{"id":6895,"date":"2020-10-22T01:18:00","date_gmt":"2020-10-21T23:18:00","guid":{"rendered":"http:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=6895"},"modified":"2021-12-12T00:06:21","modified_gmt":"2021-12-11T23:06:21","slug":"michal-f-wozniak-wzory-sztuki-sredniowiecznej-i-z-epoki-odrodzenia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=6895","title":{"rendered":"Micha\u0142 F. WO\u0179NIAK | Wzory sztuki \u015bredniowiecznej i z epoki Odrodzenia"},"content":{"rendered":"\n
22.10.2020 | \"CC-BY-SA\"<\/pre>\n\n\n
Aleksander Przezdziecki, Edward Rastawiecki, Wzory sztuki \u015bredniowiecznej i z epoki Odrodzenia po koniec wieku XVII. Monuments du Moyen-<\/em>\u00c2ge et de la Renaissance, dans l\u2019ancienne Pologne depuis les temps les plus recul\u00e9s jusqu\u2019a la fin du XVII. siecle<\/em>, seria I, Warszawa-Pary\u017c 1853-1855; seria II, Warszawa 1855-1858; seria III, Warszawa 1860-1869<\/h6>\n
\n
Wzory…<\/em> stanowi\u0105 jedno z pomnikowych wydawnictw polskich XIX wieku, kt\u00f3re mia\u0142y wa\u017cne znaczenie w zakresie podtrzymywania ducha narodowego; w tym sensie widoczny jest w tym przedsi\u0119wzi\u0119ciu wp\u0142yw postaw romantycznych, z odniesieniami do historii lokalnej. Zarazem tworz\u0105 one jedno z luksusowych wydawnictw przeznaczonych dla elitarnego czytelnika w Polsce i Europie, zainteresowanego zabytkami sztuki. Wreszcie, a ta ocena odgrywa wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie rol\u0119 wiod\u0105c\u0105, stanowi\u0105 wa\u017cny, prze\u0142omowy wr\u0119cz etap w rozwoju bada\u0144 nad przesz\u0142o\u015bci\u0105 sztuki w Polsce, krok w kierunku usamodzielnienia historii sztuki jako odr\u0119bnej dyscypliny naukowej. Nauki historycznej, kt\u00f3ra bada zabytki jako swoje \u017ar\u00f3d\u0142o materialne, poddaj\u0105c je zarazem warto\u015bciowaniu i os\u0105dowi estetycznemu, analizuj\u0105c je pod wzgl\u0119dem warto\u015bci artystycznych. Niemo\u017cliwa jest wr\u0119cz do przecenienia rola tego wydawnictwa dla intensyfikacji bada\u0144 nad rzemios\u0142em artystycznym, zwykle nie tak eksponowanej dziedziny sztuk plastycznych. Mo\u017cna sformu\u0142owa\u0107 jeszcze jedn\u0105, dalej nawet id\u0105c\u0105 opini\u0119 \u2013 Wzory <\/em>stanowi\u0105 rodzaj paramuzealnej prezentacji, sposobem unaocznienia zabytk\u00f3w wraz z komentarzem. Pocz\u0105tkowo, wedle zamys\u0142\u00f3w projektodawc\u00f3w i autor\u00f3w, publikacja mia\u0142a nosi\u0107 bardziej odpowiedni\u0105 nazw\u0119 Zabytki sztuki i dziej\u00f3w w dawnej Polsce<\/em>, kt\u00f3ry musia\u0142 ulec zmianie po interwencji carskiej cenzury. Zbyt mocno w samym tytule przywo\u0142ywa\u0107 mog\u0142a pami\u0119\u0107 o Rzeczypospolitej i jej wielko\u015b\u0107.<\/p>\n
Poszczeg\u00f3lne zeszyty Wzor\u00f3w <\/em>ukazywa\u0142y si\u0119 sukcesywnie, sk\u0142adaj\u0105c si\u0119 \u0142\u0105cznie na trzy woluminy. Zamys\u0142 wydawnictwa krystalizowa\u0142 si\u0119 pomi\u0119dzy jesieni\u0105 1849 a majem roku nast\u0119pnego; jego tw\u00f3rcami s\u0105 Aleksander hr. Przezdziecki, Edward baron Rastawiecki. Na lata 1851 i 1852 przypadaj\u0105 prace przygotowawcze oraz objazdy dla sporz\u0105dzenia rysunk\u00f3w; pierwsze materia\u0142y by\u0142y gotowe ju\u017c w styczniu 1852. Ostateczny wyb\u00f3r 48 tablic do pierwszej serii dokonany zosta\u0142 w listopadzie 1852 roku. Pierwsze zeszyty wydane zosta\u0142y przed ko\u0144cem czerwca 1853. Jeszcze w tym samym roku zosta\u0142y pozytywnie ocenione przez J\u00f3zefa Ignacego Kraszewskiego na \u0142amach Gazety Warszawskiej (kt\u00f3remu obaj autorzy, zw\u0142aszcza Rastawiecki, sporo zawdzi\u0119czali), a Julian Klaczko w recenzji przeznaczonej dla francuskiego czytelnika informowa\u0142 o wydaniu 14 zeszyt\u00f3w z 28 tablicami. Prace szybko post\u0119powa\u0142y \u2013 druk pierwszej serii uko\u0144czono w 1855, a ju\u017c w styczniu tego\u017c roku wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 ilustracji do II serii by\u0142a ju\u017c narysowana na kamieniach. Przedmowa do niej podpisana jest przez obu wydawc\u00f3w z dat\u0105 24 czerwca 1858. Seria III powstawa\u0142a w dw\u00f3ch fazach: 1860-1863 oraz 1867-1869; s\u0142absze tempo realizacji ostatniego woluminu spowodowane by\u0142o niew\u0105tpliwie coraz trudniejsz\u0105 sytuacj\u0105 w Kr\u00f3lestwie i Warszawie przed i w czasie powstania styczniowego. Przezdziecki z Rastawieckim zd\u0105\u017cyli przygotowa\u0107 36 tablic; pozosta\u0142e 8 tablic sporz\u0105dzi\u0142 samodzielnie Fajans; komentarze do nich s\u0105 ju\u017c niezwykle lakoniczne.<\/p>\n
Poszyty serii I, zwane p\u00f3\u017aniej, od nr VI zeszytami, w \u0142\u0105cznej liczbie 24, sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 zwykle z dw\u00f3ch tablic oraz na oddzielnych stronach drukowanych komentarzy, czasem bardzo obszernych, nie by\u0142y publikowane w kolejno\u015bci zgodnej z ostatecznym uk\u0142adem ca\u0142ego woluminu. Nie by\u0142y te\u017c numerowane; jedynie u do\u0142u pierwszej stronicy poszytu oraz przy g\u00f3rnym marginesie ka\u017cdej z tablic umieszczona by\u0142a kolejna litera alfabetu, odpowiadaj\u0105ca kolejno\u015bci druku. Dopiero wraz z ostatnim poszytem i ostatecznym ustaleniem kolejno\u015bci, zgodnie z chronologi\u0105 pomieszczonych w woluminie zabytk\u00f3w, sporz\u0105dzony zosta\u0142 spis zawarto\u015bci wraz z podw\u00f3jn\u0105 paginacj\u0105: ow\u0105 literow\u0105 oraz ostateczn\u0105 cyfrow\u0105. Przyk\u0142adowo \u2013 pierwsze w kolejno\u015bci wydania poszyty z lit. A-Aa oraz B (przedstawiaj\u0105ce i omawiaj\u0105ce kielich z paten\u0105 Konrada Mazowieckiego) maj\u0105 ko\u0144cowy nr 10 i 11, lit Bb (pochwa szabli \u017b\u00f3\u0142kiewskiego) wchodzi w sk\u0142ad poszytu II z numeracj\u0105 43; tablice opatrzone literami Cc i D (z przedstawieniem monstrancji i krzy\u017ca relikwiarzowego z fundacji kr\u00f3la Zygmunta I na Jasnej G\u00f3rze), wchodz\u0105ce w sk\u0142ad poszytu IV opatrzone s\u0105 odpowiednio numerami 26 i 29; wreszcie tablica z lit. \u017b z zeszytu XXIV zosta\u0142a umieszczona pod nr 31;ostatni numer \u2013 48 nadany zosta\u0142 tablicy z lit. Ee (bu\u0144czuk turecki i strza\u0142a po Janie III). Podstawowa dla lokalizacji poszczeg\u00f3lnych tablic w ca\u0142y woluminie jest owa paginacja literowa, cyfrowa za\u015b, wt\u00f3rna, ma znaczenie pomocnicze, porz\u0105dkowe, wprowadzona jedynie do spisu tre\u015bci a nie uwidoczniona na poszczeg\u00f3lnych kartach i tablicach.<\/p>\n
Ca\u0142o\u015b\u0107 wydana zosta\u0142a przez Maksymiliana Fajansa (1825-1890) w Warszawie, w technice chromolitografii, w drukarni J\u00f3zefa Ungera; seri\u0119 III, kt\u00f3rej publikacja przerwana zosta\u0142a wybuchem powstania styczniowego, po wyje\u017adzie Przezdzieckiego i Rastawieckiego z kraju, Fajans uko\u0144czy\u0142 samodzielnie. Swoje umiej\u0119tno\u015bci w zakresie litografii i chromolitografii (co w przypadku kolorowych wysokiej jako\u015bci tablic, jak we Wzorach<\/em>, mia\u0142o oczywi\u015bcie kolosalne znaczenie) wykszta\u0142ci\u0142 podczas praktykowania w zak\u0142adzie Ros\u00e9-Josepha Lemerciera (1803-1887) w Pary\u017cu, dok\u0105d wyjecha\u0142 w 1850 roku dzi\u0119ki wsparciu Przezdzieckiego i Rastawieckiego; po powrocie do Warszawy w 1853 r. korzysta\u0142 z us\u0142ug francuskich specjalist\u00f3w w zakresie przygotowania kamieni. Swoj\u0105 pracowni\u0119 chromolitograficzn\u0105 uruchomi\u0142 przy ul. D\u0142ugiej (nr hip. 550, obecnie D\u0142uga 26) i wyposa\u017cy\u0142 w sprowadzone z Francji urz\u0105dzenia techniczne i materia\u0142y, Zak\u0142ad Artystyczno-Litograficzny \u015bwiadczy\u0142 p\u00f3\u017aniej tak\u017ce us\u0142ugi w zakresie fotografii oraz litofotografii na podstawie wynalazku Lemerciera. Kilka tablic wykona\u0142 bezpo\u015brednio Lemercier, w serii I do nr 38, 40-41 (monstrancja z P\u0142ocka w L\u0105dzie oraz 2 obrazki wotywne z ko\u015bcio\u0142a Franciszkan\u00f3w w Krakowie). Kiedy rozpoczynano druk pierwszych poszyt\u00f3w Fajans przebywa\u0142 jeszcze w Pary\u017cu i mia\u0142 \u201edopilnowywa\u0107\u201d realizacji plansz z ilustracjami, o czym Przezdziecki informowa\u0142 Kraszewskiego w kwietniu  1852. Poszczeg\u00f3lne kamienie dla I serii przygotowane zosta\u0142y przede wszystkim przez Braci Thurwanger i H. Waltera, dalej przez F. Kellerhovena, F. R\u00e9gameya, H. Moulina. Rysunki, sporz\u0105dzone z orygina\u0142\u00f3w, dostarczyli przede wszystkim arty\u015bci warszawscy i krakowscy: Karol Balicki, Leon Dembowski, Jan Drewaczy\u0144ski, Wojciech Gerson, Ludwik \u0141epkowski (brat J\u00f3zefa, wybitnego archeologa i inwentaryzatora zabytk\u00f3w Ma\u0142opolski), W\u0142adys\u0142aw \u0141uszczkiewicz, Boles\u0142aw Podczaszy\u0144ski, Jan Wojnarowski; kart\u0119 tytu\u0142ow\u0105 sporz\u0105dzi\u0142 samodzielnie M. Fajans (opublikowan\u0105 w po\u0142owie realizacji serii I, opatrzon\u0105 liter\u0105 L przynale\u017cn\u0105 do poszytu XI), kt\u00f3ry przygotowa\u0142 tak\u017ce i niekt\u00f3re z rysunk\u00f3w do kolejnych dw\u00f3ch serii. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych artyst\u00f3w bra\u0142a udzia\u0142 tak\u017ce przy wyposa\u017ceniu kolejnych serii Wzor\u00f3w<\/em>; zatrudnieni zostali r\u00f3wnie\u017c arty\u015bci obcy (Hahn, Osterwald, Albert Ch. A. Racinet, Charles Rossigneux, G. Schultz), celem sporz\u0105dzenia odwzorowa\u0144 zabytk\u00f3w w zbiorach obcych (w Dre\u017anie, Kolonii Pary\u017cu); jednak sporo dzie\u0142 przechowywanych w Pary\u017cu czy Wiedniu rysowali i kolorowali wys\u0142ani tam polscy wsp\u00f3\u0142pracownicy. Wsp\u00f3\u0142pracownikami podczas realizacji serii III byli dodatkowo Florian Cynk, Walery Eljasz, Adrian G\u0142\u0119bocki, Aleksander Gryglewski.<\/p>\n
Nie spos\u00f3b wylicza\u0107 w tym kr\u00f3tkim tek\u015bcie wszystkich zaprezentowanych na kartach Wzor\u00f3w <\/em>zabytk\u00f3w polskich, w Polsce powsta\u0142ych, przez polskich zleceniodawc\u00f3w zam\u00f3wionych i zakupionych, do Polski sprowadzonych, tak\u017ce i takich, kt\u00f3re w\u00f3wczas (i tak\u017ce obecnie) poza Polsk\u0105 si\u0119 znajdowa\u0142y. Ca\u0142o\u015b\u0107 rozpoczyna jasnog\u00f3rski wizerunek Matki Bo\u017cej, s\u0105 w tym dziele najstarsze roma\u0144skie zabytki jak kielichy trzemesze\u0144skie, dawniej i w omawianym wydawnictwie mylnie wi\u0105zane z rzekom\u0105 fundacj\u0105 ksi\u0119\u017cnej D\u0105br\u00f3wki z 965 roku, licznie reprezentowane zabytki z wyposa\u017cenia katedry wawelskiej, w tym jej Skarbca, pami\u0105tki po w\u0142adcach, po dostojnikach, wodzach, insygnia koronne (jak Szczerbiec) i ko\u015bcielne (racjona\u0142, mitra), elementy wystroju i wyposa\u017cenia wielu \u015bwi\u0105ty\u0144, przede wszystkim w Ma\u0142opolsce i Wielkopolsce, zabytki przywo\u0142uj\u0105ce wa\u017cne dziejowe wydarzenia i z nimi zwi\u0105zane. Decyduj\u0105ce o wyborze dzie\u0142 by\u0142y dwa \u2013 obok pomniejszych \u2013 wska\u017aniki: to cechy artystyczne, ich warto\u015b\u0107 jako dzie\u0142 sztuki oraz ich warto\u015b\u0107 historyczna, jako \u017ar\u00f3de\u0142 materialnych do dziej\u00f3w ojczystych. Ramy chronologiczne wi\u0119kszo\u015bci zabytk\u00f3w stanowi\u0105 2 po\u0142owa XII i koniec XVII wieku; wy\u0142amuje si\u0119 z tego schematu kilka zabytk\u00f3w archeologicznych, pradziejowych.<\/p>\n
Komentarze s\u0105 z regu\u0142y obszerne, zw\u0142aszcza we wcze\u015bniej opracowanych cz\u0119\u015bciach ca\u0142ego wieloletniego projektu wydawniczego. Przezdziecki koncentrowa\u0142 si\u0119 raczej na problematyce historycznej, Rastawiecki w swoich tekstach cz\u0119\u015bciej ni\u017c jego wsp\u00f3\u0142pracownik ocenia\u0142 tak\u017ce walory artystyczne. On te\u017c opracowa\u0142 wi\u0119kszo\u015b\u0107 dzie\u0142 z zakresu malarstwa, rze\u017aby; zabytkami z\u0142otnictwa, szczeg\u00f3lnie licznie reprezentowanymi, obaj badacze si\u0119 do\u015b\u0107 zgodnie podzielili. Czasem by\u0142o i tak, \u017ce do polskiego tekstu opracowanego przez Rastawieckiego, tekst francuski przygotowa\u0142 Przezdziecki (je\u015bli nota by\u0142a bardzo d\u0142uga, to ta wersja bywa\u0142a skracana). Zasadniczy schemat has\u0142a by\u0142 nast\u0119puj\u0105cy: po kr\u00f3tkim wprowadzeniu historycznym (wyj\u0105tkowo okoliczno\u015bciom historycznym po\u015bwi\u0119cano znacznie wi\u0119cej uwagi, je\u015bli przedmiot, albo jego fundator czy w\u0142a\u015bciciel odgrywali w\u0119z\u0142ow\u0105 rol\u0119 dziejow\u0105) nast\u0119powa\u0142 bardziej lub mniej szczeg\u00f3\u0142owy opis (przy czym starano si\u0119 podawa\u0107 i wylicza\u0107 wszelkie cechy i detale charakterystyczne czy te\u017c sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 na program ikonograficzny), wreszcie nast\u0119powa\u0142a ko\u0144cz\u0105ca not\u0119 pr\u00f3ba interpretacji artystycznej. Mimo oczywistych ze wsp\u00f3\u0142czesnego punktu widzenia i przy uwzgl\u0119dnieniu obecnego stanu wiedzy b\u0142\u0119d\u00f3w czy pomy\u0142ek, post\u0119powania za ugruntowanymi, czasem na legendarnych przekazach opartymi s\u0105dami, godna podkre\u015blenia jest dba\u0142o\u015b\u0107 o realia oraz zarysowuj\u0105cy si\u0119 krytycyzm w podej\u015bciu do \u017ar\u00f3de\u0142 historycznych i artystycznych. Taki schemat noty wypracowa\u0142 zreszt\u0105 sam Rastawiecki podczas przygotowywania swego S\u0142ownika malarz\u00f3w polskich tudzie\u017c obcych w Polsce osiad\u0142ych lub czasowo w niej przebywaj\u0105cych<\/em> (t. 1-3, 1850-1857). Przezdziecki, kt\u00f3ry przej\u0105\u0142 wi\u0119kszo\u015b\u0107 nie\u0142atwych prac organizacyjnych, przyst\u0105pi\u0142 do pracy nad Wzorami<\/em> z baga\u017cem wiedzy mi\u0142o\u015bnika sztuki europejskiej i do\u015bwiadczeniem wydawcy r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142 historycznych. Wk\u0142ad Rastawieckiego opiera\u0142 si\u0119 na jego do\u015bwiadczeniach na polu biografistyki, umiej\u0119tno\u015bciach w zakresie ustalania faktografii, ale tak\u017ce pr\u00f3by oceny oraz interpretacji dzie\u0142 sztuki.<\/p>\n
W serii III ilo\u015bciowo przewa\u017caj\u0105 noty Przezdzieckiego; s\u0105 one jednak skromne, by nie powiedzie\u0107 czasem, \u017ce zdawkowe. Bardzo obszerne natomiast s\u0105 opracowania zaproszonych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w \u2013 Karola Rogawskiego odno\u015bnie do zabytk\u00f3w pradziejowych, J\u00f3zefa \u0141epkowskiego do malowide\u0142 w ko\u015bciele \u015aw. Krzy\u017ca i o\u0142tarza Mariackiego Wita Stwosza oraz samego Rastawieckiego o odlewnictwie polskim i br\u0105zowych pomnikach nagrobnych.<\/p>\n
Wydawnictwo jest w pe\u0142ni dwuj\u0119zyczne, polsko-francuskie, z odpowiednimi komentarzami, ze \u015bwietnymi ilustracjami, nie ust\u0119puj\u0105c najlepszym \u00f3wczesnym wydawnictwom z zakresu sztuki, znakomicie popularyzuj\u0105c zabytki polskie i upowszechniaj\u0105c sztuk\u0119 rodzim\u0105 odbiorcy europejskiemu. Wzory<\/em> prezentuj\u0105 si\u0119 jako jedno z najwa\u017cniejszych w polskiej historiografii dzie\u0142 o warto\u015bciach dokumentacyjnych. Godne uwagi s\u0105 dodawane obok widoku ca\u0142o\u015bci tak\u017ce niekt\u00f3re detale czy odwzorowania inskrypcji. Funkcja dokumentacyjna tego wydawnictwa uwydatnia si\u0119 wobec dzie\u0142 zaginionych, a reprezentowanych na jego kartach. Zawiera ono tak\u017ce wyniki wczesnych bada\u0144 nad zabytkami sztuki polskiej. S\u0142u\u017cy\u0142o upowszechnieniu wiedzy o nich, w szerokich i opiniotw\u00f3rczych kr\u0119gach polskich i europejskich, wprowadzaj\u0105c je w obieg naukowy i spo\u0142eczny. Cechy te w spos\u00f3b widoczny zbie\u017cne s\u0105 z celami stawianymi przed instytucjami muzealnymi i zadaniami przez nie spe\u0142nianymi. Wzory<\/em> zawieraj\u0105 starannie wyselekcjonowany, dobrany i usystematyzowany materia\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142owy, dost\u0119pny do dalszych bada\u0144, korzystnie zaprezentowany, unaoczniony. Zgromadzone w nich zosta\u0142y r\u00f3\u017cnorodne \u201epami\u0105tki\u201d, z regu\u0142y trudno dost\u0119pne dla zainteresowanych, przechowywane w skarbcach ko\u015bcielnych, w zbiorach prywatnych, znajduj\u0105ce si\u0119 w wielu geograficznie rozrzuconych miejscach. Niczym \u201emuzeum wyobra\u017ani\u201d, jak na wyimaginowanej wystawie prezentuj\u0105 s\u0142abo w\u00f3wczas znane i rozpoznawalne zabytki. Wzory<\/em> zapewniaj\u0105 satysfakcj\u0119 ogl\u0105daj\u0105cemu, przyjemno\u015b\u0107 godziwej rozrywki, a zarazem zawieraj\u0105 podstawowy zas\u00f3b \u017ar\u00f3de\u0142 do bada\u0144 nad histori\u0105 i sztuk\u0105 dawnej Polski.<\/p>\n\n\n
\n\n\n\n
\n
CZYTELNIA<\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
22.10.2020 | Aleksander Przezdziecki, Edward Rastawiecki, Wzory sztuki \u015bredniowiecznej i z epoki Odrodzenia po koniec wieku XVII. Monuments du Moyen-\u00c2ge et de la Renaissance, dans l\u2019ancienne Pologne depuis les temps les plus recul\u00e9s jusqu\u2019a la fin du XVII. siecle, seria I, Warszawa-Pary\u017c 1853-1855; seria II, Warszawa 1855-1858; seria III, Warszawa 1860-1869 Wzory… stanowi\u0105 jedno z… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":9209,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-6895","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-czytelnia"],"aioseo_notices":[],"featured_image_src":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/10\/3C746943-1DFE-4966-A078-E7ADDC0A4199.jpeg","featured_image_src_square":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/10\/3C746943-1DFE-4966-A078-E7ADDC0A4199.jpeg","author_info":{"display_name":"Redaktor","author_link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?author=1"},"category_info":"Czytelnia<\/a>","tags_info":"","social_share_info":"<\/i><\/a><\/i><\/a><\/i><\/a>","wordExcerpt_info":"
<\/p>\n
22.10.2020 | \"CC-BY-SA\"<\/pre>\n
<\/p>\n
Aleksander Przezdziecki, Edward Rastawiecki, Wzory sztuki \u015bredniowiecznej i z epoki Odrodzenia po koniec wieku XVII. Monuments du Moyen-<\/em>\u00c2ge et de la Renaissance, dans l\u2019ancienne Pologne depuis les temps les plus recul\u00e9s jusqu\u2019a la fin du XVII. siecle<\/em>, seria I, Warszawa-Pary\u017c 1853-1855; seria II, Warszawa 1855-1858; seria III, Warszawa 1860-1869<\/h6>\n
\n
Wzory…<\/em> stanowi\u0105 jedno z pomnikowych wydawnictw polskich XIX wieku, kt\u00f3re mia\u0142y wa\u017cne znaczenie w zakresie podtrzymywania ducha narodowego; w tym sensie widoczny jest w tym przedsi\u0119wzi\u0119ciu wp\u0142yw postaw romantycznych, z odniesieniami do historii lokalnej. Zarazem tworz\u0105 one jedno z luksusowych wydawnictw przeznaczonych dla elitarnego czytelnika w Polsce i Europie, zainteresowanego zabytkami sztuki. Wreszcie, a ta ocena odgrywa wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie rol\u0119 wiod\u0105c\u0105, stanowi\u0105 wa\u017cny, prze\u0142omowy wr\u0119cz etap w rozwoju bada\u0144 nad przesz\u0142o\u015bci\u0105 sztuki w Polsce, krok w kierunku usamodzielnienia historii sztuki jako odr\u0119bnej dyscypliny naukowej. Nauki historycznej, kt\u00f3ra bada zabytki jako swoje \u017ar\u00f3d\u0142o materialne, poddaj\u0105c je zarazem warto\u015bciowaniu i os\u0105dowi estetycznemu, analizuj\u0105c je pod wzgl\u0119dem warto\u015bci artystycznych. Niemo\u017cliwa jest wr\u0119cz do przecenienia rola tego wydawnictwa dla intensyfikacji bada\u0144 nad rzemios\u0142em artystycznym, zwykle nie tak eksponowanej dziedziny sztuk plastycznych. Mo\u017cna sformu\u0142owa\u0107 jeszcze jedn\u0105, dalej nawet id\u0105c\u0105 opini\u0119 \u2013 Wzory <\/em>stanowi\u0105 rodzaj paramuzealnej prezentacji, sposobem unaocznienia zabytk\u00f3w wraz z komentarzem. Pocz\u0105tkowo, wedle zamys\u0142\u00f3w projektodawc\u00f3w i autor\u00f3w, publikacja mia\u0142a nosi\u0107 bardziej odpowiedni\u0105 nazw\u0119 Zabytki sztuki i dziej\u00f3w w dawnej Polsce<\/em>, kt\u00f3ry musia\u0142 ulec zmianie po interwencji carskiej cenzury. Zbyt mocno w samym tytule przywo\u0142ywa\u0107 mog\u0142a pami\u0119\u0107 o Rzeczypospolitej i jej wielko\u015b\u0107.<\/p>\n
Poszczeg\u00f3lne zeszyty Wzor\u00f3w <\/em>ukazywa\u0142y si\u0119 sukcesywnie, sk\u0142adaj\u0105c si\u0119 \u0142\u0105cznie na trzy woluminy. Zamys\u0142 wydawnictwa krystalizowa\u0142 si\u0119 pomi\u0119dzy jesieni\u0105 1849 a majem roku nast\u0119pnego; jego tw\u00f3rcami s\u0105 Aleksander hr. Przezdziecki, Edward baron Rastawiecki. Na lata 1851 i 1852 przypadaj\u0105 prace przygotowawcze oraz objazdy dla sporz\u0105dzenia rysunk\u00f3w; pierwsze materia\u0142y by\u0142y gotowe ju\u017c w styczniu 1852. Ostateczny wyb\u00f3r 48 tablic do pierwszej serii dokonany zosta\u0142 w listopadzie 1852 roku. Pierwsze zeszyty wydane zosta\u0142y przed ko\u0144cem czerwca 1853. Jeszcze w tym samym roku zosta\u0142y pozytywnie ocenione przez J\u00f3zefa Ignacego Kraszewskiego na \u0142amach Gazety Warszawskiej (kt\u00f3remu obaj autorzy, zw\u0142aszcza Rastawiecki, sporo zawdzi\u0119czali), a Julian Klaczko w recenzji przeznaczonej dla francuskiego czytelnika informowa\u0142 o wydaniu 14 zeszyt\u00f3w z 28 tablicami. Prace szybko post\u0119powa\u0142y \u2013 druk pierwszej serii uko\u0144czono w 1855, a ju\u017c w styczniu tego\u017c roku wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 ilustracji do II serii by\u0142a ju\u017c narysowana na kamieniach. Przedmowa do niej podpisana jest przez obu wydawc\u00f3w z dat\u0105 24 czerwca 1858. Seria III powstawa\u0142a w dw\u00f3ch fazach: 1860-1863 oraz 1867-1869; s\u0142absze tempo realizacji ostatniego woluminu spowodowane by\u0142o niew\u0105tpliwie coraz trudniejsz\u0105 sytuacj\u0105 w Kr\u00f3lestwie i Warszawie przed i w czasie powstania styczniowego. Przezdziecki z Rastawieckim zd\u0105\u017cyli przygotowa\u0107 36 tablic; pozosta\u0142e 8 tablic sporz\u0105dzi\u0142 samodzielnie Fajans; komentarze do nich s\u0105 ju\u017c niezwykle lakoniczne.<\/p>\n
Poszyty serii I, zwane p\u00f3\u017aniej, od nr VI zeszytami, w \u0142\u0105cznej liczbie 24, sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 zwykle z dw\u00f3ch tablic oraz na oddzielnych stronach drukowanych komentarzy, czasem bardzo obszernych, nie by\u0142y publikowane w kolejno\u015bci zgodnej z ostatecznym uk\u0142adem ca\u0142ego woluminu. Nie by\u0142y te\u017c numerowane; jedynie u do\u0142u pierwszej stronicy poszytu oraz przy g\u00f3rnym marginesie ka\u017cdej z tablic umieszczona by\u0142a kolejna litera alfabetu, odpowiadaj\u0105ca kolejno\u015bci druku. Dopiero wraz z ostatnim poszytem i ostatecznym ustaleniem kolejno\u015bci, zgodnie z chronologi\u0105 pomieszczonych w woluminie zabytk\u00f3w, sporz\u0105dzony zosta\u0142 spis zawarto\u015bci wraz z podw\u00f3jn\u0105 paginacj\u0105: ow\u0105 literow\u0105 oraz ostateczn\u0105 cyfrow\u0105. Przyk\u0142adowo \u2013 pierwsze w kolejno\u015bci wydania poszyty z lit. A-Aa oraz B (przedstawiaj\u0105ce i omawiaj\u0105ce kielich z paten\u0105 Konrada Mazowieckiego) maj\u0105 ko\u0144cowy nr 10 i 11, lit Bb (pochwa szabli \u017b\u00f3\u0142kiewskiego) wchodzi w sk\u0142ad poszytu II z numeracj\u0105 43; tablice opatrzone literami Cc i D (z przedstawieniem monstrancji i krzy\u017ca relikwiarzowego z fundacji kr\u00f3la Zygmunta I na Jasnej G\u00f3rze), wchodz\u0105ce w sk\u0142ad poszytu IV opatrzone s\u0105 odpowiednio numerami 26 i 29; wreszcie tablica z lit. \u017b z zeszytu XXIV zosta\u0142a umieszczona pod nr 31;ostatni numer \u2013 48 nadany zosta\u0142 tablicy z lit. Ee (bu\u0144czuk turecki i strza\u0142a po Janie III). Podstawowa dla lokalizacji poszczeg\u00f3lnych tablic w ca\u0142y woluminie jest owa paginacja literowa, cyfrowa za\u015b, wt\u00f3rna, ma znaczenie pomocnicze, porz\u0105dkowe, wprowadzona jedynie do spisu tre\u015bci a nie uwidoczniona na poszczeg\u00f3lnych kartach i tablicach.<\/p>\n
Ca\u0142o\u015b\u0107 wydana zosta\u0142a przez Maksymiliana Fajansa (1825-1890) w Warszawie, w technice chromolitografii, w drukarni J\u00f3zefa Ungera; seri\u0119 III, kt\u00f3rej publikacja przerwana zosta\u0142a wybuchem powstania styczniowego, po wyje\u017adzie Przezdzieckiego i Rastawieckiego z kraju, Fajans uko\u0144czy\u0142 samodzielnie. Swoje umiej\u0119tno\u015bci w zakresie litografii i chromolitografii (co w przypadku kolorowych wysokiej jako\u015bci tablic, jak we Wzorach<\/em>, mia\u0142o oczywi\u015bcie kolosalne znaczenie) wykszta\u0142ci\u0142 podczas praktykowania w zak\u0142adzie Ros\u00e9-Josepha Lemerciera (1803-1887) w Pary\u017cu, dok\u0105d wyjecha\u0142 w 1850 roku dzi\u0119ki wsparciu Przezdzieckiego i Rastawieckiego; po powrocie do Warszawy w 1853 r. korzysta\u0142 z us\u0142ug francuskich specjalist\u00f3w w zakresie przygotowania kamieni. Swoj\u0105 pracowni\u0119 chromolitograficzn\u0105 uruchomi\u0142 przy ul. D\u0142ugiej (nr hip. 550, obecnie D\u0142uga 26) i wyposa\u017cy\u0142 w sprowadzone z Francji urz\u0105dzenia techniczne i materia\u0142y, Zak\u0142ad Artystyczno-Litograficzny \u015bwiadczy\u0142 p\u00f3\u017aniej tak\u017ce us\u0142ugi w zakresie fotografii oraz litofotografii na podstawie wynalazku Lemerciera. Kilka tablic wykona\u0142 bezpo\u015brednio Lemercier, w serii I do nr 38, 40-41 (monstrancja z P\u0142ocka w L\u0105dzie oraz 2 obrazki wotywne z ko\u015bcio\u0142a Franciszkan\u00f3w w Krakowie). Kiedy rozpoczynano druk pierwszych poszyt\u00f3w Fajans przebywa\u0142 jeszcze w Pary\u017cu i mia\u0142 \u201edopilnowywa\u0107\u201d realizacji plansz z ilustracjami, o czym Przezdziecki informowa\u0142 Kraszewskiego w kwietniu  1852. Poszczeg\u00f3lne kamienie dla I serii przygotowane zosta\u0142y przede wszystkim przez Braci Thurwanger i H. Waltera, dalej przez F. Kellerhovena, F. R\u00e9gameya, H. Moulina. Rysunki, sporz\u0105dzone z orygina\u0142\u00f3w, dostarczyli przede wszystkim arty\u015bci warszawscy i krakowscy: Karol Balicki, Leon Dembowski, Jan Drewaczy\u0144ski, Wojciech Gerson, Ludwik \u0141epkowski (brat J\u00f3zefa, wybitnego archeologa i inwentaryzatora zabytk\u00f3w Ma\u0142opolski), W\u0142adys\u0142aw \u0141uszczkiewicz, Boles\u0142aw Podczaszy\u0144ski, Jan Wojnarowski; kart\u0119 tytu\u0142ow\u0105 sporz\u0105dzi\u0142 samodzielnie M. Fajans (opublikowan\u0105 w po\u0142owie realizacji serii I, opatrzon\u0105 liter\u0105 L przynale\u017cn\u0105 do poszytu XI), kt\u00f3ry przygotowa\u0142 tak\u017ce i niekt\u00f3re z rysunk\u00f3w do kolejnych dw\u00f3ch serii. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych artyst\u00f3w bra\u0142a udzia\u0142 tak\u017ce przy wyposa\u017ceniu kolejnych serii Wzor\u00f3w<\/em>; zatrudnieni zostali r\u00f3wnie\u017c arty\u015bci obcy (Hahn, Osterwald, Albert Ch. A. Racinet, Charles Rossigneux, G. Schultz), celem sporz\u0105dzenia odwzorowa\u0144 zabytk\u00f3w w zbiorach obcych (w Dre\u017anie, Kolonii Pary\u017cu); jednak sporo dzie\u0142 przechowywanych w Pary\u017cu czy Wiedniu rysowali i kolorowali wys\u0142ani tam polscy wsp\u00f3\u0142pracownicy. Wsp\u00f3\u0142pracownikami podczas realizacji serii III byli dodatkowo Florian Cynk, Walery Eljasz, Adrian G\u0142\u0119bocki, Aleksander Gryglewski.<\/p>\n
Nie spos\u00f3b wylicza\u0107 w tym kr\u00f3tkim tek\u015bcie wszystkich zaprezentowanych na kartach Wzor\u00f3w <\/em>zabytk\u00f3w polskich, w Polsce powsta\u0142ych, przez polskich zleceniodawc\u00f3w zam\u00f3wionych i zakupionych, do Polski sprowadzonych, tak\u017ce i takich, kt\u00f3re w\u00f3wczas (i tak\u017ce obecnie) poza Polsk\u0105 si\u0119 znajdowa\u0142y. Ca\u0142o\u015b\u0107 rozpoczyna jasnog\u00f3rski wizerunek Matki Bo\u017cej, s\u0105 w tym dziele najstarsze roma\u0144skie zabytki jak kielichy trzemesze\u0144skie, dawniej i w omawianym wydawnictwie mylnie wi\u0105zane z rzekom\u0105 fundacj\u0105 ksi\u0119\u017cnej D\u0105br\u00f3wki z 965 roku, licznie reprezentowane zabytki z wyposa\u017cenia katedry wawelskiej, w tym jej Skarbca, pami\u0105tki po w\u0142adcach, po dostojnikach, wodzach, insygnia koronne (jak Szczerbiec) i ko\u015bcielne (racjona\u0142, mitra), elementy wystroju i wyposa\u017cenia wielu \u015bwi\u0105ty\u0144, przede wszystkim w Ma\u0142opolsce i Wielkopolsce, zabytki przywo\u0142uj\u0105ce wa\u017cne dziejowe wydarzenia i z nimi zwi\u0105zane. Decyduj\u0105ce o wyborze dzie\u0142 by\u0142y dwa \u2013 obok pomniejszych \u2013 wska\u017aniki: to cechy artystyczne, ich warto\u015b\u0107 jako dzie\u0142 sztuki oraz ich warto\u015b\u0107 historyczna, jako \u017ar\u00f3de\u0142 materialnych do dziej\u00f3w ojczystych. Ramy chronologiczne wi\u0119kszo\u015bci zabytk\u00f3w stanowi\u0105 2 po\u0142owa XII i koniec XVII wieku; wy\u0142amuje si\u0119 z tego schematu kilka zabytk\u00f3w archeologicznych, pradziejowych.<\/p>\n
Komentarze s\u0105 z regu\u0142y obszerne, zw\u0142aszcza we wcze\u015bniej opracowanych cz\u0119\u015bciach ca\u0142ego wieloletniego projektu wydawniczego. Przezdziecki koncentrowa\u0142 si\u0119 raczej na problematyce historycznej, Rastawiecki w swoich tekstach cz\u0119\u015bciej ni\u017c jego wsp\u00f3\u0142pracownik ocenia\u0142 tak\u017ce walory artystyczne. On te\u017c opracowa\u0142 wi\u0119kszo\u015b\u0107 dzie\u0142 z zakresu malarstwa, rze\u017aby; zabytkami z\u0142otnictwa, szczeg\u00f3lnie licznie reprezentowanymi, obaj badacze si\u0119 do\u015b\u0107 zgodnie podzielili. Czasem by\u0142o i tak, \u017ce do polskiego tekstu opracowanego przez Rastawieckiego, tekst francuski przygotowa\u0142 Przezdziecki (je\u015bli nota by\u0142a bardzo d\u0142uga, to ta wersja bywa\u0142a skracana). Zasadniczy schemat has\u0142a by\u0142 nast\u0119puj\u0105cy: po kr\u00f3tkim wprowadzeniu historycznym (wyj\u0105tkowo okoliczno\u015bciom historycznym po\u015bwi\u0119cano znacznie wi\u0119cej uwagi, je\u015bli przedmiot, albo jego fundator czy w\u0142a\u015bciciel odgrywali w\u0119z\u0142ow\u0105 rol\u0119 dziejow\u0105) nast\u0119powa\u0142 bardziej lub mniej szczeg\u00f3\u0142owy opis (przy czym starano si\u0119 podawa\u0107 i wylicza\u0107 wszelkie cechy i detale charakterystyczne czy te\u017c sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 na program ikonograficzny), wreszcie nast\u0119powa\u0142a ko\u0144cz\u0105ca not\u0119 pr\u00f3ba interpretacji artystycznej. Mimo oczywistych ze wsp\u00f3\u0142czesnego punktu widzenia i przy uwzgl\u0119dnieniu obecnego stanu wiedzy b\u0142\u0119d\u00f3w czy pomy\u0142ek, post\u0119powania za ugruntowanymi, czasem na legendarnych przekazach opartymi s\u0105dami, godna podkre\u015blenia jest dba\u0142o\u015b\u0107 o realia oraz zarysowuj\u0105cy si\u0119 krytycyzm w podej\u015bciu do \u017ar\u00f3de\u0142 historycznych i artystycznych. Taki schemat noty wypracowa\u0142 zreszt\u0105 sam Rastawiecki podczas przygotowywania swego S\u0142ownika malarz\u00f3w polskich tudzie\u017c obcych w Polsce osiad\u0142ych lub czasowo w niej przebywaj\u0105cych<\/em> (t. 1-3, 1850-1857). Przezdziecki, kt\u00f3ry przej\u0105\u0142 wi\u0119kszo\u015b\u0107 nie\u0142atwych prac organizacyjnych, przyst\u0105pi\u0142 do pracy nad Wzorami<\/em> z baga\u017cem wiedzy mi\u0142o\u015bnika sztuki europejskiej i do\u015bwiadczeniem wydawcy r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142 historycznych. Wk\u0142ad Rastawieckiego opiera\u0142 si\u0119 na jego do\u015bwiadczeniach na polu biografistyki, umiej\u0119tno\u015bciach w zakresie ustalania faktografii, ale tak\u017ce pr\u00f3by oceny oraz interpretacji dzie\u0142 sztuki.<\/p>\n
W serii III ilo\u015bciowo przewa\u017caj\u0105 noty Przezdzieckiego; s\u0105 one jednak skromne, by nie powiedzie\u0107 czasem, \u017ce zdawkowe. Bardzo obszerne natomiast s\u0105 opracowania zaproszonych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w \u2013 Karola Rogawskiego odno\u015bnie do zabytk\u00f3w pradziejowych, J\u00f3zefa \u0141epkowskiego do malowide\u0142 w ko\u015bciele \u015aw. Krzy\u017ca i o\u0142tarza Mariackiego Wita Stwosza oraz samego Rastawieckiego o odlewnictwie polskim i br\u0105zowych pomnikach nagrobnych.<\/p>\n
Wydawnictwo jest w pe\u0142ni dwuj\u0119zyczne, polsko-francuskie, z odpowiednimi komentarzami, ze \u015bwietnymi ilustracjami, nie ust\u0119puj\u0105c najlepszym \u00f3wczesnym wydawnictwom z zakresu sztuki, znakomicie popularyzuj\u0105c zabytki polskie i upowszechniaj\u0105c sztuk\u0119 rodzim\u0105 odbiorcy europejskiemu. Wzory<\/em> prezentuj\u0105 si\u0119 jako jedno z najwa\u017cniejszych w polskiej historiografii dzie\u0142 o warto\u015bciach dokumentacyjnych. Godne uwagi s\u0105 dodawane obok widoku ca\u0142o\u015bci tak\u017ce niekt\u00f3re detale czy odwzorowania inskrypcji. Funkcja dokumentacyjna tego wydawnictwa uwydatnia si\u0119 wobec dzie\u0142 zaginionych, a reprezentowanych na jego kartach. Zawiera ono tak\u017ce wyniki wczesnych bada\u0144 nad zabytkami sztuki polskiej. S\u0142u\u017cy\u0142o upowszechnieniu wiedzy o nich, w szerokich i opiniotw\u00f3rczych kr\u0119gach polskich i europejskich, wprowadzaj\u0105c je w obieg naukowy i spo\u0142eczny. Cechy te w spos\u00f3b widoczny zbie\u017cne s\u0105 z celami stawianymi przed instytucjami muzealnymi i zadaniami przez nie spe\u0142nianymi. Wzory<\/em> zawieraj\u0105 starannie wyselekcjonowany, dobrany i usystematyzowany materia\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142owy, dost\u0119pny do dalszych bada\u0144, korzystnie zaprezentowany, unaoczniony. Zgromadzone w nich zosta\u0142y r\u00f3\u017cnorodne \u201epami\u0105tki\u201d, z regu\u0142y trudno dost\u0119pne dla zainteresowanych, przechowywane w skarbcach ko\u015bcielnych, w zbiorach prywatnych, znajduj\u0105ce si\u0119 w wielu geograficznie rozrzuconych miejscach. Niczym \u201emuzeum wyobra\u017ani\u201d, jak na wyimaginowanej wystawie prezentuj\u0105 s\u0142abo w\u00f3wczas znane i rozpoznawalne zabytki. Wzory<\/em> zapewniaj\u0105 satysfakcj\u0119 ogl\u0105daj\u0105cemu, przyjemno\u015b\u0107 godziwej rozrywki, a zarazem zawieraj\u0105 podstawowy zas\u00f3b \u017ar\u00f3de\u0142 do bada\u0144 nad histori\u0105 i sztuk\u0105 dawnej Polski.<\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
CZYTELNIA<\/a><\/div>\n
<\/div>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n","comment_info":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6895","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6895"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6895\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9210,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6895\/revisions\/9210"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/9209"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6895"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6895"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6895"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}