0142oni\u0107 do przekazania zbior\u00f3w do centralnego muzeum by\u0142yby zatem wzgl\u0119dy patriotyczne, przedk\u0142adaj\u0105ce umi\u0142owanie ojczyzny i piel\u0119gnowania jej dorobku ponad dobro w\u0142asne.<\/p>\n
Pomys\u0142 ten poddany zosta\u0142 krytyce, m.in. w nie pozbawionym ironii, o kilka lat p\u00f3\u017aniejszym tek\u015bcie Franciszka Ksawerego Martynowskiego\u00a0[5]<\/a>. Istotniejsza w tym kontek\u015bcie wydaje si\u0119 jednak wskazana przez autora potrzeba tworzenia muze\u00f3w lokalnych, w kt\u00f3rych gromadzone by\u0142yby detale architektoniczne, \u201eu\u0142amki rze\u017aby, kamieniarstwa, stolarstwa, \u015blusarstwa i t. p. kierunk\u00f3w artystyczno-rzemie\u015blniczej pracy\u201d [Martynowski 1882: 326]<\/a>. Opieka nad tym, z pozoru nieistotnym dziedzictwem jest, jak pisze autor, \u201ekonieczna, je\u017celi nie chcemy aby nas przysz\u0142e pokolenia pomawia\u0142y o lekkomy\u015blno\u015b\u0107 i ch\u0142\u00f3d wobec pami\u0105tek narodowych, je\u017celi nie chcemy pozbawi\u0107 si\u0119 znajomo\u015bci charakteru \u017cycia, sztuki i rzemios\u0142 dawnych stuleci\u201d [tam\u017ce]<\/a>. W przeciwie\u0144stwie do Ziemi\u0119ckiego, kt\u00f3ry za godne prezentacji uznawa\u0142 wybitne artefakty \u2013 jak figura \u015awiatowita, Martynowski na plan pierwszy wysun\u0105\u0142 obiekty, kt\u00f3re z powodzeniem mo\u017cna by nazwa\u0107, jak sam to przewrotnie uczyni\u0142, \u201erupieciem starym\u201d. Na podobie\u0144stwo Mus\u00e9e des monuments fran\u00e7ais<\/em> (1795) Aleksandra Lenoir\u2019a autor zaleci\u0142 lokalizacj\u0119 \u201emuze\u00f3w kamiennych\u201d w zabudowaniach klasztornych i poklasztornych, cho\u0107 jako przyk\u0142ad wskaza\u0142 Krakowski \u201er\u0105del bramy floria\u0144skiej\u201d. Odmienna od prowadzonej przez Ziemi\u0119ckiego jest r\u00f3wnie\u017c retoryka tekstu, w kt\u00f3rym autor wyrazi\u0142 nadziej\u0119, \u017ce \u201ew spo\u0142ecze\u0144stwie naszym nie wygas\u0142o jeszcze poszanowanie pami\u0105tek i zabytk\u00f3w przesz\u0142o\u015bci\u201d [Martynowski 1882: 326-327]<\/a>. Patriotyzm, zgodnie z duchem epoki, nabra\u0142 tu kszta\u0142tu realnego \u2013 to nie tylko g\u00f3rnolotna idea, ale przede wszystkim praktyczna i systematyczna praca spo\u0142ecze\u0144stwa w imi\u0119 warto\u015bci narodowych. Odwo\u0142anie do zabytk\u00f3w architektury w kontek\u015bcie muzealnictwa nie jest bynajmniej przypadkowe. Jak wskazuje Ewa Manikowska, ochrona zabytk\u00f3w podejmowana by\u0142a za po\u015brednictwem urz\u0119d\u00f3w konserwatorskich (zabory pruski i austriacki), czy te\u017c instytucji naukowych i stowarzysze\u0144 na d\u0142ugo przed rozpocz\u0119ciem I wojny \u015bwiatowej, a ich celem by\u0142o g\u0142\u00f3wnie piel\u0119gnowanie i inwentaryzacja zabytk\u00f3w identyfikowanych jako polskie. W konsekwencji to nie Wawel, b\u0119d\u0105cy przyk\u0142adem kultury europejskiej, lecz \u015bwiadcz\u0105cy o odr\u0119bno\u015bci narodowej \u201eprowincjonalny wiejski ko\u015bci\u00f3\u0142ek sta\u0142 si\u0119 r\u00f3wnorz\u0119dnym francuskiemu Remis\u00a0[6]<\/a>\u201d [Manikowska 2010a: 34-35, 40-41]<\/a>.<\/p>\n
U progu XX wieku wyodr\u0119bni\u0107 mo\u017cna zatem dwie postawy. Pierwsza wyra\u017ca\u0142a si\u0119 w potrzebie upami\u0119tnienia kultury polskiej w formie muzeum-symbolu, o kt\u00f3rym pisa\u0142 Krzysztof Pomian, druga za\u015b w procesie u\u015bwiadomienia coraz szerszego znaczenia kultury i jej materialnych \u015bwiadectw oraz zachowania w instytucjach o charakterze muzeum czy izby pami\u0119ci. Tendencje te nale\u017cy jednak traktowa\u0107 bardziej jako ramy badawcze ni\u017c wykszta\u0142towane pr\u0105dy w polskim muzealnictwie, takich bowiem jeszcze w\u00f3wczas nie by\u0142o. Co wi\u0119cej, pogl\u0105dy badaczy w znacznej mierze skoncentrowane by\u0142y na wybranych dziedzinach, nie roszcz\u0105c sobie prawa do miana prawd og\u00f3lnomuzealnych. S\u0105 jednak elementy wsp\u00f3lne, kt\u00f3re znale\u017a\u0107 mo\u017cna u niemal ka\u017cdego autora tekst\u00f3w wyja\u015bniaj\u0105cych potrzeb\u0119 tworzenia muze\u00f3w. Zygmunt Gloger\u00a0[7]<\/a> o przyczynach swojej pasji kolekcjonerskiej pisa\u0142 kr\u00f3tko: \u201e[zbiory etnograficzne] od kilkunastu lat gromadz\u0119, marz\u0105c o utworzeniu w przysz\u0142o\u015bci naukowego a publicznego w tym kierunku muzeum. Muzeum jednak takie nie mo\u017ce powsta\u0107 z pracy jednego ani dw\u00f3ch ludzi (\u2026)\u201d [Gloger 1881: 230]<\/a>. Co istotne, autor subtelnie przestrzega\u0142 przed pochopn\u0105 kolekcjonersk\u0105 pasj\u0105, pisz\u0105c: \u201eJakkolwiek ka\u017cdy ma s\u0142uszne i nieograniczone prawo tworzy\u0107 zbi\u00f3r w\u0142asny, to przecie\u017c nie zaszkodzi tu nadmieni\u0107, \u017ce mamy muzea kt\u00f3re ch\u0119tnie podobne przedmioty [artefakty etnograficzne A.T.] przyjmuj\u0105 i przechowuj\u0105\u201d, i napominaj\u0105c \u201eO dobr\u0105 wol\u0119 u nas nie trudno, ale trudno o prac\u0119 systematyczn\u0105 i wytrwa\u0142\u0105 a zw\u0142aszcza solidarn\u0105 i zbiorow\u0105. A jednak koniecznie nam potrzeba i jednej i drugiej, \u017ceby dla nauki naszej stworzy\u0107 cho\u0107 zawi\u0105zek muzeum etnograficznego w Warszawie. By\u0142oby to spe\u0142nienie arcyobywatelskiego obowi\u0105zku\u201d [Gloger 1881: 230, 231]<\/a>. Ju\u017c w tych kilku zdaniach pojawiaj\u0105 si\u0119 trzy istotne elementy \u2013 inicjatywa prywatna, \u015bwiadomo\u015b\u0107 spo\u0142eczna i oparcie instytucji na rzetelnej wiedzy.<\/p>\n
Podobne tendencje wybrzmiewaj\u0105 tak\u017ce w pismach Erazma Majewskiego\u00a0[8]<\/a>. W publikowanych w prasie codziennej kr\u00f3tkich artyku\u0142ach z lat 1897-1898, kolekcjoner jasno podkre\u015bla\u0142 praktyczny aspekt muze\u00f3w, kt\u00f3re \u201epodobnie\u017c jako szko\u0142y, bibljoteki, teatry, i t. d., s\u0105 z jednej strony koniecznemi instytucjami u\u017cyteczno\u015bci publicznej, a z drugiej stanowi\u0105 po\u017c\u0105dan\u0105 ozdob\u0119 i pon\u0119t\u0119 grodu\u201d [Majewski 1897: 1]. R\u00f3wnocze\u015bnie autor wskazywa\u0142 na zmian\u0119 jaka zasz\u0142a w funkcjonowaniu i potrzebach tej instytucji wzgl\u0119dem lat wcze\u015bniejszych \u201eNajbogatsze nawet zbiory \u2013 to dopiero materia\u0142 surowy, w kt\u00f3ry trzeba wla\u0107 ducha i o\u017cywi\u0107 \u0142adem naukowym na to, aby przem\u00f3wi\u0142 i sta\u0142 si\u0119 obrazem stanu danej ga\u0142\u0119zi nauki\u201d [Majewski 1898: 2]<\/a>. Majewski najpe\u0142niej swoje pogl\u0105dy wyrazi\u0142 jednak w artykule z 1905 roku, o znamiennym tytule \u201eO potrzebie muze\u00f3w naukowych\u201d, po\u015bwi\u0119conym znaczeniu \u201emuze\u00f3w naukowych jako instytucji, zapobiegaj\u0105cych marnowaniu si\u0119 skarb\u00f3w naukowych\u201d [Majewski 1905: 172]<\/a>, skarb\u00f3w kt\u00f3re uto\u017csamione zosta\u0142y z maj\u0105tkiem intelektualnym spo\u0142ecze\u0144stwa. Warto\u015b\u0107 tej instytucji le\u017cy zar\u00f3wno w \u201epot\u0119\u017cnej sile kszta\u0142c\u0105cej zwiedzaj\u0105cych\u201d, ale tak\u017ce, co z Majewski wyra\u017anie zaakcentowa\u0142, w \u201eprzydatno\u015bci zbior\u00f3w do bada\u0144 naukowych\u201d. T\u0119 natomiast mo\u017cna by\u0142oby podnie\u015b\u0107 dzi\u0119ki specjalizacji, kt\u00f3ra \u201e(\u2026) jest koniecznym warunkiem u\u017cyteczno\u015bci. A je\u015bli tej specyalizacji u nas do tej pory nie uda\u0142o si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107, dla r\u00f3\u017cnorodnych i dobrze zrozumia\u0142ych przeszk\u00f3d, to nie nale\u017cy wyobra\u017ca\u0107 sobie, \u017ce jej nie potrzeba, lecz d\u0105\u017cy\u0107, aby copr\u0119dzej nast\u0105pi\u0142a\u201d [Majewski 1905: 176]<\/a>.<\/p>\n
Aby w pe\u0142ni zrozumie\u0107 cele, jakie przy\u015bwieca\u0142y Majewskiemu, nale\u017cy u\u015bwiadomi\u0107 sobie \u00f3wczesn\u0105 sytuacj\u0119 kulturalno-polityczn\u0105 Warszawy, gdzie mieszka\u0142 i pracowa\u0142 kolekcjoner. Funkcjonuj\u0105ce z przerwami od 1862 roku warszawskie Muzeum Miejskie boryka\u0142o si\u0119 z trudno\u015bciami finansowymi i oboj\u0119tno\u015bci\u0105 w\u0142adz miejskich, tu\u0142aj\u0105c si\u0119 po r\u00f3\u017cnych, cz\u0119sto przypadkowych lokalach, kt\u00f3rych cech\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 by\u0142o kompletne niedostosowanie do cel\u00f3w muzealnych. Niewiele m\u0142odsze Muzeum Przemys\u0142u i Rolnictwa, za\u0142o\u017cone z inicjatywy Jana Tadeusza ks. Lubomirskiego (1875), kojarzone by\u0142o raczej z wystawami czasowymi, dzia\u0142alno\u015bci\u0105 popularyzatorsk\u0105, ni\u017c kolekcj\u0105 muzealn\u0105, kt\u00f3ra sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z szeregu przygarni\u0119tych zbior\u00f3w, w wielu przypadkach bardzo lu\u017ano zwi\u0105zanych ze statutow\u0105 specjalizacj\u0105 instytucji. Problemy finansowe, z kt\u00f3rymi boryka\u0142a si\u0119 szczeg\u00f3lnie po zgonie jej fundatora oraz cz\u0142onk\u00f3w komitetu za\u0142o\u017cycielskiego, by\u0142y skutecznym memento<\/em> dla ka\u017cdego kolekcjonera prywatnego, kt\u00f3ry chcia\u0142 ofiarowa\u0107 swoje zbiory spo\u0142ecze\u0144stwu. Podobne do\u015bwiadczenia by\u0142y, niestety, tak\u017ce udzia\u0142em Muzeum Erazma Majewskiego, kt\u00f3re za\u0142o\u017cone w 1892 roku jako instytucja prywatna dzia\u0142aj\u0105ca pro publico bono<\/em>, w zasadzie nigdy nie doczeka\u0142o si\u0119 stosownej siedziby i wsparcia publicznego [Krajewska 2011]. Niemniej jednak, jak pisa\u0142 Majewski \u201emuze\u00f3w naukowych pilno nam potrzeba. Musimy je stworzy\u0107 w\u0142asnemi si\u0142ami, nie czekaj\u0105c, a\u017c nas w d\u0142ugiej kolei zaspokajania pilnych potrzeb wyr\u0119czy w tem rz\u0105d lub zarz\u0105d miejski\u201d [Majewski 1905: 175]<\/a>.<\/p>\n
Przytoczone wy\u017cej pogl\u0105dy Zygmunta Glogera i Erazma Majewskiego, w praktyce znalaz\u0142y odzwierciedlenie w dzia\u0142alno\u015bci Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego\u00a0[9]<\/a>, kt\u00f3re postulowan\u0105 naukowo\u015b\u0107 \u0142\u0105czy\u0142o z wspomnian\u0105 wy\u017cej potrzeb\u0105 gromadzenia pami\u0105tek. By\u0142 to jedyny spos\u00f3b gwarantuj\u0105cy edukowanie spo\u0142ecze\u0144stwa i jego aktywizacj\u0119 na polu krajoznawstwa, kt\u00f3re skutecznie \u0142\u0105czy\u0142o ze sob\u0105 etnografi\u0119, archeologi\u0119 i zainteresowanie przyrod\u0105. \u201eNa Ziemiach Polskich istniej\u0105 bogate, pi\u0119kne muzea, s\u0105 to skarbnice pami\u0105tek narodowych, kt\u00f3re ka\u017cdy Polak przest\u0119puje z czci\u0105\u201d pisa\u0142a w 1913 roku Aniela Chmieli\u0144ska\u00a0[10]<\/a>, wyja\u015bniaj\u0105c mieszka\u0144com \u0141owicza przyczyny, dla kt\u00f3rych zacz\u0119to tworzy\u0107 muzeum w ich mie\u015bcie, \u201ePozna\u0107 sw\u00f3j nar\u00f3d, pozna\u0107 co Ziemia Polska zawiera, to obowi\u0105zek \u015bwiat\u0142ego cz\u0142onka spo\u0142ecze\u0144stwa, zna\u0107 okolic\u0119 najbli\u017csz\u0105, to obowi\u0105zek do kt\u00f3rego ka\u017cdy poczuwa\u0107 si\u0119 winien\u201d [Chmieli\u0144ska 1913: 2]<\/a>.<\/p>\n
Na prze\u0142omie XIX i XX wieku pod sztandarem \u201earcypatriotycznego\u201d obowi\u0105zku, u podstaw kt\u00f3rego le\u017ca\u0142o zak\u0142adanie muze\u00f3w, \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 tak aspiracje narodowe, jak i potrzeba naukowego poznania w\u0142asnego kraju, regionu czy miasta. Na bazie wspomnianych projekt\u00f3w muzealnych, polemik i komentarzy krystalizowa\u0142a si\u0119 polska muzeologia, kt\u00f3rej pe\u0142niejszy obraz ujrze\u0107 mo\u017cna ju\u017c w drugim dziesi\u0119cioleciu XX wieku: w dzia\u0142alno\u015bci Komisji Muzealnej Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (od roku 1908), projekcie Muzeum Przyrodniczego skre\u015blonego r\u0119k\u0105 Stefana Stobieckiego\u00a0[11]<\/a>\u00a0[Stobiecki 1910]<\/a>, uwagach Stanis\u0142awa Tomkowicza\u00a0[12]<\/a> [Manikowska 2010 b, 2014]<\/a>, czy ujmuj\u0105cej powy\u017csze do\u015bwiadczenia publikacji Mieczys\u0142awa Tretera\u00a0[13]<\/a>\u00a0[Treter 1917]<\/a>. Powy\u017csza pr\u00f3ba wskazania przyczyn powstawania muze\u00f3w na terenach polskich, sygnalizuje zaledwie obszar dzia\u0142ania i spos\u00f3b pojmowania zada\u0144 i cel\u00f3w instytucji muzealnej, kt\u00f3ra w ocenie Tomkowicza by\u0142a ju\u017c w\u00f3wczas \u201ejednym z wa\u017cniejszych czynnik\u00f3w cywilizacji spo\u0142ecze\u0144stw i narod\u00f3w\u201d [Manikowska 2010 b: 276]<\/a>.<\/p>\n
Aldona To\u0142ysz<\/em><\/p>\n
\n
PRZYPISY<\/strong>:<\/p>\n
[1]<\/a> Stefan Chardon de Rieule, G\u00e9n\u00e9ral-major au service du Roi et de la R\u00e9publique. Projet pour rassembler sans ancune depense toutes les richesses naturelles de la Pologne<\/em>, Berlin 1766, s. 13. T\u0142umaczenie z francuskiego za Boles\u0142awem Hryniewickim [Hryniewiecki, 1947].
[2]<\/a> Stefan Chardon de Rieule (?-1785) \u2013 wojskowy, cz\u0142onek lo\u017cy maso\u0144skich, pochodz\u0105cy z francuskiej rodzinny hugenockiej osiad\u0142ej w Saksonii. W 1759 r. mianowany pu\u0142kownikiem wojsk koronnych, w 1762 r. awansowa\u0142 do stopnia genera\u0142a-majora. Za czas\u00f3w Stanis\u0142awa Augusta Poniatowskiego pe\u0142ni\u0142 obowi\u0105zki dyrektora gmach\u00f3w kr\u00f3lewskich, czasowo tak\u017ce manufaktur. Autor podr\u0119cznika przyrodniczego i licznych rozpraw z dziedziny rolnictwa.
[3]<\/a> Teodor Nieczuja Ziemi\u0119cki (1845-1916) \u2013 cz\u0142onek komisji archeologicznej Akademii Umiej\u0119tno\u015bci w Krakowie, redaktor Dwutygodnika Naukowego po\u015bwi\u0119conego Archeologii, Historyi i Lingwistyce.
[4]<\/a>\u00a0T.N. Ziemi\u0119cki, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na przyk\u0142ady muze\u00f3w zagranicznych twierdzi, \u017ce \u201ejedyn\u0105 naukow\u0105 warto\u015b\u0107\u201d muzeum zapewniaj\u0105 systematyczny uk\u0142ad, wielo\u015b\u0107 i rozmaito\u015b\u0107 okaz\u00f3w, w przeciwnym przypadku \u201enie s\u0105 to muzea, ale conajwi\u0119c\u00e9j gabinety ciekawo\u015bci<\/em>; mog\u0105 zadawalnia\u0107 dyletanckie afekcye, ale dla nauki s\u0105 stracone\u201d [Ziemi\u0119cki 1878: 8]<\/a>. \u00a0Z tego wzgl\u0119du najw\u0142a\u015bciwszym miejscem gromadzenia zabytk\u00f3w archeologicznych by\u0142o dla niego centralne i narodowe muzeum.
[5]<\/a> Franciszek Ksawery Martynowski (1848-1896) \u2013 dziennikarz, historyk sztuki, archeolog, literat. Wsp\u00f3\u0142autor trzytomowego dzie\u0142a \u201eStaro\u017cytna Polska pod wzgl\u0119dem historycznym, jeograficznym i statystycznym\u201d (uzupe\u0142nienie II wydania). Od 1894 r. opracowywa\u0142 zbiory zgromadzone w skarbcu OO. Paulin\u00f3w w Cz\u0119stochowie. Publikowa\u0142 artyku\u0142y m.in. w Gazecie Lwowskie i Przewodniku Literackim, g\u0142\u00f3wnie z dziedziny archeologii.
[6]<\/a> Katedra w Remis \u2013 \u015bwi\u0105tynia wzniesiona w latach 1211\u20131300, nekropolia francuskich kr\u00f3l\u00f3w, zbombardowana w 1914 r. przez wojska niemieckie. Uszkodzenie katedry zosta\u0142o uto\u017csamiane przez spo\u0142ecze\u0144stwo francuskie z \u201eniemieckim wandalizmem\u201d i celowym barbarzy\u0144stwem maj\u0105cym na celu zniszczenie kultury francuskiej, por. [Manikowska Ewa, 2010b]<\/a>.
[7]<\/a> Zygmunt Gloger (1845-1910) \u2013 historyk, archeolog, etnograf, krajoznawca, kolekcjoner, cz\u0142onek krakowskiej Akademii Umiej\u0119tno\u015bci. Autor licznych ksi\u0105\u017cek i artyku\u0142\u00f3w, g\u00f3wnie z dziedziny etnografii i archeologii, cz\u0142onek Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, jeden z za\u0142o\u017cycieli warszawskiego Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przesz\u0142o\u015bci (TOnZP), od 1906 r. przewodnicz\u0105cy Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (PTK).
[8]<\/a> Erazm Majewski (1858-1922) \u2013 archeolog samouk, kolekcjoner, za\u0142o\u017cyciel Muzeum Erazma Majewskiego, od 1916 r. cz\u0142onek Rady Muzealnej Muzeum Narodowego w Warszawie. Od 1921 r. pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 dyrektora Muzeum Przedhistorycznego im. Erazma Majewskiego przy Towarzystwie Naukowym Warszawskim. W 1919 r. otrzyma\u0142 tytu\u0142 profesora zwyczajnego archeologii przedhistorycznej UW. Cz\u0142onek za\u0142o\u017cyciel Muzeum Etnograficznego w Warszawie i Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przesz\u0142o\u015bci (TOnZP), kurator zbior\u00f3w J\u00f3zefa Choynowskiego, prezes Pa\u0144stwowego Grona Konserwator\u00f3w Zabytk\u00f3w Przedhistorycznych (PGKZP).
[9]<\/a> Polskie Towarzystwo Krajoznawcze \u2013 za\u0142o\u017cone w 1906 r. w Warszawie, z inicjatywy Aleksandra Janowskiego, Kazimierza Kulwiecia i Zygmunta Glogera. Jego celem by\u0142o gromadzenie wiedzy o ziemiach polskich oraz popularyzowanie krajoznawstwa, szczeg\u00f3lnie w\u015br\u00f3d m\u0142odzie\u017cy. W ramach dzia\u0142alno\u015bci organizowano wycieczki krajoznawcze, tworzono sekcje fotograficzne i muzealne w oddzia\u0142ach zamiejscowych. Efektem dzia\u0142alno\u015bci PTK by\u0142o m.in. powo\u0142ywanie regionalnych Muze\u00f3w Krajoznawczych. Od 1910 r. g\u0142\u00f3wnym organem promuj\u0105cym idee Towarzystwa by\u0142o czasopismo Ziemia. Tygodnik Krajoznawczy Ilustrowany.
[10]<\/a> Aniela Chmieli\u0144ska (1868-1936) \u2013 etnograf-amator, aktywna cz\u0142onkini Towarzystwa Dobroczynno\u015bci, przewodnicz\u0105ca Polskiej Macierzy Szkolnej w \u0141owiczu, jedna z organizatorek Muzeum Krajoznawczego przy \u0142owickim Oddziale Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Autorka licznych artyku\u0142\u00f3w dotycz\u0105cych Ksi\u0119\u017cak\u00f3w i ziemi \u0142owickiej.
[11]<\/a> Stefan Stobiecki (1859-1944) \u2013 kolekcjoner, przyrodnik, autor publikacji z dziedziny muzealnictwa i entomologii.
[12]<\/a> Stanis\u0142aw Tomkowicz (1850-1933) \u2013 historyk sztuki, konserwator zabytk\u00f3w, redaktor krakowskiego dziennik Czas. Jeden z za\u0142o\u017cycieli Towarzystwa Mi\u0142o\u015bnik\u00f3w Historii i Zabytk\u00f3w Krakowa, cz\u0142onek krakowskiej Akademii Umiej\u0119tno\u015bci. W latach 1911-1913 kierowa\u0142 inwentaryzacj\u0105 zabytk\u00f3w sztuki znajduj\u0105cych si\u0119 na terenie Ordynacji Zamoyskiej. Cz\u0142onek tzw. Komitet\u00f3w Wawelskich opiniuj\u0105cych prace konserwatorskie na Wzg\u00f3rzu Wawelskim.
[13]<\/a> Mieczys\u0142aw Treter (1883-1943) \u2013 historyk sztuki, kustosz Muzeum Lubomirskich we Lwowie, wyk\u0142adowca na uniwersytecie kijowskim. W latach 1922-1924 dyrektor Pa\u0144stwowych Zbior\u00f3w Sztuki w\u00a0Warszawie,\u00a0 wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cyciel Instytutu Propagandy Sztuki. Autor publikacji z dziedziny sztuki i muzeologii.<\/p>\n
\n
BIBLIOGRAFIA:<\/strong><\/p>\n
Chmieli\u0144ska Aniela, 1913<\/a>. \u201eW jakim celu tworzymy Muzeum w \u0141owiczu?\u201d, \u0141owiczanin<\/em>, rok III, nr 5, 31. stycznia, s.1-2.
Gloger Zygmunt, 1881<\/a>. \u201eW sprawie archeologii i etnografii\u201d, Przegl\u0105d Bibljograficzno-Archeologiczny: dwutygodnik ilustrowany po\u015bwi\u0119cony bibliografii, archeologii, numizmatyce, heraldyce, historyi, sztukom pi\u0119knym i literaturze<\/em>, t. 2, s. 229-231
Hryniewiecki Boles\u0142aw, 1947<\/a>. \u201eProjekt Stefana de Rieule\u2019a stworzenia w Warszawie Muzeum Przyrodniczego w wieku XVIII\u201d, Wiadomo\u015bci Muzeum Ziemi<\/em>, t. III, s. 114-118.
Krajewska Maria,\u00a0 2011. \u201eArcheologiczne Muzeum Erazma Krajewskiego\u201d, \u015awiatowit<\/em>. Fasc. B, Archeologia Pradziejowa i \u015aredniowieczna, Archeologia Polski<\/em>, 9 (50) B, 19-49.
Majewski Erazm, 1897<\/a>. \u201eO muzeum archeologiczne\u201d, Kurjer Warszawski<\/em>, nr 280, s. 1-2
Majewski Erazm, 1898<\/a>. \u201eMuzeum miejskie czy muzeum sztuk pi\u0119knych\u201d, Kurjer Warszawski<\/em>, nr 112, s. 2-3.
Majewski Erazm, 1905<\/a>. \u201eO potrzebie muze\u00f3w naukowych\u201d, \u015awiatowit. Rocznik po\u015bwi\u0119cony archeologii pradziejowej i badaniom pierwotnej kultury polskiej i s\u0142owia\u0144skiej<\/em>, t. 6, s. 172-179.
Manikowska Ewa, 2010a<\/a>. \u201eWielka wojna i zabytki\u201d, w: Polskie dziedzictwo kulturowe u progu niepodleg\u0142o\u015bci, wok\u00f3\u0142 Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przesz\u0142o\u015bci<\/em>, Maniowska Ewa, Jamski Piotr (red.), Warszawa: MKiDN, IS PAN, s. 21-83.
Manikowska Ewa, 2010b<\/a>. \u201eOd miasta do stolicy. Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przesz\u0142o\u015bci w Warszawie\u201d, w: Polskie dziedzictwo kulturowe u progu niepodleg\u0142o\u015bci, wok\u00f3\u0142 Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przesz\u0142o\u015bci<\/em>, Maniowska Ewa, Jamski Piotr (red.), Warszawa: MKiDN, IS PAN, s. 253-281.
Manikowska Ewa, 2014<\/a>. \u201eW stron\u0119 muzeum narodowego. Kolekcje i budowa polskiej to\u017csamo\u015bci kulturowej u progu niepodleg\u0142o\u015bci\u201d, w: Mi\u0142o\u015bnictwo rzeczy. Studia z historii kolekcjonerstwa na ziemiach polskich w XIX wieku<\/em>, K\u0142udkiewicz Kamila, Mencfel Micha\u0142 (red.), Warszawa: NIMOZ, s. 62-75.
Martynowski Franciszek Ksawery, 1881<\/a>. \u201eW sprawie muzeum i wydawnictw archeologicznych\u201d, Przegl\u0105d Biblijograficzno-Archeologiczny: dwutygodnik ilustrowany po\u015bwi\u0119cony bibliografii, archeologii, numizmatyce, heraldyce, historyi, sztukom pi\u0119knym i literaturze<\/em>, t. 1, s. 321-328.
Mniszech Micha\u0142, 1775<\/a>. \u201eMy\u015bli Wzgl\u0119dem Za\u0142o\u017cenia Musaeum Polonicum\u201d, Zabawy Przyiemne y Po\u017cyteczne z S\u0142awnych Wieku tego Autor\u00f3w Zebrane<\/em>, t. 11, cz. 2, s. 211-226.
Pomian Krzysztof, 2016<\/a>.\u00a0Muzea i narody w Europie \u015arodkowej przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105<\/em>, Warszawa: Stowarzyszenie Muze\u00f3w Uczelnianych.
Stobiecki Stefan, 1910<\/a>. W sprawie krajowego Muzeum Przyrodniczego<\/em>, Krak\u00f3w: nak\u0142adem in\u017c. Jana Bartla w Budapeszcie, cz. I i II
Treter Mieczys\u0142aw 1917<\/a>. Muzea wsp\u00f3\u0142czesne:\u00a0studjum muzeologiczne: pocz\u0105tki, rodzaje, istota i organizacja muze\u00f3w, publiczne zbiory muzealne w Polsce i przysz\u0142y ich rozw\u00f3j<\/em>, Kij\u00f3w: Nak\u0142adem Redakcji Muzeum Polskiego<\/em>.
Ziemi\u0119cki Teodor, 1878<\/a>.\u00a0Muzeum Narodowe w Krakowie: projekt T. Ziemi\u0119ckiego: cz\u0142onka kom. arch. Akad. Umiej.<\/em>, Krak\u00f3w: nak\u0142adem autora.<\/p>\n
\n
CZYTELNIA >>><\/a><\/p>\n
\n","comment_info":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/695","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=695"}],"version-history":[{"count":15,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/695\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7175,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/695\/revisions\/7175"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1457"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=695"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=695"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=695"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}