{"id":6893,"date":"2019-10-24T01:15:00","date_gmt":"2019-10-23T23:15:00","guid":{"rendered":"http:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=6893"},"modified":"2021-05-27T11:22:47","modified_gmt":"2021-05-27T09:22:47","slug":"michal-f-wozniak-muzea-i-pomniki-o-trzech-pomnikach-w-bylej-dzielnicy-pruskiej-i-o-ich-zwiazkach-z-muzeami","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=6893","title":{"rendered":"Micha\u0142 F. WO\u0179NIAK | Muzea i pomniki. O trzech pomnikach w by\u0142ej dzielnicy pruskiej i o ich zwi\u0105zkach z muzeami"},"content":{"rendered":"\n
24.10.2019 | \"\"<\/pre>\n\n\n
Muzea s\u0105 \u2013 o czym mia\u0142em ju\u017c okazj\u0119 kilkakrotnie si\u0119 wypowiada\u0107 \u2013 s\u0105 tak\u017ce miejscami pami\u0119ci. Oczywi\u015bcie, dzieje si\u0119 tak cz\u0119sto w spos\u00f3b niejako naturalny, je\u015bli muzeum utworzone zosta\u0142o w budynku (w miejscu) o szczeg\u00f3lnym historycznym i spo\u0142ecznym znaczeniu, nacechowane emocj\u0105 i pami\u0119ci\u0105 o przesz\u0142ych wydarzeniach i ich skutkach, o osobach bior\u0105cych w nich udzia\u0142 i o skutkach wydarze\u0144, tak\u017ce tych przetworzonych, przybieraj\u0105cych \u2013 bywa \u2013 legendarn\u0105 posta\u0107, ale o wielkiej konstytutywnej funkcji, naznaczone trwa\u0142o\u015bci\u0105 pami\u0119ci indywidualnej i zbiorowej.<\/p>\n
Miejscem pami\u0119ci s\u0105 tak\u017ce muzea mieszcz\u0105ce si\u0119 w zaprojektowanych dla nich budynkach nowoczesnych, nie b\u0119d\u0105cych \u015bwiadkami przesz\u0142o\u015bci, ale te \u015bwiadectwa zawieraj\u0105ce. Muzeum, (prawie) ka\u017cde muzeum jest wszak\u017ce zbiorem rzeczy, przechowuj\u0105cych i koduj\u0105cych r\u00f3\u017cnorodne formy pami\u0119ci\u0105, jest miejscem miejsc pami\u0119ci. Powi\u0119kszany zbi\u00f3r muzealny zwi\u0119ksza sw\u00f3j zas\u00f3b pami\u0119ci \u2013 ilo\u015bciowo, ale i jako\u015bciowo, poprzez ci\u0105g\u0142e w\u0142\u0105czanie kolejnych jednostkowych pami\u0105tek i poprzez rozszerzanie tematyczne zbioru.<\/p>\n
Podobne do tych nowowzniesionych muze\u00f3w, w kt\u00f3rych pomieszczono zas\u00f3b pami\u0119ci, s\u0105 pomniki jako dzie\u0142a plastyczne, czasem architektoniczno-rze\u017abiarskie, czasem o za\u0142o\u017ceniach wr\u0119cz przestrzennych. Pomniki, kt\u00f3rych celem, jedynym celem jest upami\u0119tnienie, zatrzymanie i ewokowanie pami\u0119ci o przesz\u0142ych i godnych zachowania, wa\u017cnych wydarzeniach. Nawet je\u015bli \u2013 a tak jest najcz\u0119\u015bciej \u2013 wyobra\u017cana jest upami\u0119tniana posta\u0107 (monarchy, wodza, wieszcza, w\u0142adcy sumie\u0144, kreatora wyobra\u017ani), to poprzez ni\u0105 strze\u017cona jest i propagowana pami\u0119\u0107 o wydarzeniach, o godnych zachowania jako punkty odniesienia, jako wzorce, jako drogowskazy. We wszystkich tych dzia\u0142aniach silny jest aspekt edukacyjny, ale tak\u017ce ideologiczny; ich wznoszenie nale\u017cy do \u015bwiadomie kreowanej kultury pami\u0119ci, nale\u017cy do polityki historycznej pa\u0144stwa lub grupy spo\u0142ecznej, a czasem tylko pojedynczych indywidualno\u015bci.<\/p>\n
Niekt\u00f3re  pomniki wznoszone obok muze\u00f3w mia\u0142y lub mog\u0142y wspomaga\u0107 jego si\u0142\u0119 oddzia\u0142ywania. Warto wszak\u017ce rozpatrzy\u0107 inn\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 \u2013 budowa pomnika poprzedza dzia\u0142anie muzealne, a samo muzeum wzmacnia jego przekaz.<\/p>\n
Trzy pomniki, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 teraz przywo\u0142ane, wzniesione zosta\u0142y na ziemiach by\u0142ego zaboru pruskiego, zatem \u2013 jako funkcjonuj\u0105ce w przestrzeni publicznej \u2013 stanowi\u0142y cz\u0119\u015b\u0107 dzia\u0142a\u0144 pruskiego pa\u0144stwa i jego administracji; nawet inicjatywy spo\u0142eczne winny wpisywa\u0107 si\u0119 w polityk\u0119 pa\u0144stwa, a przynajmniej musia\u0142y uzyska\u0107 jego akceptacj\u0119. Pomniki te wyra\u017ca\u0142y zatem wol\u0119 spo\u0142eczno\u015bci niemieckiej i budowa\u0142y niemieck\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 pami\u0119ci.<\/p>\n
Mo\u017ce w najmniejszym jeszcze stopniu widoczne to by\u0142o w przypadku najstarszego z tych trzech, po\u015bwi\u0119conego Miko\u0142ajowi Kopernikowi w Toruniu; drugim chronologicznie jest pomnik kr\u00f3la Prus Fryderyka II Wielkiego w Malborku, trzecim za\u015b pomnik cesarza Niemiec Fryderyka III w Poznaniu.<\/p>\n
Pierwszy z tych pomnik\u00f3w, Miko\u0142aja Kopernika w Toruniu, je\u015bli nie by\u0142 przyczyn\u0105 bezpo\u015bredni\u0105, sta\u0142 si\u0119 niew\u0105tpliwie impulsem do utworzenia Towarzystwa Kopernika\u0144skiego i jego Muzeum. Wprawdzie Muzeum to nie posiada\u0142o samodzielnej siedziby, przecie\u017c zajmowa\u0142o pomieszczenia w Ratusza, przed kt\u00f3rego frontonem stan\u0105\u0142 \u00f3w pomnik. Nie by\u0142 to pierwszy pomnik Astronoma w jego rodzinnym mie\u015bcie. Pomijaj\u0105c wizerunki w ko\u015bciele \u015bw. Jana, w Ratuszu, czy w gimnazjum akademickim, malarskie i rze\u017abiarskie, na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje niestrudzona dzia\u0142alno\u015b\u0107 Stanis\u0142awa Staszica na polu upami\u0119tnienia osoby uczonego i humanisty. Za jego staraniem i z jego inicjatywy Rada Stanu Ksi\u0119stwa Warszawskiego podj\u0119\u0142a na posiedzeniu odbytym w Toruniu 11 maja 1809 roku uchwa\u0142\u0119 o budowie pomnika Kopernika a kamie\u0144 w\u0119gielny z\u0142o\u017cono podczas uroczysto\u015bci 20 wrze\u015bnia. Fundusz budowy zapocz\u0105tkowany zosta\u0142 sk\u0142adk\u0105 cz\u0142onk\u00f3w Rady Stanu, dodatkowo pewn\u0105 kwot\u0119 zgromadzono w 1810 r. dzi\u0119ki zbi\u00f3rce publicznej. Do ostatecznej realizacji nie dosz\u0142o, z powodu wypadk\u00f3w wojennych  i politycznych niekorzystnych dla  sprawy polskiej. Ide\u0119 wzniesienia pomnika Staszic podj\u0105\u0142 ponownie i zrealizowa\u0142 w Warszawie, wykorzystuj\u0105c \u015brodki zebrane w  Toruniu, zasilaj\u0105c je z w\u0142asnej  kieszeni, zw\u0142aszcza \u017ce dodatkowa sk\u0142adka publiczna nie przynosi\u0142a po\u017c\u0105danych efekt\u00f3w. Umow\u0119 na wykonanie pomnika Staszic zawar\u0142  30 IX 1820 r z wybitnym du\u0144skim rze\u017abiarzem  p\u00f3\u017anego klasycyzmu Bertelem Thorvaldsenem. Monument zosta\u0142 ostatecznie ods\u0142oni\u0119ty w 1830 roku, ju\u017c po \u015bmierci Staszica; do dzisiaj zajmuje eksponowan\u0105 pozycj\u0119 przed gmachem Towarzystwa Warszawskiego Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk (kt\u00f3rego kontynuatorem jest Towarzystwo Naukowe Warszawskie), zamykaj\u0105c o\u015b Krakowskiego  Przedmie\u015bcia.<\/p>\n
W Toruniu powr\u00f3cono do idei wniesienia pomnika dopiero po wielu latach od poprzedniej inicjatywy, tym razem w kr\u0119gach niemieckiego mieszcza\u0144stwa, skupiaj\u0105c przede wszystkim nauczycieli gimnazjalnych, urz\u0119dnik\u00f3w i przedsi\u0119biorc\u00f3w. Bezpo\u015bredni\u0105 przyczyn\u0105 by\u0142a zbli\u017caj\u0105ca si\u0119 300. rocznica urodzin Kopernika. Zarys idei sformu\u0142owany przez profesora gimnazjalnego Rudolfa Brohma datuje si\u0119 ju\u017c na koniec 1838 roku; postanowiono za\u0142o\u017cy\u0107 komitet budowy funkcjonuj\u0105cy na prawach stowarzyszenia jako Copernicus-Verein, kt\u00f3rego statut przygotowano podczas pierwszego posiedzenia 19 lutego 1839. Na rozpocz\u0119cie dzia\u0142alno\u015bci i podj\u0119cie zbi\u00f3rki pieni\u0119dzy wymagana by\u0142a nie tylko zgoda w\u0142adz prowincji ale tak\u017ce kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma III, a jego syn, pod\u00f3wczas nast\u0119pca tronu, p\u00f3\u017aniejszy w\u0142adca Prus jako Fryderyk Wilhelm IV (\u017cywo interesuj\u0105cy si\u0119 histori\u0105 Prus, jego zabytkami i sztuk\u0105), obj\u0105\u0142 honorowy patronat. Proces przygotowania i realizacji pomnika znacznie przeci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 w czasie \u2013 nie zdo\u0142ano uko\u0144czy\u0107 prac w zamierzonym terminie, zgodnym z przypadaj\u0105c\u0105 w maju 1843 roku rocznic\u0105. Prace przeci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 o ca\u0142e dziesi\u0119\u0107 lat. Johann Gottfried Schadow, czo\u0142owy rze\u017abiarz berli\u0144ski epoki, kt\u00f3rego prace zaleczane s\u0105 do czo\u0142owych kreacji stylu klasycznego (neoklasycznego) i postklasycznego, nie podj\u0105\u0142 si\u0119 proponowanej mu realizacji. Zarekomendowa\u0142 natomiast \u00f3wczesnego profesora berli\u0144skiej Akademii Sztuki Christiana Friedricha Tiecka, kt\u00f3ry ostatecznie wykona\u0142 projekt i model oraz nadzorowa\u0142 odlew w br\u0105zie.<\/p>\n
Sam proces nie by\u0142a ani \u0142atwy, ani szybki. Tieck by\u0142 partnerem trudnym, a Stowarzyszenie boryka\u0142o si\u0119 z problemami finansowymi. W mi\u0119dzyczasie kronprinc Fryderyk Wilhelm obj\u0105\u0142 rz\u0105dy, i to on zaaprobowa\u0142 15 XI 1846 przedstawiony mu projekt pomnika. Ostateczn\u0105 umow\u0119 z Tieckiem na wykonanie pomnika zawarto 3 VII 1847 roku. Gipsowy model przekazany zosta\u0142 odlewnikowi Heinrichowi Fischerowi dopiero w lutym 1850. Odlew wykonywano w cz\u0119\u015bciach i uko\u0144czono ostatecznie w marcu 1851. Artysta zmar\u0142 12 maja tego roku, nie doczekawszy ustawienia dzie\u0142a w Toruniu. Figura astronoma dotar\u0142a kolej\u0105 do Bydgoszczy 14 lutego 1852, a nast\u0119pnie \u2013 z powodu braku w\u00f3wczas po\u0142\u0105czenia z Toruniem \u2013 transportowano rze\u017ab\u0119 wozem konnym; ostatecznie cel podr\u00f3\u017cy osi\u0105gni\u0119to 16 lutego.<\/p>\n
W\u0105tpliwo\u015bci budzi\u0142a jeszcze lokalizacja; przewa\u017cy\u0142a jednak opinia monarchy, kt\u00f3ry opowiedzia\u0142 si\u0119 za p\u0142d.-wschodnim naro\u017cem rynku, w miejscu studni i wodoci\u0105gu. Ostatecznie pomnik zintegrowany zosta\u0142 ze studzienk\u0105, a dodajmy, \u017ce to samo umiejscowienie przyj\u0119to ju\u017c w 1809 roku. Wykonanie granitowego coko\u0142u wraz ze studzienk\u0105 powierzono wroc\u0142awskiemu kamieniarzowi G. Bungenstabowi. Sporo kontrowersji wzbudzi\u0142a jeszcze sprawa inskrypcji, kt\u00f3rej tre\u015b\u0107 konsultowano na pocz\u0105tku 1853 roku z wielu autorytetami naukowymi, a w marcu dyskutowano na posiedzeniu Komitetu. Wybrano ostatecznie form\u0119 uniwersaln\u0105 w tre\u015bci \u2013 Nicolaus Copernicus Torunensis \/ Terrae motor Solis coelique stator<\/em>, odrzucaj\u0105c proponowane rozwi\u0105zania wskazuj\u0105ce na prusk\u0105 ojczyzn\u0105 Astronoma; ostatecznym argumentem by\u0142a ch\u0119\u0107 unikania zadra\u017cnie\u0144 ze spo\u0142eczno\u015bci\u0105 polsk\u0105. Ods\u0142oni\u0119cie pomnika mia\u0142o miejsce 25 pa\u017adziernika. Kr\u00f3l, mimo formalnego zaproszenia, wystosowanego 12 wrze\u015bnia, nie wzi\u0105\u0142 udzia\u0142u w uroczysto\u015bci. W\u0142adze pa\u0144stwowe reprezentowali prezesi rejencji bydgoskiej (w prowincji pozna\u0144skiej) i kwidzy\u0144skiej (w prowincji pruskiej).<\/p>\n
Komitet budowy pomnika nie zaprzesta\u0142 dzia\u0142alno\u015bci wraz z uko\u0144czeniem prac; na wniosek nadprezydenta miasta Teodora K\u00f6rnera  przekszta\u0142ci\u0142 si\u0119 ju\u017c 15 pa\u017adziernika w Kopernika\u0144skie Stowarzyszenie Nauki i Sztuki (Copernicus-Verein f\u00fcr Wissenschaft und Kunst). Jednym z jego statutowych cel\u00f3w by\u0142y nie tylko badania nad przesz\u0142o\u015bci\u0105 miasta, ale tak\u017ce tworzenie zbior\u00f3w, pocz\u0105tkowo g\u0142\u00f3wnie o charakterze archeologiczno-historycznym, zawieraj\u0105cych tak\u017ce numizmaty i pocz\u0105tkowo nieliczne dzie\u0142a sztuki; da\u0142y one pocz\u0105tek Muzeum Miejskiemu, zlokalizowanemu w zachodnim skrzydle Ratusza. Muzeum ma zatem \u015bcis\u0142y zwi\u0105zek ze wzniesieniem pomnika Miko\u0142aja Kopernika \u2013 zar\u00f3wno przyczynowy jak topograficzny.<\/p>\n
Drugi chronologicznie pomnik topograficznie i przyczynowo zwi\u0105zany z muzeum wi\u0105\u017ce si\u0119 bezpo\u015brednio z obchodami stulecia przy\u0142\u0105czenia  Prus Kr\u00f3lewskich do Kr\u00f3lestwa Prus w rezultacie I rozbioru Polski i utworzenia z nich nowej prowincji Prusy Zachodnie. W terminologii i propagandzie niemieckiej mowa jest zwykle o \u201epowrocie\u201d Prus Zachodnich do Kr\u00f3lestwa; widoczny w tym jest swoisty anachronizm, gdy\u017c \u201eZachodnie\u201d jest terminem nowym, nie mo\u017cna go zatem stosowa\u0107  do przesz\u0142o\u015bci i uzasadnia\u0107  przy\u0142\u0105czenie tych ziem mitycznym \u201epowrotem\u201d. Niemiej po tej inkorporacji zachodzi\u0142 proces akceptacji   dawnej, \u015bredniowiecznej historii Prus i w\u0142\u0105czenia  katolickiego Zakonu Teuto\u0144skiego w obr\u0119b budowanej tradycji niemieckiej; w konsekwencji dosz\u0142o wkr\u00f3tce do gloryfikacji zakonnej przesz\u0142o\u015bci, jako istotnego elementu umacniania niemczyzny na wschodnich rubie\u017cach pa\u0144stwa, Cesarstwa odwo\u0142uj\u0105cego si\u0119 do dawnej Rzeszy, aczkolwiek  Prusy Zakonne nigdy nie wschodzi\u0142y w jej sk\u0142ad; zatem to kolejny \u015bwiadomy anachronizm. Proklamacja Cesarstwa Niemieckiego w styczniu 1871 roku pod przewodem Prus przynios\u0142a nieuchronny wzrost nastroj\u00f3w nacjonalistycznych.<\/p>\n
Jubileusz mia\u0142 miejsce  w Malborku 13 wrze\u015bnia 1872 roku, w obecno\u015bci cesarza Wilhelma I i kronprinca Fryderyka Wilhelma (p\u00f3\u017aniejszego cesarza Fryderyka III). Malbork nie nale\u017ca\u0142 do najwi\u0119kszych o\u015brodk\u00f3w dawnych Prus Kr\u00f3lewskich i \u00f3wczesnych Prus Zachodnich. Le\u017ca\u0142 przy tym na wschodnim kra\u0144cu dawnej prowincji, kt\u00f3ra od 1824\/1829 do 1878 po\u0142\u0105czona by\u0142a z drug\u0105 prowincj\u0105 \u2013 wschodnioprusk\u0105, zrazu uni\u0105 personaln\u0105, nast\u0119pnie ju\u017c formalnie. W tej nowej konfiguracji geograficznej Malbork zajmowa\u0142 centraln\u0105 pozycj\u0119. By\u0142 wszak\u017ce wa\u017cniejszy pow\u00f3d dla takiej lokalizacji \u2013 Malbork w zamy\u015ble pierwszego prezydenta po\u0142\u0105czonych prowincji pruskich Teodora von Sch\u00f6n mia\u0142 stanowi\u0107 rodzaj kamienia  w\u0119gielnego dla nowobudowanej \u015bwiadomo\u015bci pruskiej, z silnymi odniesieniami historycznymi i z du\u017cym naciskiem dla problematyk\u0119 kszta\u0142towania jednolitego i lojalnego  spo\u0142ecze\u0144stwa (\u201enarodu\u201d) pruskiego i niemieckiego. Uroczysto\u015bci jubileuszowe odby\u0142y si\u0119 w Wielkim Refektarzu \u2013 tym samym, w kt\u00f3rym 100 lat w wcze\u015bniej kr\u00f3l Fryderyk II odebra\u0142 ho\u0142d stan\u00f3w pruskich. Jednym z element\u00f3w tych uroczysto\u015bci by\u0142o wmurowanie kamienia w\u0119gielnego pod pomnik tego kr\u00f3la \u2013 tw\u00f3rcy pot\u0119gi Prus, a zarazem jednego z pogromc\u00f3w dawnej Rzeczypospolitej.<\/p>\n
Wykonanie pomnika \u2013 od projektu przez model, formy odlewnicze i nadz\u00f3r nad procesem wykonawczym w br\u0105zie \u2013 powierzono berli\u0144skiemu rze\u017abiarzowi Rudolfowi Siemeringowi, (10 VIII 1835 \u2013 23 I 1905) pochodz\u0105cemu z Kr\u00f3lewca, co mog\u0142o by\u0107 decyduj\u0105ce w tym wyborze, spo\u015br\u00f3d nader licznych i sprawnie pos\u0142uguj\u0105cych si\u0119 form\u0105 rze\u017abiarsk\u0105 artyst\u00f3w berli\u0144skich. Zarazem pomnik ten wymieniany jest po\u015br\u00f3d g\u0142\u00f3wnych dzie\u0142 tego artysty, a by\u0142 on p\u0142odnym wykonawc\u0105 zar\u00f3wno patriotyczno-historycznych pomnik\u00f3w oficjalnych, jak i licznych biust\u00f3w portretowych, pomnik\u00f3w mieszcza\u0144skich i nagrobnych. Posta\u0107 Fryderyka II wzorowana by\u0142a na sztandarowym rze\u017abiarskim wizerunku \u2013 poczdamskiej figurze kr\u00f3la z par\u0105 ulubionych chart\u00f3w, wspartego na lasce, w swobodnej stylizacji, odpowiedniej dla epoki \u017cycia i dzia\u0142alno\u015bci tego w\u0142adcy, dziele czo\u0142owego tw\u00f3rcy okresu klasycyzmu, Johanna Gottfrieda Schadowa z 1821-1823.<\/p>\n
Figura monarchy posadowiona zosta\u0142a na wysokim granitowym cokole, przy kt\u00f3rym, u st\u00f3p Fryderyka, ustawiono w podobnej skali wyobra\u017cone postaci czterech wielkich mistrz\u00f3w Zakonu krzy\u017cackiego. Obecno\u015b\u0107 trzech z nich nie budzi \u017cadnych w\u0105tpliwo\u015bci, jest w pe\u0142ni uzasadniona ich rol\u0105 w dziejach zakonu i pa\u0144stwa zakonnego w Prusach. S\u0105 to: Hermann von Salza, za kt\u00f3rego rz\u0105d\u00f3w (1209 \u2013 1239) Zakon zyska\u0142 szersze znaczenie, a zarazem doprowadzono do utworzenia pierwszej plac\u00f3wki na ziemi che\u0142mi\u0144skiej; Siegfried (Zygfryd) von Feuchtwangen (1303 \u2013 1311) podj\u0105\u0142 brzemienn\u0105 w skutkach decyzj\u0119 o przeniesieniu g\u0142\u00f3wnej siedziby \u2013 po utracie Akkonu w Ziemi \u015awi\u0119tej \u2013 z Wenecji, tymczasowej rezydencji, do Malborka; Winrich von Kniprode (1352 \u2013 1582)  doprowadzi\u0142 do najwi\u0119kszego rozkwitu pa\u0144stwa zakonnego, rozci\u0105gaj\u0105cego si\u0119 od Nowej Marchii si\u0119gaj\u0105cej Odry po Rewal (Tallinn) w p\u00f3\u0142nocnych Inflantach. Te trzy figury utrzymane s\u0105 w stylistyce klasycyzuj\u0105cej i gotyckiej zarazem, ze statycznymi postaciami uj\u0119tymi monumentalnymi draperiami.<\/p>\n
Czwarta figura wyobra\u017ca \u2013 w uj\u0119ciu typowym dla sztuki renesansowej \u2013 Albrechta von Brandenburg-Ansbach, ostatniego mistrza w Prusach od 1511 roku, kt\u00f3ry w 1525 przeprowadzi\u0142 sekularyzacj\u0119 pa\u0144stwa, przekszta\u0142caj\u0105c je w kraj protestancki, z dominuj\u0105cym wyznaniem lutera\u0144skim. Z punktu widzenia samego Zakonu by\u0142a to niefortunna posta\u0107, kt\u00f3ra doprowadzi\u0142a do likwidacji tego specyficznego teokratycznego tworu pa\u0144stwowego; z punktu widzenia Hohenzollern\u00f3w posta\u0107 niezwykle wa\u017cna, kt\u00f3ra \u201euratowa\u0142a\u201d Prusy, przekszta\u0142caj\u0105c w dziedziczn\u0105 ziemi\u0119 tej dynastii. To jest klucz do rozumienia malborskiego pomnika \u2013 Fryderyk II dope\u0142ni\u0142, skonsumowa\u0142 ten kilkusetletni projekt budowy pa\u0144stwa pruskiego, za\u015b wielcy mistrzowie Zakonu mieli k\u0142a\u015b\u0107 podwaliny pod aktualn\u0105 \u015bwietno\u015b\u0107, a \u0142\u0105cznikiem by\u0142 Albrecht \u2013 ostatni wielki mistrz w Prusach i pierwszy Hohenzollern panuj\u0105cy nad t\u0105 ziemi\u0105. Ostatecznie pomnik ods\u0142oni\u0119ty zosta\u0142 8 pa\u017adziernika 1877 roku w obecno\u015bci kronprinca Fryderyka Wilhelma.<\/p>\n
Bezpo\u015brednim skutkiem tych uroczysto\u015bci by\u0142o ponowne i na wielk\u0105 skal\u0119 i z ogromnym rozmachem podj\u0119cie dzie\u0142a restauracji zamku malborskiego \u2013 po okresie tzw. romantycznym przypadaj\u0105cym na lata 1817\u2013ok. 1840 roku, przy zastosowaniu innych ju\u017c metod i praktyk konserwatorskich. Podj\u0119to kreacj\u0119 Malborka jako \u201esza\u0144ca niemiecko\u015bci na wschodzie\u201d, a \u00f3w ideologiczny zamys\u0142 uj\u0119ty by\u0142 w szat\u0119 historyzuj\u0105c\u0105 z przekonuj\u0105cym uzasadnieniem naukowym. Konserwacja przeprowadzona przez Conrada Steinbrechta jest w r\u00f3wnym stopniu restauracj\u0105 \u015bredniowiecznej siedziby centralnej Zakonu, jak kreacj\u0105 zamku cesarskiego. Ideowy wymiar zosta\u0142 wyj\u0105tkowo dobitnie podkre\u015blony w przemowie cesarza Wilhelma II podczas tzw. po\u015bwi\u0119cenia Zamku Wysokiego w 1902 roku, nacechowanej niemieckim nacjonalizmem, z wyra\u017anymi antypolskimi akcentami. Zamek zgodnie z zamys\u0142em \u2013 sta\u0142 si\u0119 tak\u017ce rezydencj\u0105 w\u0142adc\u00f3w Prus, udost\u0119pnian\u0105 do zwiedzania szerokim kr\u0119gom publiczno\u015bci celem propagowania zamierzonych tre\u015bci ideologicznych, Zamek wyposa\u017cony zosta\u0142 r\u00f3wnie\u017c w \u015bwiadomie i konsekwentnie budowane kolekcje muzealne, opr\u00f3cz \u201estandardowego\u201d wyposa\u017cenia \u015bredniowiecznego zamku, g\u0142\u00f3wnie przy pomocy starannie dobranych i troskliwie wykonanych kopii, tak\u017ce w bogate zbiory militari\u00f3w czy numizmat\u00f3w o randze europejskiej. Prawdziwy szaniec cywilizacji niemieckiej na barbarzy\u0144skim Wschodzie.<\/p>\n
W Poznaniu natomiast wzniesiono pomnik cesarza Fryderyka III, kr\u00f3tko panuj\u0105cego po \u015bmierci swego ojca Wilhelma I, nieoczekiwanie i przedwcze\u015bnie zmar\u0142ego ku \u017calowi wielu poddanych. Wi\u0105zano z  nim ogromne nadzieje przebudowy spo\u0142ecze\u0144stwa pruskiego w duchu liberalnym; by\u0142 on, jeszcze jako nast\u0119pca tronu, mecenasem sztuki i nauki, popiera\u0142 rozw\u00f3j kulturalny zjednoczonych Niemiec, promowa\u0142 now\u0105 polityk\u0119, nowe programy muzealne. On wszak\u017ce, jako kronprinc, ods\u0142ania\u0142 pomnik swego wielkiego protoplasty w Malborku. On teraz, ju\u017c za rz\u0105d\u00f3w swego syna Wilhelma II, d\u0105\u017c\u0105cego do militaryzacji Niemiec i budowy ich mocarstwowej pozycji, co nieuchronnie prowadzi\u0142o do konfliktu z innymi europejskimi pot\u0119gami, dost\u0105pi\u0142 zaszczytu upami\u0119tnienia naprzeciw wznoszonego w\u0142a\u015bnie gmachu Muzeum prowincji pozna\u0144skiej. Budynek utrzymany w powa\u017cnych, klasycyzuj\u0105cych formach, nawi\u0105zywa\u0142 wyra\u017anie do architektury Berlina, by\u0142 stylistycznie zdecydowanym zaprzeczeniem s\u0105siedniej Biblioteki Raczy\u0144skich kt\u00f3rej fronton zdobi\u0142a kolumnada na wz\u00f3r wschodniej elewacji paryskiego Luwru; poprzez dob\u00f3r j\u0119zyka architektonicznego \u015bwiadomie odwo\u0142ywano si\u0119 do odmiennych tradycji kulturowych i politycznych.<\/p>\n
Muzeum Prowincji utworzono na podstawie zbior\u00f3w niemieckiego Towarzystwa Historycznego (Historische Gesellschaft f\u00fcr Provinz Posen), za\u0142o\u017conego w 1885 roku, maj\u0105cych zrazu charakter archeologiczny i historyczny. W 1893 r. Muzeum to zosta\u0142o przekszta\u0142cone w rz\u0105dowe Muzeum Prowincji, a zbiory znacznie wzbogacone, tak\u017ce o cz\u0119\u015b\u0107 przyrodnicz\u0105 tak, by razem z zabytkami przed- i historycznymi oraz dzie\u0142ami sztuki mog\u0142y dawa\u0107 wyobra\u017cenie o  obrazie i o tradycji regionu jako integralnej cz\u0119\u015bci Rzeszy i pog\u0142\u0119bia\u0107 to\u017csamo\u015b\u0107 (niemieckiej) spo\u0142eczno\u015bci z Wielkopolsk\u0105. Muzeum, obok innych instytucji kulturalnych, artystycznych i edukacyjnych mia\u0142o s\u0142u\u017cy\u0107 wzmocnieniu niemczyzny, podniesieniu w dawnych polskich prowincjach niemieckiego poczucia narodowego. Zamierzano nie tylko skutecznie konkurowa\u0107 z polskim muzeum utworzonym w 1857 roku przez za\u0142o\u017cone zaledwie kilka miesi\u0119cy wcze\u015bniej Towarzystwo Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk. Muzeum to funkcjonowa\u0142o pocz\u0105tkowo pod nazw\u0105 Muzeum Staro\u017cytno\u015bci Polskich i S\u0142owia\u0144skich; od 1876 nosi\u0142o nazw\u0119 Muzeum im. Miel\u017cy\u0144skich, w dow\u00f3d uznania za przekazane przez Seweryna i Franciszk\u0119 Miel\u017cy\u0144skich znacz\u0105ce zbiory sztuki. Muzeum Prowincji natomiast ulokowano w dawnej komendanturze wojskowej, odpowiednio przebudowanej na nowe cele. W latach 1900-1903 podj\u0119to budow\u0119 nowego, monumentalnego gmachu wg projektu Karla Hickeldeyna.<\/p>\n
Jeszcze przed uko\u0144czeniem prac i otwarciem sal ekspozycyjnych dla publiczno\u015bci, 11 listopada 1902 cesarz Wilhelm II, na formalny wniosek w\u0142adz prowincji, nada\u0142 przekszta\u0142conej instytucji imi\u0119 swego ojca \u2013 cesarza Fryderyka III (Provinzialamuseum Posen \u2013 Kaiser Friedrich-Museum). Nieco wcze\u015bniej, 3 wrze\u015bnia ods\u0142oni\u0119to pomnik nowoego patrona, emblematycznej postaci dla polityki kulturalnej, w tym muzealnej pa\u0144stwa pruskiego. Uroczysto\u015bci, nazwane dni cesarskie (Kaisertage) trwa\u0142y \u0142\u0105cznie cztery dni, od 2 do 5 wrze\u015bnia. Pomnik wzniesiony zosta\u0142 wg projektu berli\u0144skiego rze\u017abiarza Johannesa Boese (B\u00f6se), kt\u00f3ry by\u0142 sprawnym tw\u00f3rc\u0105 wielu rze\u017ab monumentalnych, ale tak\u017ce licznych, ponad 1200 popiersi r\u00f3\u017cnych os\u00f3b i osobisto\u015bci. Kr\u00f3tko potem (w 1904 r.), w widocznym zwi\u0105zku z pozna\u0144sk\u0105 realizacj\u0105, zosta\u0142 on mianowany profesorem Akademii Sztuk Pi\u0119knych w Berlinie. Stoj\u0105ca na wysokim granitowym cokole surowa, zwarta i nieporuszona posta\u0107 cesarza w mundurze marsza\u0142ka polnego i w pikielhaubie na g\u0142owie, jakby na przek\u00f3r wyra\u017conej wy\u017cej opinii, gwarantuj\u0105c militarn\u0105 i imperialistyczn\u0105 opcj\u0119 w \u00f3wczesnej polityce pa\u0144stwa pruskiego, g\u00f3rowa\u0142a nad placem Wilhelmowskim, zajmuj\u0105c osiow\u0105 pozycj\u0119, naprzeciw frontonu Muzeum. Pomnik i gmach muzeum dope\u0142nia\u0142y si\u0119 tre\u015bciowo, g\u0142osz\u0105c chwa\u0142\u0119 Prus i gloryfikuj\u0105c dynasti\u0119 Hohenzollern\u00f3w.<\/p>\n
W uroczysto\u015bci ods\u0142oni\u0119cia wzi\u0119\u0142a udzia\u0142 para cesarska \u2013 Wilhelm II i Augusta Wiktoria. Nadburmistrz Richard Wittig podkre\u015bla\u0142 w swym przem\u00f3wieniu niemiecko\u015b\u0107 Poznania i jego zwi\u0105zki z pruskim i niemieckim domem panuj\u0105cym. Cesarz natomiast m\u00f3wi\u0142 o niemieckiej misji na wschodzie, wtr\u0105caj\u0105c niech\u0119tne uwagi o ludno\u015bci polskiej. Nie mo\u017cna nie zauwa\u017cy\u0107 zbie\u017cno\u015bci tre\u015bciowej ze wspomnian\u0105 s\u0142ynn\u0105, nacechowan\u0105 niezwyk\u0142ym nacjonalistycznym nat\u0119\u017ceniem mow\u0105, wyg\u0142oszon\u0105 kilka tygodni wcze\u015bniej rzez tego\u017c cesarza Wilhelma w Malborku: \u201ePolska zuchwa\u0142o\u015b\u0107 pragnie zbytnio zbli\u017cy\u0107 si\u0119 do Niemczyzny; jestem wi\u0119c zmuszony wezwa\u0107 m\u00f3j lud do obrony swoich d\u00f3br narodowych\u201d.<\/p>\n
Obydwa cesarskie pomniki \u2013 w Malborku i Poznaniu, zosta\u0142y usuni\u0119te, nie maj\u0105c uzasadnienia dla polskiej racji stanu i polskiej polityki pami\u0119ci. W niezmienionej zasadniczo postaci przetrwa\u0142 pomnik Miko\u0142aja Kopernika, \u0142\u0105cznie z napisem; uniwersalna tre\u015b\u0107 i brak nacjonalistycznych i jednostronnych akcent\u00f3w pozwalaj\u0105 akceptowa\u0107 takie upami\u0119tnienia, niezale\u017cnie od zmienianej konfiguracji narodowej, spo\u0142ecznej i politycznej.<\/p>\n
Okres realizacji pomnika malborskiego by\u0142 niepor\u00f3wnanie kr\u00f3tszy ni\u017c toru\u0144skiego, a w odniesieniu do pozna\u0144skiego mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 wr\u0119cz o tempie ekspresowym. Procesy decyzyjne przebiega\u0142y te\u017c odmiennie \u2013 w przypadku komitetu spo\u0142ecznego, konieczno\u015bci uzgadniania wielu kwestii organizacyjnych i technicznych w trybie demokratycznym uzyskiwaniu zgody rady miasta, rozpatrywania wielu wariant\u00f3w rozlicznych dyskusji prace tra\u0142y d\u0142ugo. W Malborku a tym bardziej Poznaniu inicjatywa i zdecydowanie organ\u00f3w administracji pa\u0144stwowej pozwala\u0142o usuwa\u0107 wiele przeszk\u00f3d i przyspieszy\u0107 realizacj\u0119. <\/p>\n
Wszystkie pomniki s\u0105 dzie\u0142em rze\u017abiarzy (i odlewnik\u00f3w) berli\u0144skich, nale\u017c\u0105cych wszelako do trzech r\u00f3\u017cnych generacji tw\u00f3rc\u00f3w. Stolica Prus, a od 1871 stolica zjednoczonych Niemiec (Cesarstwa Niemieckiego, II Rzeszy) sta\u0142a si\u0119 w ci\u0105gu XIX wieku nie tylko wa\u017cnym o\u015brodkiem artystycznym, ale tak\u017ce miejscem wielu realizacji plastycznych w przestrzeni publicznej; nale\u017c\u0105 do nich \u2013 obok r\u00f3\u017cnych form upami\u0119tniania \u2013 przede wszystkim monumentalne pomniki, z niezwyk\u0142\u0105 koncentracj\u0105 w centrum miasta i wzd\u0142u\u017c Alei Zwyci\u0119stwa (Siegesalee). Berli\u0144scy rze\u017abiarze \u2013 jak o tym przekonuj\u0105 trzy om\u00f3wione pomniki zdominowali tak\u017ce zam\u00f3wienia ze strony wielu miast monarchii pruskiej, w naszym przypadku jej prowincji wschodnich, a zarazem by\u0142ych ziem polskich. S\u0142u\u017cy\u0142y gloryfikacji Niemiec, Prus, panuj\u0105cej dynastii Hohenzollern\u00f3w, wybitnych osobisto\u015bci, dla ugruntowania zwi\u0105zk\u00f3w z niemczyzn\u0105 i utrwalania w \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej przynale\u017cno\u015bci do cywilizacji niemieckiej i dumy z jej tradycji. Muzea, podtrzymuj\u0105ce t\u0119 pami\u0119\u0107, piel\u0119gnuj\u0105ce r\u00f3\u017cne formy identyfikacji i to\u017csamo\u015bci, spe\u0142nia\u0142y zbie\u017cne cele. Z wyj\u0105tkiem samej postaci Fryderyka II z pomnika malborskiego, wszystkie zaprojektowane i wykonane figury utrzymane s\u0105 w stylistyce klasycyzuj\u0105cej, co odpowiada patosowi wi\u0119kszo\u015bci berli\u0144skich realizacji architektonicznych i rze\u017abiarskich.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
BIBLIOGRAFIA:<\/p>\n
Molik Witold, Pozna\u0144skie pomniki w XIX i na pocz\u0105tku XX wieku<\/em>, Kronika Miasta Poznania 2001, z. 2: Pomniki<\/em>, s. 7-40.
Niedzielska Magdalena, Pomnik Kopernika w Toruniu<\/em>, Rocznik Toru\u0144ski, 33, 2006, s. 81-117.
Stulecie otwarcia Muzeum im. Cesarza Fryderyka w Poznaniu<\/em>, red. Wojciech Suchocki, Tadeusz J. \u017buchowski, Muzeum Narodowe w Poznaniu 2004, teksty: Tadeusza I. Grabskiego, Zenona Pa\u0142ata i T.J. \u017buchowskiego, s. odpowiednio 9-29, 47-79, 31-45
Tujakowski Alojzy, Kopernikowskie pomniki<\/em>, Rocznik Toru\u0144ski, 8, 1973, s. 71-97.
Wo\u017aniak Micha\u0142 [F.], Das Denkmal Friedrich des Gro<\/em>\u00df<\/em>en und die Wiederherstellung der Marienburg<\/em>, w: Visuelle Erinnerungskulturen und Geschichtskonstruktionen in Deutschland und Polen 1800 bis 1939<\/em>, red. Robert Born, Adam S. Labuda, Beate St\u00f6rtkuhl, Warszawa: IS PAN 2006, s. 233-244.
Wo\u017aniak Micha\u0142 F., Polskie i niemieckie inicjatywy muzealne na ziemiach zaboru pruskiego w drugiej po\u0142owie XIX wieku<\/em>, cz. 1-2, w: Muzeum w polskiej kulturze pami\u0119ci<\/em>, red. Tomasz F. de Rosset, Aldona To\u0142ysz.<\/p>\n\n\n
\n\n\n\n
\n
CZYTELNIA<\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
24.10.2019 | Muzea s\u0105 \u2013 o czym mia\u0142em ju\u017c okazj\u0119 kilkakrotnie si\u0119 wypowiada\u0107 \u2013 s\u0105 tak\u017ce miejscami pami\u0119ci. Oczywi\u015bcie, dzieje si\u0119 tak cz\u0119sto w spos\u00f3b niejako naturalny, je\u015bli muzeum utworzone zosta\u0142o w budynku (w miejscu) o szczeg\u00f3lnym historycznym i spo\u0142ecznym znaczeniu, nacechowane emocj\u0105 i pami\u0119ci\u0105 o przesz\u0142ych wydarzeniach i ich skutkach, o osobach bior\u0105cych w… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":7217,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-6893","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-czytelnia"],"aioseo_notices":[],"featured_image_src":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/MW003.jpg","featured_image_src_square":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/MW003.jpg","author_info":{"display_name":"Redaktor","author_link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?author=1"},"category_info":"Czytelnia<\/a>","tags_info":"","social_share_info":"<\/i><\/a><\/i><\/a><\/i><\/a>","wordExcerpt_info":"
<\/p>\n
24.10.2019 | \"\"<\/pre>\n
<\/p>\n
Muzea s\u0105 \u2013 o czym mia\u0142em ju\u017c okazj\u0119 kilkakrotnie si\u0119 wypowiada\u0107 \u2013 s\u0105 tak\u017ce miejscami pami\u0119ci. Oczywi\u015bcie, dzieje si\u0119 tak cz\u0119sto w spos\u00f3b niejako naturalny, je\u015bli muzeum utworzone zosta\u0142o w budynku (w miejscu) o szczeg\u00f3lnym historycznym i spo\u0142ecznym znaczeniu, nacechowane emocj\u0105 i pami\u0119ci\u0105 o przesz\u0142ych wydarzeniach i ich skutkach, o osobach bior\u0105cych w nich udzia\u0142 i o skutkach wydarze\u0144, tak\u017ce tych przetworzonych, przybieraj\u0105cych \u2013 bywa \u2013 legendarn\u0105 posta\u0107, ale o wielkiej konstytutywnej funkcji, naznaczone trwa\u0142o\u015bci\u0105 pami\u0119ci indywidualnej i zbiorowej.<\/p>\n
Miejscem pami\u0119ci s\u0105 tak\u017ce muzea mieszcz\u0105ce si\u0119 w zaprojektowanych dla nich budynkach nowoczesnych, nie b\u0119d\u0105cych \u015bwiadkami przesz\u0142o\u015bci, ale te \u015bwiadectwa zawieraj\u0105ce. Muzeum, (prawie) ka\u017cde muzeum jest wszak\u017ce zbiorem rzeczy, przechowuj\u0105cych i koduj\u0105cych r\u00f3\u017cnorodne formy pami\u0119ci\u0105, jest miejscem miejsc pami\u0119ci. Powi\u0119kszany zbi\u00f3r muzealny zwi\u0119ksza sw\u00f3j zas\u00f3b pami\u0119ci \u2013 ilo\u015bciowo, ale i jako\u015bciowo, poprzez ci\u0105g\u0142e w\u0142\u0105czanie kolejnych jednostkowych pami\u0105tek i poprzez rozszerzanie tematyczne zbioru.<\/p>\n
Podobne do tych nowowzniesionych muze\u00f3w, w kt\u00f3rych pomieszczono zas\u00f3b pami\u0119ci, s\u0105 pomniki jako dzie\u0142a plastyczne, czasem architektoniczno-rze\u017abiarskie, czasem o za\u0142o\u017ceniach wr\u0119cz przestrzennych. Pomniki, kt\u00f3rych celem, jedynym celem jest upami\u0119tnienie, zatrzymanie i ewokowanie pami\u0119ci o przesz\u0142ych i godnych zachowania, wa\u017cnych wydarzeniach. Nawet je\u015bli \u2013 a tak jest najcz\u0119\u015bciej \u2013 wyobra\u017cana jest upami\u0119tniana posta\u0107 (monarchy, wodza, wieszcza, w\u0142adcy sumie\u0144, kreatora wyobra\u017ani), to poprzez ni\u0105 strze\u017cona jest i propagowana pami\u0119\u0107 o wydarzeniach, o godnych zachowania jako punkty odniesienia, jako wzorce, jako drogowskazy. We wszystkich tych dzia\u0142aniach silny jest aspekt edukacyjny, ale tak\u017ce ideologiczny; ich wznoszenie nale\u017cy do \u015bwiadomie kreowanej kultury pami\u0119ci, nale\u017cy do polityki historycznej pa\u0144stwa lub grupy spo\u0142ecznej, a czasem tylko pojedynczych indywidualno\u015bci.<\/p>\n
Niekt\u00f3re  pomniki wznoszone obok muze\u00f3w mia\u0142y lub mog\u0142y wspomaga\u0107 jego si\u0142\u0119 oddzia\u0142ywania. Warto wszak\u017ce rozpatrzy\u0107 inn\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 \u2013 budowa pomnika poprzedza dzia\u0142anie muzealne, a samo muzeum wzmacnia jego przekaz.<\/p>\n
Trzy pomniki, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 teraz przywo\u0142ane, wzniesione zosta\u0142y na ziemiach by\u0142ego zaboru pruskiego, zatem \u2013 jako funkcjonuj\u0105ce w przestrzeni publicznej \u2013 stanowi\u0142y cz\u0119\u015b\u0107 dzia\u0142a\u0144 pruskiego pa\u0144stwa i jego administracji; nawet inicjatywy spo\u0142eczne winny wpisywa\u0107 si\u0119 w polityk\u0119 pa\u0144stwa, a przynajmniej musia\u0142y uzyska\u0107 jego akceptacj\u0119. Pomniki te wyra\u017ca\u0142y zatem wol\u0119 spo\u0142eczno\u015bci niemieckiej i budowa\u0142y niemieck\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 pami\u0119ci.<\/p>\n
Mo\u017ce w najmniejszym jeszcze stopniu widoczne to by\u0142o w przypadku najstarszego z tych trzech, po\u015bwi\u0119conego Miko\u0142ajowi Kopernikowi w Toruniu; drugim chronologicznie jest pomnik kr\u00f3la Prus Fryderyka II Wielkiego w Malborku, trzecim za\u015b pomnik cesarza Niemiec Fryderyka III w Poznaniu.<\/p>\n
Pierwszy z tych pomnik\u00f3w, Miko\u0142aja Kopernika w Toruniu, je\u015bli nie by\u0142 przyczyn\u0105 bezpo\u015bredni\u0105, sta\u0142 si\u0119 niew\u0105tpliwie impulsem do utworzenia Towarzystwa Kopernika\u0144skiego i jego Muzeum. Wprawdzie Muzeum to nie posiada\u0142o samodzielnej siedziby, przecie\u017c zajmowa\u0142o pomieszczenia w Ratusza, przed kt\u00f3rego frontonem stan\u0105\u0142 \u00f3w pomnik. Nie by\u0142 to pierwszy pomnik Astronoma w jego rodzinnym mie\u015bcie. Pomijaj\u0105c wizerunki w ko\u015bciele \u015bw. Jana, w Ratuszu, czy w gimnazjum akademickim, malarskie i rze\u017abiarskie, na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje niestrudzona dzia\u0142alno\u015b\u0107 Stanis\u0142awa Staszica na polu upami\u0119tnienia osoby uczonego i humanisty. Za jego staraniem i z jego inicjatywy Rada Stanu Ksi\u0119stwa Warszawskiego podj\u0119\u0142a na posiedzeniu odbytym w Toruniu 11 maja 1809 roku uchwa\u0142\u0119 o budowie pomnika Kopernika a kamie\u0144 w\u0119gielny z\u0142o\u017cono podczas uroczysto\u015bci 20 wrze\u015bnia. Fundusz budowy zapocz\u0105tkowany zosta\u0142 sk\u0142adk\u0105 cz\u0142onk\u00f3w Rady Stanu, dodatkowo pewn\u0105 kwot\u0119 zgromadzono w 1810 r. dzi\u0119ki zbi\u00f3rce publicznej. Do ostatecznej realizacji nie dosz\u0142o, z powodu wypadk\u00f3w wojennych  i politycznych niekorzystnych dla  sprawy polskiej. Ide\u0119 wzniesienia pomnika Staszic podj\u0105\u0142 ponownie i zrealizowa\u0142 w Warszawie, wykorzystuj\u0105c \u015brodki zebrane w  Toruniu, zasilaj\u0105c je z w\u0142asnej  kieszeni, zw\u0142aszcza \u017ce dodatkowa sk\u0142adka publiczna nie przynosi\u0142a po\u017c\u0105danych efekt\u00f3w. Umow\u0119 na wykonanie pomnika Staszic zawar\u0142  30 IX 1820 r z wybitnym du\u0144skim rze\u017abiarzem  p\u00f3\u017anego klasycyzmu Bertelem Thorvaldsenem. Monument zosta\u0142 ostatecznie ods\u0142oni\u0119ty w 1830 roku, ju\u017c po \u015bmierci Staszica; do dzisiaj zajmuje eksponowan\u0105 pozycj\u0119 przed gmachem Towarzystwa Warszawskiego Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk (kt\u00f3rego kontynuatorem jest Towarzystwo Naukowe Warszawskie), zamykaj\u0105c o\u015b Krakowskiego  Przedmie\u015bcia.<\/p>\n
W Toruniu powr\u00f3cono do idei wniesienia pomnika dopiero po wielu latach od poprzedniej inicjatywy, tym razem w kr\u0119gach niemieckiego mieszcza\u0144stwa, skupiaj\u0105c przede wszystkim nauczycieli gimnazjalnych, urz\u0119dnik\u00f3w i przedsi\u0119biorc\u00f3w. Bezpo\u015bredni\u0105 przyczyn\u0105 by\u0142a zbli\u017caj\u0105ca si\u0119 300. rocznica urodzin Kopernika. Zarys idei sformu\u0142owany przez profesora gimnazjalnego Rudolfa Brohma datuje si\u0119 ju\u017c na koniec 1838 roku; postanowiono za\u0142o\u017cy\u0107 komitet budowy funkcjonuj\u0105cy na prawach stowarzyszenia jako Copernicus-Verein, kt\u00f3rego statut przygotowano podczas pierwszego posiedzenia 19 lutego 1839. Na rozpocz\u0119cie dzia\u0142alno\u015bci i podj\u0119cie zbi\u00f3rki pieni\u0119dzy wymagana by\u0142a nie tylko zgoda w\u0142adz prowincji ale tak\u017ce kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma III, a jego syn, pod\u00f3wczas nast\u0119pca tronu, p\u00f3\u017aniejszy w\u0142adca Prus jako Fryderyk Wilhelm IV (\u017cywo interesuj\u0105cy si\u0119 histori\u0105 Prus, jego zabytkami i sztuk\u0105), obj\u0105\u0142 honorowy patronat. Proces przygotowania i realizacji pomnika znacznie przeci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 w czasie \u2013 nie zdo\u0142ano uko\u0144czy\u0107 prac w zamierzonym terminie, zgodnym z przypadaj\u0105c\u0105 w maju 1843 roku rocznic\u0105. Prace przeci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 o ca\u0142e dziesi\u0119\u0107 lat. Johann Gottfried Schadow, czo\u0142owy rze\u017abiarz berli\u0144ski epoki, kt\u00f3rego prace zaleczane s\u0105 do czo\u0142owych kreacji stylu klasycznego (neoklasycznego) i postklasycznego, nie podj\u0105\u0142 si\u0119 proponowanej mu realizacji. Zarekomendowa\u0142 natomiast \u00f3wczesnego profesora berli\u0144skiej Akademii Sztuki Christiana Friedricha Tiecka, kt\u00f3ry ostatecznie wykona\u0142 projekt i model oraz nadzorowa\u0142 odlew w br\u0105zie.<\/p>\n
Sam proces nie by\u0142a ani \u0142atwy, ani szybki. Tieck by\u0142 partnerem trudnym, a Stowarzyszenie boryka\u0142o si\u0119 z problemami finansowymi. W mi\u0119dzyczasie kronprinc Fryderyk Wilhelm obj\u0105\u0142 rz\u0105dy, i to on zaaprobowa\u0142 15 XI 1846 przedstawiony mu projekt pomnika. Ostateczn\u0105 umow\u0119 z Tieckiem na wykonanie pomnika zawarto 3 VII 1847 roku. Gipsowy model przekazany zosta\u0142 odlewnikowi Heinrichowi Fischerowi dopiero w lutym 1850. Odlew wykonywano w cz\u0119\u015bciach i uko\u0144czono ostatecznie w marcu 1851. Artysta zmar\u0142 12 maja tego roku, nie doczekawszy ustawienia dzie\u0142a w Toruniu. Figura astronoma dotar\u0142a kolej\u0105 do Bydgoszczy 14 lutego 1852, a nast\u0119pnie \u2013 z powodu braku w\u00f3wczas po\u0142\u0105czenia z Toruniem \u2013 transportowano rze\u017ab\u0119 wozem konnym; ostatecznie cel podr\u00f3\u017cy osi\u0105gni\u0119to 16 lutego.<\/p>\n
W\u0105tpliwo\u015bci budzi\u0142a jeszcze lokalizacja; przewa\u017cy\u0142a jednak opinia monarchy, kt\u00f3ry opowiedzia\u0142 si\u0119 za p\u0142d.-wschodnim naro\u017cem rynku, w miejscu studni i wodoci\u0105gu. Ostatecznie pomnik zintegrowany zosta\u0142 ze studzienk\u0105, a dodajmy, \u017ce to samo umiejscowienie przyj\u0119to ju\u017c w 1809 roku. Wykonanie granitowego coko\u0142u wraz ze studzienk\u0105 powierzono wroc\u0142awskiemu kamieniarzowi G. Bungenstabowi. Sporo kontrowersji wzbudzi\u0142a jeszcze sprawa inskrypcji, kt\u00f3rej tre\u015b\u0107 konsultowano na pocz\u0105tku 1853 roku z wielu autorytetami naukowymi, a w marcu dyskutowano na posiedzeniu Komitetu. Wybrano ostatecznie form\u0119 uniwersaln\u0105 w tre\u015bci \u2013 Nicolaus Copernicus Torunensis \/ Terrae motor Solis coelique stator<\/em>, odrzucaj\u0105c proponowane rozwi\u0105zania wskazuj\u0105ce na prusk\u0105 ojczyzn\u0105 Astronoma; ostatecznym argumentem by\u0142a ch\u0119\u0107 unikania zadra\u017cnie\u0144 ze spo\u0142eczno\u015bci\u0105 polsk\u0105. Ods\u0142oni\u0119cie pomnika mia\u0142o miejsce 25 pa\u017adziernika. Kr\u00f3l, mimo formalnego zaproszenia, wystosowanego 12 wrze\u015bnia, nie wzi\u0105\u0142 udzia\u0142u w uroczysto\u015bci. W\u0142adze pa\u0144stwowe reprezentowali prezesi rejencji bydgoskiej (w prowincji pozna\u0144skiej) i kwidzy\u0144skiej (w prowincji pruskiej).<\/p>\n
Komitet budowy pomnika nie zaprzesta\u0142 dzia\u0142alno\u015bci wraz z uko\u0144czeniem prac; na wniosek nadprezydenta miasta Teodora K\u00f6rnera  przekszta\u0142ci\u0142 si\u0119 ju\u017c 15 pa\u017adziernika w Kopernika\u0144skie Stowarzyszenie Nauki i Sztuki (Copernicus-Verein f\u00fcr Wissenschaft und Kunst). Jednym z jego statutowych cel\u00f3w by\u0142y nie tylko badania nad przesz\u0142o\u015bci\u0105 miasta, ale tak\u017ce tworzenie zbior\u00f3w, pocz\u0105tkowo g\u0142\u00f3wnie o charakterze archeologiczno-historycznym, zawieraj\u0105cych tak\u017ce numizmaty i pocz\u0105tkowo nieliczne dzie\u0142a sztuki; da\u0142y one pocz\u0105tek Muzeum Miejskiemu, zlokalizowanemu w zachodnim skrzydle Ratusza. Muzeum ma zatem \u015bcis\u0142y zwi\u0105zek ze wzniesieniem pomnika Miko\u0142aja Kopernika \u2013 zar\u00f3wno przyczynowy jak topograficzny.<\/p>\n
Drugi chronologicznie pomnik topograficznie i przyczynowo zwi\u0105zany z muzeum wi\u0105\u017ce si\u0119 bezpo\u015brednio z obchodami stulecia przy\u0142\u0105czenia  Prus Kr\u00f3lewskich do Kr\u00f3lestwa Prus w rezultacie I rozbioru Polski i utworzenia z nich nowej prowincji Prusy Zachodnie. W terminologii i propagandzie niemieckiej mowa jest zwykle o \u201epowrocie\u201d Prus Zachodnich do Kr\u00f3lestwa; widoczny w tym jest swoisty anachronizm, gdy\u017c \u201eZachodnie\u201d jest terminem nowym, nie mo\u017cna go zatem stosowa\u0107  do przesz\u0142o\u015bci i uzasadnia\u0107  przy\u0142\u0105czenie tych ziem mitycznym \u201epowrotem\u201d. Niemiej po tej inkorporacji zachodzi\u0142 proces akceptacji   dawnej, \u015bredniowiecznej historii Prus i w\u0142\u0105czenia  katolickiego Zakonu Teuto\u0144skiego w obr\u0119b budowanej tradycji niemieckiej; w konsekwencji dosz\u0142o wkr\u00f3tce do gloryfikacji zakonnej przesz\u0142o\u015bci, jako istotnego elementu umacniania niemczyzny na wschodnich rubie\u017cach pa\u0144stwa, Cesarstwa odwo\u0142uj\u0105cego si\u0119 do dawnej Rzeszy, aczkolwiek  Prusy Zakonne nigdy nie wschodzi\u0142y w jej sk\u0142ad; zatem to kolejny \u015bwiadomy anachronizm. Proklamacja Cesarstwa Niemieckiego w styczniu 1871 roku pod przewodem Prus przynios\u0142a nieuchronny wzrost nastroj\u00f3w nacjonalistycznych.<\/p>\n
Jubileusz mia\u0142 miejsce  w Malborku 13 wrze\u015bnia 1872 roku, w obecno\u015bci cesarza Wilhelma I i kronprinca Fryderyka Wilhelma (p\u00f3\u017aniejszego cesarza Fryderyka III). Malbork nie nale\u017ca\u0142 do najwi\u0119kszych o\u015brodk\u00f3w dawnych Prus Kr\u00f3lewskich i \u00f3wczesnych Prus Zachodnich. Le\u017ca\u0142 przy tym na wschodnim kra\u0144cu dawnej prowincji, kt\u00f3ra od 1824\/1829 do 1878 po\u0142\u0105czona by\u0142a z drug\u0105 prowincj\u0105 \u2013 wschodnioprusk\u0105, zrazu uni\u0105 personaln\u0105, nast\u0119pnie ju\u017c formalnie. W tej nowej konfiguracji geograficznej Malbork zajmowa\u0142 centraln\u0105 pozycj\u0119. By\u0142 wszak\u017ce wa\u017cniejszy pow\u00f3d dla takiej lokalizacji \u2013 Malbork w zamy\u015ble pierwszego prezydenta po\u0142\u0105czonych prowincji pruskich Teodora von Sch\u00f6n mia\u0142 stanowi\u0107 rodzaj kamienia  w\u0119gielnego dla nowobudowanej \u015bwiadomo\u015bci pruskiej, z silnymi odniesieniami historycznymi i z du\u017cym naciskiem dla problematyk\u0119 kszta\u0142towania jednolitego i lojalnego  spo\u0142ecze\u0144stwa (\u201enarodu\u201d) pruskiego i niemieckiego. Uroczysto\u015bci jubileuszowe odby\u0142y si\u0119 w Wielkim Refektarzu \u2013 tym samym, w kt\u00f3rym 100 lat w wcze\u015bniej kr\u00f3l Fryderyk II odebra\u0142 ho\u0142d stan\u00f3w pruskich. Jednym z element\u00f3w tych uroczysto\u015bci by\u0142o wmurowanie kamienia w\u0119gielnego pod pomnik tego kr\u00f3la \u2013 tw\u00f3rcy pot\u0119gi Prus, a zarazem jednego z pogromc\u00f3w dawnej Rzeczypospolitej.<\/p>\n
Wykonanie pomnika \u2013 od projektu przez model, formy odlewnicze i nadz\u00f3r nad procesem wykonawczym w br\u0105zie \u2013 powierzono berli\u0144skiemu rze\u017abiarzowi Rudolfowi Siemeringowi, (10 VIII 1835 \u2013 23 I 1905) pochodz\u0105cemu z Kr\u00f3lewca, co mog\u0142o by\u0107 decyduj\u0105ce w tym wyborze, spo\u015br\u00f3d nader licznych i sprawnie pos\u0142uguj\u0105cych si\u0119 form\u0105 rze\u017abiarsk\u0105 artyst\u00f3w berli\u0144skich. Zarazem pomnik ten wymieniany jest po\u015br\u00f3d g\u0142\u00f3wnych dzie\u0142 tego artysty, a by\u0142 on p\u0142odnym wykonawc\u0105 zar\u00f3wno patriotyczno-historycznych pomnik\u00f3w oficjalnych, jak i licznych biust\u00f3w portretowych, pomnik\u00f3w mieszcza\u0144skich i nagrobnych. Posta\u0107 Fryderyka II wzorowana by\u0142a na sztandarowym rze\u017abiarskim wizerunku \u2013 poczdamskiej figurze kr\u00f3la z par\u0105 ulubionych chart\u00f3w, wspartego na lasce, w swobodnej stylizacji, odpowiedniej dla epoki \u017cycia i dzia\u0142alno\u015bci tego w\u0142adcy, dziele czo\u0142owego tw\u00f3rcy okresu klasycyzmu, Johanna Gottfrieda Schadowa z 1821-1823.<\/p>\n
Figura monarchy posadowiona zosta\u0142a na wysokim granitowym cokole, przy kt\u00f3rym, u st\u00f3p Fryderyka, ustawiono w podobnej skali wyobra\u017cone postaci czterech wielkich mistrz\u00f3w Zakonu krzy\u017cackiego. Obecno\u015b\u0107 trzech z nich nie budzi \u017cadnych w\u0105tpliwo\u015bci, jest w pe\u0142ni uzasadniona ich rol\u0105 w dziejach zakonu i pa\u0144stwa zakonnego w Prusach. S\u0105 to: Hermann von Salza, za kt\u00f3rego rz\u0105d\u00f3w (1209 \u2013 1239) Zakon zyska\u0142 szersze znaczenie, a zarazem doprowadzono do utworzenia pierwszej plac\u00f3wki na ziemi che\u0142mi\u0144skiej; Siegfried (Zygfryd) von Feuchtwangen (1303 \u2013 1311) podj\u0105\u0142 brzemienn\u0105 w skutkach decyzj\u0119 o przeniesieniu g\u0142\u00f3wnej siedziby \u2013 po utracie Akkonu w Ziemi \u015awi\u0119tej \u2013 z Wenecji, tymczasowej rezydencji, do Malborka; Winrich von Kniprode (1352 \u2013 1582)  doprowadzi\u0142 do najwi\u0119kszego rozkwitu pa\u0144stwa zakonnego, rozci\u0105gaj\u0105cego si\u0119 od Nowej Marchii si\u0119gaj\u0105cej Odry po Rewal (Tallinn) w p\u00f3\u0142nocnych Inflantach. Te trzy figury utrzymane s\u0105 w stylistyce klasycyzuj\u0105cej i gotyckiej zarazem, ze statycznymi postaciami uj\u0119tymi monumentalnymi draperiami.<\/p>\n
Czwarta figura wyobra\u017ca \u2013 w uj\u0119ciu typowym dla sztuki renesansowej \u2013 Albrechta von Brandenburg-Ansbach, ostatniego mistrza w Prusach od 1511 roku, kt\u00f3ry w 1525 przeprowadzi\u0142 sekularyzacj\u0119 pa\u0144stwa, przekszta\u0142caj\u0105c je w kraj protestancki, z dominuj\u0105cym wyznaniem lutera\u0144skim. Z punktu widzenia samego Zakonu by\u0142a to niefortunna posta\u0107, kt\u00f3ra doprowadzi\u0142a do likwidacji tego specyficznego teokratycznego tworu pa\u0144stwowego; z punktu widzenia Hohenzollern\u00f3w posta\u0107 niezwykle wa\u017cna, kt\u00f3ra \u201euratowa\u0142a\u201d Prusy, przekszta\u0142caj\u0105c w dziedziczn\u0105 ziemi\u0119 tej dynastii. To jest klucz do rozumienia malborskiego pomnika \u2013 Fryderyk II dope\u0142ni\u0142, skonsumowa\u0142 ten kilkusetletni projekt budowy pa\u0144stwa pruskiego, za\u015b wielcy mistrzowie Zakonu mieli k\u0142a\u015b\u0107 podwaliny pod aktualn\u0105 \u015bwietno\u015b\u0107, a \u0142\u0105cznikiem by\u0142 Albrecht \u2013 ostatni wielki mistrz w Prusach i pierwszy Hohenzollern panuj\u0105cy nad t\u0105 ziemi\u0105. Ostatecznie pomnik ods\u0142oni\u0119ty zosta\u0142 8 pa\u017adziernika 1877 roku w obecno\u015bci kronprinca Fryderyka Wilhelma.<\/p>\n
Bezpo\u015brednim skutkiem tych uroczysto\u015bci by\u0142o ponowne i na wielk\u0105 skal\u0119 i z ogromnym rozmachem podj\u0119cie dzie\u0142a restauracji zamku malborskiego \u2013 po okresie tzw. romantycznym przypadaj\u0105cym na lata 1817\u2013ok. 1840 roku, przy zastosowaniu innych ju\u017c metod i praktyk konserwatorskich. Podj\u0119to kreacj\u0119 Malborka jako \u201esza\u0144ca niemiecko\u015bci na wschodzie\u201d, a \u00f3w ideologiczny zamys\u0142 uj\u0119ty by\u0142 w szat\u0119 historyzuj\u0105c\u0105 z przekonuj\u0105cym uzasadnieniem naukowym. Konserwacja przeprowadzona przez Conrada Steinbrechta jest w r\u00f3wnym stopniu restauracj\u0105 \u015bredniowiecznej siedziby centralnej Zakonu, jak kreacj\u0105 zamku cesarskiego. Ideowy wymiar zosta\u0142 wyj\u0105tkowo dobitnie podkre\u015blony w przemowie cesarza Wilhelma II podczas tzw. po\u015bwi\u0119cenia Zamku Wysokiego w 1902 roku, nacechowanej niemieckim nacjonalizmem, z wyra\u017anymi antypolskimi akcentami. Zamek zgodnie z zamys\u0142em \u2013 sta\u0142 si\u0119 tak\u017ce rezydencj\u0105 w\u0142adc\u00f3w Prus, udost\u0119pnian\u0105 do zwiedzania szerokim kr\u0119gom publiczno\u015bci celem propagowania zamierzonych tre\u015bci ideologicznych, Zamek wyposa\u017cony zosta\u0142 r\u00f3wnie\u017c w \u015bwiadomie i konsekwentnie budowane kolekcje muzealne, opr\u00f3cz \u201estandardowego\u201d wyposa\u017cenia \u015bredniowiecznego zamku, g\u0142\u00f3wnie przy pomocy starannie dobranych i troskliwie wykonanych kopii, tak\u017ce w bogate zbiory militari\u00f3w czy numizmat\u00f3w o randze europejskiej. Prawdziwy szaniec cywilizacji niemieckiej na barbarzy\u0144skim Wschodzie.<\/p>\n
W Poznaniu natomiast wzniesiono pomnik cesarza Fryderyka III, kr\u00f3tko panuj\u0105cego po \u015bmierci swego ojca Wilhelma I, nieoczekiwanie i przedwcze\u015bnie zmar\u0142ego ku \u017calowi wielu poddanych. Wi\u0105zano z  nim ogromne nadzieje przebudowy spo\u0142ecze\u0144stwa pruskiego w duchu liberalnym; by\u0142 on, jeszcze jako nast\u0119pca tronu, mecenasem sztuki i nauki, popiera\u0142 rozw\u00f3j kulturalny zjednoczonych Niemiec, promowa\u0142 now\u0105 polityk\u0119, nowe programy muzealne. On wszak\u017ce, jako kronprinc, ods\u0142ania\u0142 pomnik swego wielkiego protoplasty w Malborku. On teraz, ju\u017c za rz\u0105d\u00f3w swego syna Wilhelma II, d\u0105\u017c\u0105cego do militaryzacji Niemiec i budowy ich mocarstwowej pozycji, co nieuchronnie prowadzi\u0142o do konfliktu z innymi europejskimi pot\u0119gami, dost\u0105pi\u0142 zaszczytu upami\u0119tnienia naprzeciw wznoszonego w\u0142a\u015bnie gmachu Muzeum prowincji pozna\u0144skiej. Budynek utrzymany w powa\u017cnych, klasycyzuj\u0105cych formach, nawi\u0105zywa\u0142 wyra\u017anie do architektury Berlina, by\u0142 stylistycznie zdecydowanym zaprzeczeniem s\u0105siedniej Biblioteki Raczy\u0144skich kt\u00f3rej fronton zdobi\u0142a kolumnada na wz\u00f3r wschodniej elewacji paryskiego Luwru; poprzez dob\u00f3r j\u0119zyka architektonicznego \u015bwiadomie odwo\u0142ywano si\u0119 do odmiennych tradycji kulturowych i politycznych.<\/p>\n
Muzeum Prowincji utworzono na podstawie zbior\u00f3w niemieckiego Towarzystwa Historycznego (Historische Gesellschaft f\u00fcr Provinz Posen), za\u0142o\u017conego w 1885 roku, maj\u0105cych zrazu charakter archeologiczny i historyczny. W 1893 r. Muzeum to zosta\u0142o przekszta\u0142cone w rz\u0105dowe Muzeum Prowincji, a zbiory znacznie wzbogacone, tak\u017ce o cz\u0119\u015b\u0107 przyrodnicz\u0105 tak, by razem z zabytkami przed- i historycznymi oraz dzie\u0142ami sztuki mog\u0142y dawa\u0107 wyobra\u017cenie o  obrazie i o tradycji regionu jako integralnej cz\u0119\u015bci Rzeszy i pog\u0142\u0119bia\u0107 to\u017csamo\u015b\u0107 (niemieckiej) spo\u0142eczno\u015bci z Wielkopolsk\u0105. Muzeum, obok innych instytucji kulturalnych, artystycznych i edukacyjnych mia\u0142o s\u0142u\u017cy\u0107 wzmocnieniu niemczyzny, podniesieniu w dawnych polskich prowincjach niemieckiego poczucia narodowego. Zamierzano nie tylko skutecznie konkurowa\u0107 z polskim muzeum utworzonym w 1857 roku przez za\u0142o\u017cone zaledwie kilka miesi\u0119cy wcze\u015bniej Towarzystwo Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk. Muzeum to funkcjonowa\u0142o pocz\u0105tkowo pod nazw\u0105 Muzeum Staro\u017cytno\u015bci Polskich i S\u0142owia\u0144skich; od 1876 nosi\u0142o nazw\u0119 Muzeum im. Miel\u017cy\u0144skich, w dow\u00f3d uznania za przekazane przez Seweryna i Franciszk\u0119 Miel\u017cy\u0144skich znacz\u0105ce zbiory sztuki. Muzeum Prowincji natomiast ulokowano w dawnej komendanturze wojskowej, odpowiednio przebudowanej na nowe cele. W latach 1900-1903 podj\u0119to budow\u0119 nowego, monumentalnego gmachu wg projektu Karla Hickeldeyna.<\/p>\n
Jeszcze przed uko\u0144czeniem prac i otwarciem sal ekspozycyjnych dla publiczno\u015bci, 11 listopada 1902 cesarz Wilhelm II, na formalny wniosek w\u0142adz prowincji, nada\u0142 przekszta\u0142conej instytucji imi\u0119 swego ojca \u2013 cesarza Fryderyka III (Provinzialamuseum Posen \u2013 Kaiser Friedrich-Museum). Nieco wcze\u015bniej, 3 wrze\u015bnia ods\u0142oni\u0119to pomnik nowoego patrona, emblematycznej postaci dla polityki kulturalnej, w tym muzealnej pa\u0144stwa pruskiego. Uroczysto\u015bci, nazwane dni cesarskie (Kaisertage) trwa\u0142y \u0142\u0105cznie cztery dni, od 2 do 5 wrze\u015bnia. Pomnik wzniesiony zosta\u0142 wg projektu berli\u0144skiego rze\u017abiarza Johannesa Boese (B\u00f6se), kt\u00f3ry by\u0142 sprawnym tw\u00f3rc\u0105 wielu rze\u017ab monumentalnych, ale tak\u017ce licznych, ponad 1200 popiersi r\u00f3\u017cnych os\u00f3b i osobisto\u015bci. Kr\u00f3tko potem (w 1904 r.), w widocznym zwi\u0105zku z pozna\u0144sk\u0105 realizacj\u0105, zosta\u0142 on mianowany profesorem Akademii Sztuk Pi\u0119knych w Berlinie. Stoj\u0105ca na wysokim granitowym cokole surowa, zwarta i nieporuszona posta\u0107 cesarza w mundurze marsza\u0142ka polnego i w pikielhaubie na g\u0142owie, jakby na przek\u00f3r wyra\u017conej wy\u017cej opinii, gwarantuj\u0105c militarn\u0105 i imperialistyczn\u0105 opcj\u0119 w \u00f3wczesnej polityce pa\u0144stwa pruskiego, g\u00f3rowa\u0142a nad placem Wilhelmowskim, zajmuj\u0105c osiow\u0105 pozycj\u0119, naprzeciw frontonu Muzeum. Pomnik i gmach muzeum dope\u0142nia\u0142y si\u0119 tre\u015bciowo, g\u0142osz\u0105c chwa\u0142\u0119 Prus i gloryfikuj\u0105c dynasti\u0119 Hohenzollern\u00f3w.<\/p>\n
W uroczysto\u015bci ods\u0142oni\u0119cia wzi\u0119\u0142a udzia\u0142 para cesarska \u2013 Wilhelm II i Augusta Wiktoria. Nadburmistrz Richard Wittig podkre\u015bla\u0142 w swym przem\u00f3wieniu niemiecko\u015b\u0107 Poznania i jego zwi\u0105zki z pruskim i niemieckim domem panuj\u0105cym. Cesarz natomiast m\u00f3wi\u0142 o niemieckiej misji na wschodzie, wtr\u0105caj\u0105c niech\u0119tne uwagi o ludno\u015bci polskiej. Nie mo\u017cna nie zauwa\u017cy\u0107 zbie\u017cno\u015bci tre\u015bciowej ze wspomnian\u0105 s\u0142ynn\u0105, nacechowan\u0105 niezwyk\u0142ym nacjonalistycznym nat\u0119\u017ceniem mow\u0105, wyg\u0142oszon\u0105 kilka tygodni wcze\u015bniej rzez tego\u017c cesarza Wilhelma w Malborku: \u201ePolska zuchwa\u0142o\u015b\u0107 pragnie zbytnio zbli\u017cy\u0107 si\u0119 do Niemczyzny; jestem wi\u0119c zmuszony wezwa\u0107 m\u00f3j lud do obrony swoich d\u00f3br narodowych\u201d.<\/p>\n
Obydwa cesarskie pomniki \u2013 w Malborku i Poznaniu, zosta\u0142y usuni\u0119te, nie maj\u0105c uzasadnienia dla polskiej racji stanu i polskiej polityki pami\u0119ci. W niezmienionej zasadniczo postaci przetrwa\u0142 pomnik Miko\u0142aja Kopernika, \u0142\u0105cznie z napisem; uniwersalna tre\u015b\u0107 i brak nacjonalistycznych i jednostronnych akcent\u00f3w pozwalaj\u0105 akceptowa\u0107 takie upami\u0119tnienia, niezale\u017cnie od zmienianej konfiguracji narodowej, spo\u0142ecznej i politycznej.<\/p>\n
Okres realizacji pomnika malborskiego by\u0142 niepor\u00f3wnanie kr\u00f3tszy ni\u017c toru\u0144skiego, a w odniesieniu do pozna\u0144skiego mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 wr\u0119cz o tempie ekspresowym. Procesy decyzyjne przebiega\u0142y te\u017c odmiennie \u2013 w przypadku komitetu spo\u0142ecznego, konieczno\u015bci uzgadniania wielu kwestii organizacyjnych i technicznych w trybie demokratycznym uzyskiwaniu zgody rady miasta, rozpatrywania wielu wariant\u00f3w rozlicznych dyskusji prace tra\u0142y d\u0142ugo. W Malborku a tym bardziej Poznaniu inicjatywa i zdecydowanie organ\u00f3w administracji pa\u0144stwowej pozwala\u0142o usuwa\u0107 wiele przeszk\u00f3d i przyspieszy\u0107 realizacj\u0119. <\/p>\n
Wszystkie pomniki s\u0105 dzie\u0142em rze\u017abiarzy (i odlewnik\u00f3w) berli\u0144skich, nale\u017c\u0105cych wszelako do trzech r\u00f3\u017cnych generacji tw\u00f3rc\u00f3w. Stolica Prus, a od 1871 stolica zjednoczonych Niemiec (Cesarstwa Niemieckiego, II Rzeszy) sta\u0142a si\u0119 w ci\u0105gu XIX wieku nie tylko wa\u017cnym o\u015brodkiem artystycznym, ale tak\u017ce miejscem wielu realizacji plastycznych w przestrzeni publicznej; nale\u017c\u0105 do nich \u2013 obok r\u00f3\u017cnych form upami\u0119tniania \u2013 przede wszystkim monumentalne pomniki, z niezwyk\u0142\u0105 koncentracj\u0105 w centrum miasta i wzd\u0142u\u017c Alei Zwyci\u0119stwa (Siegesalee). Berli\u0144scy rze\u017abiarze \u2013 jak o tym przekonuj\u0105 trzy om\u00f3wione pomniki zdominowali tak\u017ce zam\u00f3wienia ze strony wielu miast monarchii pruskiej, w naszym przypadku jej prowincji wschodnich, a zarazem by\u0142ych ziem polskich. S\u0142u\u017cy\u0142y gloryfikacji Niemiec, Prus, panuj\u0105cej dynastii Hohenzollern\u00f3w, wybitnych osobisto\u015bci, dla ugruntowania zwi\u0105zk\u00f3w z niemczyzn\u0105 i utrwalania w \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej przynale\u017cno\u015bci do cywilizacji niemieckiej i dumy z jej tradycji. Muzea, podtrzymuj\u0105ce t\u0119 pami\u0119\u0107, piel\u0119gnuj\u0105ce r\u00f3\u017cne formy identyfikacji i to\u017csamo\u015bci, spe\u0142nia\u0142y zbie\u017cne cele. Z wyj\u0105tkiem samej postaci Fryderyka II z pomnika malborskiego, wszystkie zaprojektowane i wykonane figury utrzymane s\u0105 w stylistyce klasycyzuj\u0105cej, co odpowiada patosowi wi\u0119kszo\u015bci berli\u0144skich realizacji architektonicznych i rze\u017abiarskich.<\/p>\n<\/p>\n
\n
BIBLIOGRAFIA:<\/p>\n
Molik Witold, Pozna\u0144skie pomniki w XIX i na pocz\u0105tku XX wieku<\/em>, Kronika Miasta Poznania 2001, z. 2: Pomniki<\/em>, s. 7-40.
Niedzielska Magdalena, Pomnik Kopernika w Toruniu<\/em>, Rocznik Toru\u0144ski, 33, 2006, s. 81-117.
Stulecie otwarcia Muzeum im. Cesarza Fryderyka w Poznaniu<\/em>, red. Wojciech Suchocki, Tadeusz J. \u017buchowski, Muzeum Narodowe w Poznaniu 2004, teksty: Tadeusza I. Grabskiego, Zenona Pa\u0142ata i T.J. \u017buchowskiego, s. odpowiednio 9-29, 47-79, 31-45
Tujakowski Alojzy, Kopernikowskie pomniki<\/em>, Rocznik Toru\u0144ski, 8, 1973, s. 71-97.
Wo\u017aniak Micha\u0142 [F.], Das Denkmal Friedrich des Gro<\/em>\u00df<\/em>en und die Wiederherstellung der Marienburg<\/em>, w: Visuelle Erinnerungskulturen und Geschichtskonstruktionen in Deutschland und Polen 1800 bis 1939<\/em>, red. Robert Born, Adam S. Labuda, Beate St\u00f6rtkuhl, Warszawa: IS PAN 2006, s. 233-244.
Wo\u017aniak Micha\u0142 F., Polskie i niemieckie inicjatywy muzealne na ziemiach zaboru pruskiego w drugiej po\u0142owie XIX wieku<\/em>, cz. 1-2, w: Muzeum w polskiej kulturze pami\u0119ci<\/em>, red. Tomasz F. de Rosset, Aldona To\u0142ysz.<\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
CZYTELNIA<\/a><\/div>\n
<\/div>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n","comment_info":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6893","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6893"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6893\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7945,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6893\/revisions\/7945"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/7217"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6893"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6893"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6893"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}