{"id":6888,"date":"2020-07-09T01:01:00","date_gmt":"2020-07-08T23:01:00","guid":{"rendered":"http:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=6888"},"modified":"2021-12-12T12:50:19","modified_gmt":"2021-12-12T11:50:19","slug":"ewelina-bednarz-doiczmanowa-eskpozycje-sprzetow-i-przemyslu-liturgicznego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=6888","title":{"rendered":"Ewelina BEDNARZ | Eskpozycje sprz\u0119t\u00f3w i przemys\u0142u liturgicznego"},"content":{"rendered":"\n<pre class=\"wp-block-preformatted\">09.07.2020 | <img decoding=\"async\" width=\"120\" height=\"42\" class=\"wp-image-443\" style=\"width: 120px;\" src=\"http:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2016\/10\/CC-BY-SA_icon.svg_-1.png\" alt=\"CC-BY-SA\"><\/pre>\n\n\n<p>Muzealnicy, konserwatorzy, arty\u015bci oraz r\u00f3\u017cni dzia\u0142acze za spraw\u0105 muze\u00f3w i wystaw<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0 <\/span>czasowych starali si\u0119 przekaza\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwu swoj\u0105 wiedz\u0119, opowiedzie\u0107 histori\u0119 regionu, rozkrzewia\u0107 patriotyzm, uratowa\u0107 przed zniszczeniem cz\u0119sto zapomniane dziedzictwo, a tak\u017ce zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na to, co tworzone jest wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie. Do 1918 roku po\u015br\u00f3d licznie organizowanych wystaw sztuki, rolniczych i edukacyjnych, najprawdopodobniej by\u0142y tylko trzy zwi\u0105zane ze sztuk\u0105 \u201eko\u015bcieln\u0105\u201d (w Warszawie w 1903 roku, we Lwowie w 1909 oraz Krakowie w 1911). Jest to zastanawiaj\u0105ce, poniewa\u017c sprz\u0119ty liturgiczne stanowi\u0142y do\u015b\u0107 istotn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 przemys\u0142u, a tematy religijne wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 sztuki. Czy to oznacza, \u017ce wyroby i dzie\u0142a tego typu by\u0142y marginalizowane? Czy mo\u017ce by\u0142y eksponowane przy okazji innych wystaw?<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>Z okazji pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciolecia og\u0142oszenia dogmatu Niepokalanego Pocz\u0119cia, w 1905 roku Bractwo\u00a0Archikonfraterni Literackiej \u00a0zorganizowa\u0142o \u00a0w Muzeum Przemys\u0142u i Rolnictwa w Warszawie pierwsz\u0105 Wystaw\u0119 Marya\u0144sk\u0105 &#8222;Ku czcci Bogarodzicy&#8221; [&#8222;Ku czci Bogarodzicy&#8221; 1905: 5]. Serkretarzem Komitetu Wystawowego by\u0142 ksi\u0105dz Hipolit Skimborowicz (1862-1927), redaktor<em> Kroniki Rodzinnej,\u00a0<\/em>kt\u00f3ry podkre\u015bla\u0142, \u017ce\u00a0g\u0142\u00f3wnym celem jest zebranie jak najszerszego i jak najdawniejszego materia\u0142u kultem Matki Bo\u017cej, czci\u0105 Niepokolanego Pocz\u0119cia w\u015br\u00f3d narodu polskiego, \u00a0a tak\u017ce referat\u00f3w napisanych przez uczonych z polskich diecezji (nades\u0142ano ich dwadzie\u015bciadwa) [Ibidem: 10-25]. Eksponowane obiekty podzielono na nast\u0119puj\u0105ce sekcje:\u00a0<\/p>\n<ul>\n<li style=\"list-style-type: none;\">\n<ul>\n<li style=\"list-style-type: none;\">\n<ul>\n<li>Naczynia i aparaty ko\u015bcielne.<\/li>\n<li>Przedmioty dewocyjne.<\/li>\n<li>Zbroje, uzbrojenia i ordery z wizerunkiem Matki Bo\u017cej.<\/li>\n<li>Rze\u017aby.<\/li>\n<li>Malowid\u0142a.<\/li>\n<li>Ryciny i fotografie.<\/li>\n<li>Medale, medaliki, monety i piecz\u0119cie.<\/li>\n<li>Bibliografia.\u00a0<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p>Organizacja ka\u017cdej z sekcji zosta\u0142a powierzona specjalnie ku temu wyznaczonemu przez Komistet Wystawowy zespo\u0142owi [Ibidem: 30]. Stron\u0119 wizualn\u0105 zaprojektowa\u0142 budowniczy, p. Makowski, kt\u00f3ry uwzgl\u0119dni\u0142 motywy ruchomych \u015bcian oraz budow\u0119 ozdobnej bramy do gmachu. Cz\u0119\u015b\u0107 kiosk\u00f3w i szaf wypo\u017cyczono, a to, czego si\u0119 nie da\u0142o wypo\u017cyczy\u0107 zgodnie z projektem Makowskiego zbudowa\u0142a firma Martens i Daab, pomocy udzieli\u0142o r\u00f3wnie\u017c wiele innych wspieraj\u0105cych przedsi\u0119wzi\u0119cie os\u00f3b. Wystawie towarzyszy\u0142a stra\u017c honorowa, kt\u00f3r\u0105 utworzyli cz\u0142onkowie bractwa, a sale ekspozycyjne ozdobiono kwiatami. Zwiedzaj\u0105cy mogli zobaczy\u0107 ok. 1850 (!) obiekt\u00f3w.\u00a0<\/p>\n<p>W 1909 roku Liga Pomocy Przemys\u0142owej zorganizowa\u0142a we Lwowie Wystaw\u0119 Przemys\u0142u Liturgicznego &#8211; pierwsz\u0105 i w zasadzie jedyn\u0105 niezale\u017cn\u0105 ekspozycj\u0119 wyrob\u00f3w tego typu. Specjalny protektorat nad ni\u0105 sprawowali ksi\u0119\u017ca arcybiskupi doktorzy J\u00f3zef Bilczewski (1860-1923), Andrzej hrabia Szeptycki (1865-1944) oraz J\u00f3zef Teodorowicz (1864-1938) [Warcha\u0142owski 1909: 138]. Wydarzenie otrzyma\u0142o wsparcie z wielu stron &#8211; zaanga\u017cowane w jego powodzenie by\u0142o Ministerstwo Rob\u00f3t Publicznych &#8211; wydzia\u0142 krajowy, ksi\u0119\u017ca proboszczowie &#8211; katoliccy i prawos\u0142awni, a tak\u017ce gmina miasta Lwowa. Ekspozycj\u0119 mo\u017cna by\u0142o zwiedza\u0107 od 29 maja do 15 lipca we Lwowskim Pa\u0142acu Sztuki. Odwiedzi\u0142o j\u0105 15 tysi\u0119cy os\u00f3b, kt\u00f3re mog\u0142o obejrze\u0107 obiekty prezentowane przez 130 wystawc\u00f3w. Organizatorzy chcieli, by wystawa podnios\u0142a kompetencje instytucji, a tak\u017ce przedsi\u0119biorc\u00f3w prywatnych zwi\u0105zanych z przemys\u0142em liturgicznym. Po\u015bwi\u0119cili j\u0105 zatem budownictwu i urz\u0105dzaniu wn\u0119trz \u015bwi\u0105ty\u0144 katolickich, prawos\u0142awnych i \u017cydowskich, dziel\u0105c ekspozycj\u0119 na trzy sekcje: techniczno-artystyczn\u0105, muzyczn\u0105, odczytow\u0105 oraz przemys\u0142owo-handlow\u0105 [Katalog wystawy ko\u015bcielnej (\u2026) 1909], w ramach kt\u00f3rych istnia\u0142o kilka grup tematycznych:<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<ul>\n<li style=\"list-style-type: none;\">\n<ul>\n<li style=\"list-style-type: none;\">\n<ul>\n<li>Grupa a) budownictwo ko\u015bcio\u0142\u00f3w, cerkwi i izr[aelskich] dom\u00f3w modlitwy (plany, instalacje, malowid\u0142a, szklenia artystyczne, mozaika i witra\u017ce)<\/li>\n<li>Grupa b) rze\u017aba ko\u015bcielna w kamieniu i drzewie<\/li>\n<li>Grupa c) szaty ko\u015bcielne, cerkiewne, bielizna i hafty, materia\u0142y, ubiory dla duchownych i t.p.<\/li>\n<li>Grupa d) wyr\u00f3b parament\u00f3w, przybor\u00f3w do s\u0142u\u017cby religijnej, sztucznych kwiat\u00f3w, \u015bwiec, kadzid\u0142a, op\u0142atk\u00f3w i t.p.<\/li>\n<li>Grupa e) wyr\u00f3b dewocjonali\u00f3w, ksi\u0105\u017cek do modlenia, obraz\u00f3w i obrazk\u00f3w, szkaplerzy, medalik\u00f3w i t.p.<\/li>\n<li>Grupa f) wyr\u00f3b organ\u00f3w, harmoni\u00f3w, dzwon\u00f3w, dzwonk\u00f3w, zegar\u00f3w ko\u015bcielnych i t.p.<\/li>\n<li>Grupa g) Wyroby ze z\u0142ota, srebra, br\u0105zu, platerowane, blacharskie i \u015blusarskie<\/li>\n<li>Grupa h) zbiorowe wystawy i koszykarstwo<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p>Liga Pomocy Przemys\u0142owej zwraca\u0142a uwag\u0119, \u017ce budowanie, projektowanie i urz\u0105dzanie wn\u0119trz \u015bwi\u0105ty\u0144 (ko\u015bcio\u0142\u00f3w, cerkwi, dom\u00f3w modlitwy) jest najstarsz\u0105 a zarazem<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0 <\/span>najbogatsz\u0105 ga\u0142\u0119zi\u0105 przemys\u0142u w ca\u0142ej Europie [Katalog wystawy ko\u015bcielnej (\u2026) 1909:<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0 <\/span>3-6]. Nie rozumiano, jak to mo\u017cliwe, \u017ce pomimo organizacji wystaw przemys\u0142owych, przemys\u0142owo-rolniczych i zawodowych, nikt do tej pory nie podj\u0105\u0142 si\u0119 organizacji prezentacji dzie\u0142 przemys\u0142u liturgicznego. Dlatego te\u017c celem ekspozycji by\u0142o zwr\u00f3cenie uwagi widza na \u00f3wczesny stan przemys\u0142u liturgicznego, a tak\u017ce nieocenionych mo\u017cliwo\u015bci, jakie zapewnia lokalna produkcja artystyczna. W <i>Ateneum Kap\u0142a\u0144skim <\/i>pisano: \u201cPoniewa\u017c atoli wystawa obejmie ca\u0142okszta\u0142t krajowej wytw\u00f3rczo\u015bci z dziedziny budowy i wewn\u0119trznego urz\u0105dzenia ko\u015bcio\u0142\u00f3w, cerkwi itd., b\u0119dzie mie\u0107 niew\u0105tpliwie donios\u0142e znaczenie ko\u015bcielne; tembardziej, \u017ce\u00a0 komitet nie omieszka uczyni\u0107 wszystkiego, aby poinformowa\u0107 i o\u015bwieci\u0107 zwiedzaj\u0105cych. Mamy nadziej\u0119, \u017ce duchowie\u0144stwo skwapliwie skorzysta z nadarzonej sposobno\u015bci, aby spe\u0142ni\u0107 czyn patryotyczny a jednocze\u015bnie zapozna\u0107 si\u0119 z tern wszystkiem, co pod wzgl\u0119dem zewn\u0119trzym mo\u017ce podnie\u015b\u0107 okaza\u0142o\u015b\u0107 naszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w i s\u0142u\u017cby bo\u017cej\u201d [Atenem Kap\u0142a\u0144skie 1909: 453].<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>2. grudnia 1911 roku otwarto w Krakowie wystaw\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnej polskiej sztuki ko\u015bcielnej im. Piotra Skargi. Organizatorem by\u0142o Towarzystwo Przyjaci\u00f3\u0142 Sztuk Pi\u0119knych, kt\u00f3re podj\u0119\u0142o si\u0119 zaprezentowania przedmiot\u00f3w z dziedziny architektury, malarstwa i sztuki wsp\u00f3\u0142czesnej. Ekspozycj\u0119 wsp\u00f3\u0142cze\u015bni ocenili do\u015b\u0107 surowo, doceniaj\u0105c jednak \u017ce po\u015bwi\u0119cona by\u0142a pomijanej ga\u0142\u0119zi kultury. Tak pisano w <i>Kronice Diecezji Przemyskiej<\/i>: \u201eWystawa ta nie stan\u0119\u0142a ana po\u017c\u0105danym przez nas poziomie, mimo to znaczenie jej przez to zupe\u0142nie nie upada. Wyniki ujemne pozostan\u0105 dla nas nauk\u0105 i otworz\u0105 nam oczy na t\u0119 zaniedban\u0105 ga\u0142\u0105\u017a naszej kultury\u201d [Kronika Diecezji Przemyskiej 1911: 614-615].<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>Trudno si\u0119 nie zgodzi\u0107 ze stwierdzeniem, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesna sztuka ko\u015bcielna by\u0142a w tamtym czasie pomijan\u0105 ga\u0142\u0119zi\u0105 kultury. Rze\u017aby i obrazy o tematyce religijnej, parametry oraz sprz\u0119ty liturgiczne, pami\u0105tki po ludziach zwi\u0105zanych z Ko\u015bcio\u0142em, a nawet fragmenty \u015bwi\u0105ty\u0144 &#8211; jak np. zabytkowa stolarka okienna eksponowana w Arcybiskupim Muzeum w Poznaniu &#8211; stanowi\u0142y trzony kolekcji muze\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego na terenach dawnej Rzeczypospolitej [Bednarz Doiczmanowa 2020: 209-238]. W muzeach tych z oczywistych przyczyn nie gromadzono oraz nie eksponowano rzemios\u0142a artystycznego wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie wytwarzanego &#8211; te zamawiano i kupowano do \u015bwi\u0105ty\u0144. Prezentowane na wystawach lub w skarbcach obiekty mia\u0142y ju\u017c za sob\u0105 odbyt\u0105 pos\u0142ug\u0119 sakraln\u0105, b\u0119d\u0105c eksponowane nabiera\u0142y nowych znacze\u0144 &#8211; stawa\u0142y si\u0119 \u015bwiadectwem przemian zachodz\u0105cych w liturgii, unikatowymi przyk\u0142adami kunsztu, historii polskich Katolik\u00f3w, a tak\u017ce narz\u0119dziami edukacyjnymi. Eksponowano je z regu\u0142y w specjalnie przystosowanych na ten cel przeszklonych szafach, a nieraz nawet na nich, gdy na pu\u0142kach brakowa\u0142o miejsca &#8211; tak by\u0142o np. w Muzeum Arcybiskupim w Poznaniu. Gabloty sta\u0142y najcz\u0119\u015bciej albo na \u015brodku stali, by obiekty mo\u017cna by\u0142o obejrze\u0107 z ka\u017cdej strony, albo ustawiano je przy \u015bcianach (jak np. w Muzeum Seminarium Duchownego we W\u0142oc\u0142awku). W skarbcach parametry liturgiczne nie zatraca\u0142y do ko\u0144ca swojego sacrum. Wci\u0105\u017c znajdowa\u0142y si\u0119 w \u015bwi\u0105tyni, prezentowane obok relikwiarzy a nawet wyci\u0105gane w wyj\u0105tkowych okoliczno\u015bciach, by odby\u0142y po raz kolejny pos\u0142ug\u0119 do mszy. Warto w tym miejscu wspomnie\u0107 o Skarbcu Katedralnym na Wawelu, gdzie w specjalnie zaprojektowanej szafie wn\u0119kowej, na tle brunatnego aksamitu, eksponowano najznamienitsze przyk\u0142ady rzemios\u0142a.<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>Cho\u0107 sprz\u0119tom liturgicznym wytwarzanym od XIX wieku do 1918 roku praktycznie nie po\u015bwi\u0119cano sprecyzowanych wystaw, to nie zdarza\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c nazbyt cz\u0119sto, by nawet pojedyncze wyroby uwzgl\u0119dniano po\u015br\u00f3d obiekt\u00f3w prezentowanych na wystawach przemys\u0142owych czy sztuki. I tak w Warszawie 15. wrze\u015bnia 1823 roku na wystawie przemys\u0142owej Wyrob\u00f3w Krajowych po\u015br\u00f3d 187 obiekt\u00f3w z r\u00f3\u017cnych fabryk (dywan\u00f3w, mebli, lichtarzy, naczy\u0144, guzik\u00f3w, etc.) zaprezentowano <i>Jeden krucyfix bronzowy matowany produkcyi P. Jana Grzegorza Hildebrandta w Warszawie<\/i> (cena z\u0142\u0142. 690). Opr\u00f3cz tego o tematyce religijnej jeszcze dwie rzeczy: <i>Jeden obraz \u017celazny lany Nay\u015bwi\u0119tszey Panny<\/i> z Dozorstwa Fabryk \u017belaznych Samsowskich oraz <i>Jeden Biust \u017celazny lany Nayja\u015bniejszego Pana<\/i> (cena z\u0142e 120) z Dozorstwa Fabryk \u017belaznych Sucheniowskich [Katalog wyrob\u00f3w krajowych 1823]. Z kolei 1913 roku w \u017bychlinie podczas wystawy rolniczo-przemys\u0142owej podzielonej na kilka dzia\u0142\u00f3w (przemys\u0142 ludowy, ogrodnictwo, ziemiop\u0142ody, inwentarz \u017cywy, przemys\u0142 fabryczny, wyroby rzemie\u015blnik\u00f3w, pi\u015bmiennictwo) zaprezentowano r\u00f3wnie\u017c dewocjonalia (obok m.in. kilim\u00f3w, fartuch\u00f3w, ozdobnych pas\u00f3w, koszyk\u00f3w) [\u0141owiczanin 1913: 2-3].<\/p>\n<p>Trudno jednoznacznie odpowiedzie\u0107 na pytanie, dlaczego \u00f3wcze\u015bnie wyrabianym i produkowanym sprz\u0119tom liturgicznym nie po\u015bwi\u0119cano uwagi na wystawach, a sztuk\u0119 religijn\u0105 w zasadzie marginalizowano. Mo\u017cna jedynie przypuszcza\u0107, \u017ce przemys\u0142 ten mia\u0142 si\u0119 po prostu dobrze &#8211; parafie zamawia\u0142y nowe sprz\u0119ty, zam\u00f3wienia by\u0142y sk\u0142adane regularnie, co sprawia\u0142o, \u017ce wytw\u00f3rcy nie widzieli potrzeby, by reklamowa\u0107 si\u0119 poprzez takie wydarzenia jak wystawy. By\u0107 mo\u017ce bardziej lukratywnym sposobem na znalezienie klient\u00f3w, by\u0142a wizyta kogo\u015b z fabryki w diecezji, prezentuj\u0105cego wyroby bezpo\u015brednio zainteresowanym.<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>\u00a0<\/p>\n<p>Bibliografia:<\/p>\n<ul>\n<li>Katalog wyrob\u00f3w krajowych wystawionych na widok publiczny w sali g\u0142\u00f3wnego ratusza mjasta sto\u0142ecznego Warszawy dnia 15.\u00a0wrze\u015bnia 1823 roku, Warszawa: 1823<\/li>\n<li>Katalog wystawy ko\u015bcielnej (przemys\u0142u liturgicznego) Ligi Pomocy Przemys\u0142owej : maj \u2013 1909 \u2013 lipiec we Lwowie, Liga Pomocy Przemys\u0142owej (Lw\u00f3w), 1909<\/li>\n<li>\u201eKu czci Bogarodzicy\u201d. Pami\u0105tka pierwszej w Warszawie Wystawy Marya\u0144skiej, opr. Hipolit Skimborowicz, Komitet Wystawy Marya\u0144skiej (Warszawa), 1905<\/li>\n<li>O\u0142dziejewski K., Wystawy powszechne: ich historja, organizacja, po\u0142o\u017cenie prawne i warto\u015b\u0107 spo\u0142eczno-gospodarcza, Pozna\u0144: Zwi\u0105zek Towarzystw Kupieckich w Poznaniu, 1828, s. 44.<\/li>\n<li>Otwarcie Wystawy wsp\u00f3\u0142czesnej polskiej sztuki ko\u015bcielnej im. Piotra Skargi w Krakowie , dnia 2 grudnia 1911 r., Kronika diecezji przemyskiej, 1911, z. 11, s. 614-615.<\/li>\n<li>\u00a0Rudenko O., <a href=\"http:\/\/www.pan-ol.lublin.pl\/wydawnictwa\/TZwiaz2\/Rudenko_2.pdf\">Wystawa\u00a0 Liturgiczna\u00a0 we\u00a0 Lwowie\u00a0 1909\u00a0 roku wobec\u00a0 \u00f3wczesnej\u00a0 sztuki\u00a0 ko\u015bcielnej<\/a>, <i>Teka Komisji<\/i> Polsko-Ukrai\u0144skich Zwi\u0105zk\u00f3w Kulturowych, OL PAN, 2007, 53\u201364<\/li>\n<li>Skimborowicz H., Wystawa Marya\u0144ska, Rozw\u00f3j. Dziennik polityczny, przemys\u0142owy, ekonomiczny, spo\u0142eczny i literacki, illustrowany, 1905, r. 8, nr 18, s. 1-2<\/li>\n<li>Warcha\u0142owski J.,\u00a0 Wystawa Ko\u015bcielna we Lwowie,\u00a0 \u201eArchitekt\u201d 1909, nr 8, s. 138-142<\/li>\n<li>Wojszycki C., Wystawa w \u017bychlinie, \u0141owiczanin: tygodnik spo\u0142eczno-ekonomiczny i polityczny po\u015bwi\u0119cony sprawom \u0141owicza i okolicy. Wychodzi w ka\u017cdy pi\u0105tek, 1913, rok III, nr 35, 29. sierpnia, s.2-3<\/li>\n<li>Wystawa Ko\u015bcielna we Lwowie, \u201eAteneum Kap\u0142a\u0144skie\u201d 1909, maj, t. 1, z. 5, s. 453<\/li>\n<\/ul>\n<p>\u00a0<\/p>\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator\"\/>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-buttons is-layout-flex wp-block-buttons-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-button\"><a class=\"wp-block-button__link\" href=\"http:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?page_id=65\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">CZYTELNIA<\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator\"\/>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>09.07.2020 | Muzealnicy, konserwatorzy, arty\u015bci oraz r\u00f3\u017cni dzia\u0142acze za spraw\u0105 muze\u00f3w i wystaw\u00a0 czasowych starali si\u0119 przekaza\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwu swoj\u0105 wiedz\u0119, opowiedzie\u0107 histori\u0119 regionu, rozkrzewia\u0107 patriotyzm, uratowa\u0107 przed zniszczeniem cz\u0119sto zapomniane dziedzictwo, a tak\u017ce zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na to, co tworzone jest wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie. Do 1918 roku po\u015br\u00f3d licznie organizowanych wystaw sztuki, rolniczych i edukacyjnych, najprawdopodobniej by\u0142y tylko&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3718,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-6888","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-czytelnia"],"aioseo_notices":[],"featured_image_src":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/01\/50793468-e1549059132446.jpg","featured_image_src_square":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/01\/50793468-e1549059132446.jpg","author_info":{"display_name":"Redaktor","author_link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?author=1"},"category_info":"<a href=\"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?cat=60\" rel=\"category\">Czytelnia<\/a>","tags_info":"","social_share_info":"<a data-share=\"facebook\" href=\"https:\/\/www.facebook.com\/sharer.php?u=https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=6888\" class=\"tb-facebook-share social-share-default tb-social-share\" target=\"_blank\"><i class=\"fab fa-facebook-f\" aria-hidden=\"true\"><\/i><\/a><a data-share=\"twitter\" href=\"https:\/\/twitter.com\/share?url=https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=6888\" class=\"tb-twiiter-share social-share-default tb-social-share\" target=\"_blank\"><i class=\"fab fa-twitter\" aria-hidden=\"true\"><\/i><\/a><a data-share=\"linkedin\" href=\"https:\/\/www.linkedin.com\/shareArticle?url=https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=6888\" class=\"tb-linkedin-share social-share-default tb-social-share\" target=\"_blank\"><i class=\"fab fa-linkedin-in\" aria-hidden=\"true\"><\/i><\/a>","wordExcerpt_info":"<p><!-- wp:preformatted {\"canvasClassName\":\"cnvs-block-core-preformatted-1634821526041\"} --><\/p>\n<pre class=\"wp-block-preformatted\">09.07.2020 | <img width=\"120\" height=\"42\" class=\"wp-image-443\" style=\"width: 120px\" src=\"http:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2016\/10\/CC-BY-SA_icon.svg_-1.png\" alt=\"CC-BY-SA\"><\/pre>\n<p><!-- \/wp:preformatted --><\/p>\n<p>Muzealnicy, konserwatorzy, arty\u015bci oraz r\u00f3\u017cni dzia\u0142acze za spraw\u0105 muze\u00f3w i wystaw<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0 <\/span>czasowych starali si\u0119 przekaza\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwu swoj\u0105 wiedz\u0119, opowiedzie\u0107 histori\u0119 regionu, rozkrzewia\u0107 patriotyzm, uratowa\u0107 przed zniszczeniem cz\u0119sto zapomniane dziedzictwo, a tak\u017ce zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na to, co tworzone jest wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie. Do 1918 roku po\u015br\u00f3d licznie organizowanych wystaw sztuki, rolniczych i edukacyjnych, najprawdopodobniej by\u0142y tylko trzy zwi\u0105zane ze sztuk\u0105 \u201eko\u015bcieln\u0105\u201d (w Warszawie w 1903 roku, we Lwowie w 1909 oraz Krakowie w 1911). Jest to zastanawiaj\u0105ce, poniewa\u017c sprz\u0119ty liturgiczne stanowi\u0142y do\u015b\u0107 istotn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 przemys\u0142u, a tematy religijne wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 sztuki. Czy to oznacza, \u017ce wyroby i dzie\u0142a tego typu by\u0142y marginalizowane? Czy mo\u017ce by\u0142y eksponowane przy okazji innych wystaw?<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>Z okazji pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciolecia og\u0142oszenia dogmatu Niepokalanego Pocz\u0119cia, w 1905 roku Bractwo\u00a0Archikonfraterni Literackiej \u00a0zorganizowa\u0142o \u00a0w Muzeum Przemys\u0142u i Rolnictwa w Warszawie pierwsz\u0105 Wystaw\u0119 Marya\u0144sk\u0105 &#8222;Ku czcci Bogarodzicy&#8221; [&#8222;Ku czci Bogarodzicy&#8221; 1905: 5]. Serkretarzem Komitetu Wystawowego by\u0142 ksi\u0105dz Hipolit Skimborowicz (1862-1927), redaktor<em> Kroniki Rodzinnej,\u00a0<\/em>kt\u00f3ry podkre\u015bla\u0142, \u017ce\u00a0g\u0142\u00f3wnym celem jest zebranie jak najszerszego i jak najdawniejszego materia\u0142u kultem Matki Bo\u017cej, czci\u0105 Niepokolanego Pocz\u0119cia w\u015br\u00f3d narodu polskiego, \u00a0a tak\u017ce referat\u00f3w napisanych przez uczonych z polskich diecezji (nades\u0142ano ich dwadzie\u015bciadwa) [Ibidem: 10-25]. Eksponowane obiekty podzielono na nast\u0119puj\u0105ce sekcje:\u00a0<\/p>\n<ul>\n<li style=\"list-style-type: none\">\n<ul>\n<li style=\"list-style-type: none\">\n<ul>\n<li>Naczynia i aparaty ko\u015bcielne.<\/li>\n<li>Przedmioty dewocyjne.<\/li>\n<li>Zbroje, uzbrojenia i ordery z wizerunkiem Matki Bo\u017cej.<\/li>\n<li>Rze\u017aby.<\/li>\n<li>Malowid\u0142a.<\/li>\n<li>Ryciny i fotografie.<\/li>\n<li>Medale, medaliki, monety i piecz\u0119cie.<\/li>\n<li>Bibliografia.\u00a0<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p>Organizacja ka\u017cdej z sekcji zosta\u0142a powierzona specjalnie ku temu wyznaczonemu przez Komistet Wystawowy zespo\u0142owi [Ibidem: 30]. Stron\u0119 wizualn\u0105 zaprojektowa\u0142 budowniczy, p. Makowski, kt\u00f3ry uwzgl\u0119dni\u0142 motywy ruchomych \u015bcian oraz budow\u0119 ozdobnej bramy do gmachu. Cz\u0119\u015b\u0107 kiosk\u00f3w i szaf wypo\u017cyczono, a to, czego si\u0119 nie da\u0142o wypo\u017cyczy\u0107 zgodnie z projektem Makowskiego zbudowa\u0142a firma Martens i Daab, pomocy udzieli\u0142o r\u00f3wnie\u017c wiele innych wspieraj\u0105cych przedsi\u0119wzi\u0119cie os\u00f3b. Wystawie towarzyszy\u0142a stra\u017c honorowa, kt\u00f3r\u0105 utworzyli cz\u0142onkowie bractwa, a sale ekspozycyjne ozdobiono kwiatami. Zwiedzaj\u0105cy mogli zobaczy\u0107 ok. 1850 (!) obiekt\u00f3w.\u00a0<\/p>\n<p>W 1909 roku Liga Pomocy Przemys\u0142owej zorganizowa\u0142a we Lwowie Wystaw\u0119 Przemys\u0142u Liturgicznego &#8211; pierwsz\u0105 i w zasadzie jedyn\u0105 niezale\u017cn\u0105 ekspozycj\u0119 wyrob\u00f3w tego typu. Specjalny protektorat nad ni\u0105 sprawowali ksi\u0119\u017ca arcybiskupi doktorzy J\u00f3zef Bilczewski (1860-1923), Andrzej hrabia Szeptycki (1865-1944) oraz J\u00f3zef Teodorowicz (1864-1938) [Warcha\u0142owski 1909: 138]. Wydarzenie otrzyma\u0142o wsparcie z wielu stron &#8211; zaanga\u017cowane w jego powodzenie by\u0142o Ministerstwo Rob\u00f3t Publicznych &#8211; wydzia\u0142 krajowy, ksi\u0119\u017ca proboszczowie &#8211; katoliccy i prawos\u0142awni, a tak\u017ce gmina miasta Lwowa. Ekspozycj\u0119 mo\u017cna by\u0142o zwiedza\u0107 od 29 maja do 15 lipca we Lwowskim Pa\u0142acu Sztuki. Odwiedzi\u0142o j\u0105 15 tysi\u0119cy os\u00f3b, kt\u00f3re mog\u0142o obejrze\u0107 obiekty prezentowane przez 130 wystawc\u00f3w. Organizatorzy chcieli, by wystawa podnios\u0142a kompetencje instytucji, a tak\u017ce przedsi\u0119biorc\u00f3w prywatnych zwi\u0105zanych z przemys\u0142em liturgicznym. Po\u015bwi\u0119cili j\u0105 zatem budownictwu i urz\u0105dzaniu wn\u0119trz \u015bwi\u0105ty\u0144 katolickich, prawos\u0142awnych i \u017cydowskich, dziel\u0105c ekspozycj\u0119 na trzy sekcje: techniczno-artystyczn\u0105, muzyczn\u0105, odczytow\u0105 oraz przemys\u0142owo-handlow\u0105 [Katalog wystawy ko\u015bcielnej (\u2026) 1909], w ramach kt\u00f3rych istnia\u0142o kilka grup tematycznych:<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<ul>\n<li style=\"list-style-type: none\">\n<ul>\n<li style=\"list-style-type: none\">\n<ul>\n<li>Grupa a) budownictwo ko\u015bcio\u0142\u00f3w, cerkwi i izr[aelskich] dom\u00f3w modlitwy (plany, instalacje, malowid\u0142a, szklenia artystyczne, mozaika i witra\u017ce)<\/li>\n<li>Grupa b) rze\u017aba ko\u015bcielna w kamieniu i drzewie<\/li>\n<li>Grupa c) szaty ko\u015bcielne, cerkiewne, bielizna i hafty, materia\u0142y, ubiory dla duchownych i t.p.<\/li>\n<li>Grupa d) wyr\u00f3b parament\u00f3w, przybor\u00f3w do s\u0142u\u017cby religijnej, sztucznych kwiat\u00f3w, \u015bwiec, kadzid\u0142a, op\u0142atk\u00f3w i t.p.<\/li>\n<li>Grupa e) wyr\u00f3b dewocjonali\u00f3w, ksi\u0105\u017cek do modlenia, obraz\u00f3w i obrazk\u00f3w, szkaplerzy, medalik\u00f3w i t.p.<\/li>\n<li>Grupa f) wyr\u00f3b organ\u00f3w, harmoni\u00f3w, dzwon\u00f3w, dzwonk\u00f3w, zegar\u00f3w ko\u015bcielnych i t.p.<\/li>\n<li>Grupa g) Wyroby ze z\u0142ota, srebra, br\u0105zu, platerowane, blacharskie i \u015blusarskie<\/li>\n<li>Grupa h) zbiorowe wystawy i koszykarstwo<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p>Liga Pomocy Przemys\u0142owej zwraca\u0142a uwag\u0119, \u017ce budowanie, projektowanie i urz\u0105dzanie wn\u0119trz \u015bwi\u0105ty\u0144 (ko\u015bcio\u0142\u00f3w, cerkwi, dom\u00f3w modlitwy) jest najstarsz\u0105 a zarazem<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0 <\/span>najbogatsz\u0105 ga\u0142\u0119zi\u0105 przemys\u0142u w ca\u0142ej Europie [Katalog wystawy ko\u015bcielnej (\u2026) 1909:<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0 <\/span>3-6]. Nie rozumiano, jak to mo\u017cliwe, \u017ce pomimo organizacji wystaw przemys\u0142owych, przemys\u0142owo-rolniczych i zawodowych, nikt do tej pory nie podj\u0105\u0142 si\u0119 organizacji prezentacji dzie\u0142 przemys\u0142u liturgicznego. Dlatego te\u017c celem ekspozycji by\u0142o zwr\u00f3cenie uwagi widza na \u00f3wczesny stan przemys\u0142u liturgicznego, a tak\u017ce nieocenionych mo\u017cliwo\u015bci, jakie zapewnia lokalna produkcja artystyczna. W <i>Ateneum Kap\u0142a\u0144skim <\/i>pisano: \u201cPoniewa\u017c atoli wystawa obejmie ca\u0142okszta\u0142t krajowej wytw\u00f3rczo\u015bci z dziedziny budowy i wewn\u0119trznego urz\u0105dzenia ko\u015bcio\u0142\u00f3w, cerkwi itd., b\u0119dzie mie\u0107 niew\u0105tpliwie donios\u0142e znaczenie ko\u015bcielne; tembardziej, \u017ce\u00a0 komitet nie omieszka uczyni\u0107 wszystkiego, aby poinformowa\u0107 i o\u015bwieci\u0107 zwiedzaj\u0105cych. Mamy nadziej\u0119, \u017ce duchowie\u0144stwo skwapliwie skorzysta z nadarzonej sposobno\u015bci, aby spe\u0142ni\u0107 czyn patryotyczny a jednocze\u015bnie zapozna\u0107 si\u0119 z tern wszystkiem, co pod wzgl\u0119dem zewn\u0119trzym mo\u017ce podnie\u015b\u0107 okaza\u0142o\u015b\u0107 naszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w i s\u0142u\u017cby bo\u017cej\u201d [Atenem Kap\u0142a\u0144skie 1909: 453].<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>2. grudnia 1911 roku otwarto w Krakowie wystaw\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnej polskiej sztuki ko\u015bcielnej im. Piotra Skargi. Organizatorem by\u0142o Towarzystwo Przyjaci\u00f3\u0142 Sztuk Pi\u0119knych, kt\u00f3re podj\u0119\u0142o si\u0119 zaprezentowania przedmiot\u00f3w z dziedziny architektury, malarstwa i sztuki wsp\u00f3\u0142czesnej. Ekspozycj\u0119 wsp\u00f3\u0142cze\u015bni ocenili do\u015b\u0107 surowo, doceniaj\u0105c jednak \u017ce po\u015bwi\u0119cona by\u0142a pomijanej ga\u0142\u0119zi kultury. Tak pisano w <i>Kronice Diecezji Przemyskiej<\/i>: \u201eWystawa ta nie stan\u0119\u0142a ana po\u017c\u0105danym przez nas poziomie, mimo to znaczenie jej przez to zupe\u0142nie nie upada. Wyniki ujemne pozostan\u0105 dla nas nauk\u0105 i otworz\u0105 nam oczy na t\u0119 zaniedban\u0105 ga\u0142\u0105\u017a naszej kultury\u201d [Kronika Diecezji Przemyskiej 1911: 614-615].<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>Trudno si\u0119 nie zgodzi\u0107 ze stwierdzeniem, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesna sztuka ko\u015bcielna by\u0142a w tamtym czasie pomijan\u0105 ga\u0142\u0119zi\u0105 kultury. Rze\u017aby i obrazy o tematyce religijnej, parametry oraz sprz\u0119ty liturgiczne, pami\u0105tki po ludziach zwi\u0105zanych z Ko\u015bcio\u0142em, a nawet fragmenty \u015bwi\u0105ty\u0144 &#8211; jak np. zabytkowa stolarka okienna eksponowana w Arcybiskupim Muzeum w Poznaniu &#8211; stanowi\u0142y trzony kolekcji muze\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego na terenach dawnej Rzeczypospolitej [Bednarz Doiczmanowa 2020: 209-238]. W muzeach tych z oczywistych przyczyn nie gromadzono oraz nie eksponowano rzemios\u0142a artystycznego wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie wytwarzanego &#8211; te zamawiano i kupowano do \u015bwi\u0105ty\u0144. Prezentowane na wystawach lub w skarbcach obiekty mia\u0142y ju\u017c za sob\u0105 odbyt\u0105 pos\u0142ug\u0119 sakraln\u0105, b\u0119d\u0105c eksponowane nabiera\u0142y nowych znacze\u0144 &#8211; stawa\u0142y si\u0119 \u015bwiadectwem przemian zachodz\u0105cych w liturgii, unikatowymi przyk\u0142adami kunsztu, historii polskich Katolik\u00f3w, a tak\u017ce narz\u0119dziami edukacyjnymi. Eksponowano je z regu\u0142y w specjalnie przystosowanych na ten cel przeszklonych szafach, a nieraz nawet na nich, gdy na pu\u0142kach brakowa\u0142o miejsca &#8211; tak by\u0142o np. w Muzeum Arcybiskupim w Poznaniu. Gabloty sta\u0142y najcz\u0119\u015bciej albo na \u015brodku stali, by obiekty mo\u017cna by\u0142o obejrze\u0107 z ka\u017cdej strony, albo ustawiano je przy \u015bcianach (jak np. w Muzeum Seminarium Duchownego we W\u0142oc\u0142awku). W skarbcach parametry liturgiczne nie zatraca\u0142y do ko\u0144ca swojego sacrum. Wci\u0105\u017c znajdowa\u0142y si\u0119 w \u015bwi\u0105tyni, prezentowane obok relikwiarzy a nawet wyci\u0105gane w wyj\u0105tkowych okoliczno\u015bciach, by odby\u0142y po raz kolejny pos\u0142ug\u0119 do mszy. Warto w tym miejscu wspomnie\u0107 o Skarbcu Katedralnym na Wawelu, gdzie w specjalnie zaprojektowanej szafie wn\u0119kowej, na tle brunatnego aksamitu, eksponowano najznamienitsze przyk\u0142ady rzemios\u0142a.<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>Cho\u0107 sprz\u0119tom liturgicznym wytwarzanym od XIX wieku do 1918 roku praktycznie nie po\u015bwi\u0119cano sprecyzowanych wystaw, to nie zdarza\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c nazbyt cz\u0119sto, by nawet pojedyncze wyroby uwzgl\u0119dniano po\u015br\u00f3d obiekt\u00f3w prezentowanych na wystawach przemys\u0142owych czy sztuki. I tak w Warszawie 15. wrze\u015bnia 1823 roku na wystawie przemys\u0142owej Wyrob\u00f3w Krajowych po\u015br\u00f3d 187 obiekt\u00f3w z r\u00f3\u017cnych fabryk (dywan\u00f3w, mebli, lichtarzy, naczy\u0144, guzik\u00f3w, etc.) zaprezentowano <i>Jeden krucyfix bronzowy matowany produkcyi P. Jana Grzegorza Hildebrandta w Warszawie<\/i> (cena z\u0142\u0142. 690). Opr\u00f3cz tego o tematyce religijnej jeszcze dwie rzeczy: <i>Jeden obraz \u017celazny lany Nay\u015bwi\u0119tszey Panny<\/i> z Dozorstwa Fabryk \u017belaznych Samsowskich oraz <i>Jeden Biust \u017celazny lany Nayja\u015bniejszego Pana<\/i> (cena z\u0142e 120) z Dozorstwa Fabryk \u017belaznych Sucheniowskich [Katalog wyrob\u00f3w krajowych 1823]. Z kolei 1913 roku w \u017bychlinie podczas wystawy rolniczo-przemys\u0142owej podzielonej na kilka dzia\u0142\u00f3w (przemys\u0142 ludowy, ogrodnictwo, ziemiop\u0142ody, inwentarz \u017cywy, przemys\u0142 fabryczny, wyroby rzemie\u015blnik\u00f3w, pi\u015bmiennictwo) zaprezentowano r\u00f3wnie\u017c dewocjonalia (obok m.in. kilim\u00f3w, fartuch\u00f3w, ozdobnych pas\u00f3w, koszyk\u00f3w) [\u0141owiczanin 1913: 2-3].<\/p>\n<p>Trudno jednoznacznie odpowiedzie\u0107 na pytanie, dlaczego \u00f3wcze\u015bnie wyrabianym i produkowanym sprz\u0119tom liturgicznym nie po\u015bwi\u0119cano uwagi na wystawach, a sztuk\u0119 religijn\u0105 w zasadzie marginalizowano. Mo\u017cna jedynie przypuszcza\u0107, \u017ce przemys\u0142 ten mia\u0142 si\u0119 po prostu dobrze &#8211; parafie zamawia\u0142y nowe sprz\u0119ty, zam\u00f3wienia by\u0142y sk\u0142adane regularnie, co sprawia\u0142o, \u017ce wytw\u00f3rcy nie widzieli potrzeby, by reklamowa\u0107 si\u0119 poprzez takie wydarzenia jak wystawy. By\u0107 mo\u017ce bardziej lukratywnym sposobem na znalezienie klient\u00f3w, by\u0142a wizyta kogo\u015b z fabryki w diecezji, prezentuj\u0105cego wyroby bezpo\u015brednio zainteresowanym.<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>\u00a0<\/p>\n<p>Bibliografia:<\/p>\n<ul>\n<li>Katalog wyrob\u00f3w krajowych wystawionych na widok publiczny w sali g\u0142\u00f3wnego ratusza mjasta sto\u0142ecznego Warszawy dnia 15.\u00a0wrze\u015bnia 1823 roku, Warszawa: 1823<\/li>\n<li>Katalog wystawy ko\u015bcielnej (przemys\u0142u liturgicznego) Ligi Pomocy Przemys\u0142owej : maj \u2013 1909 \u2013 lipiec we Lwowie, Liga Pomocy Przemys\u0142owej (Lw\u00f3w), 1909<\/li>\n<li>\u201eKu czci Bogarodzicy\u201d. Pami\u0105tka pierwszej w Warszawie Wystawy Marya\u0144skiej, opr. Hipolit Skimborowicz, Komitet Wystawy Marya\u0144skiej (Warszawa), 1905<\/li>\n<li>O\u0142dziejewski K., Wystawy powszechne: ich historja, organizacja, po\u0142o\u017cenie prawne i warto\u015b\u0107 spo\u0142eczno-gospodarcza, Pozna\u0144: Zwi\u0105zek Towarzystw Kupieckich w Poznaniu, 1828, s. 44.<\/li>\n<li>Otwarcie Wystawy wsp\u00f3\u0142czesnej polskiej sztuki ko\u015bcielnej im. Piotra Skargi w Krakowie , dnia 2 grudnia 1911 r., Kronika diecezji przemyskiej, 1911, z. 11, s. 614-615.<\/li>\n<li>\u00a0Rudenko O., <a href=\"http:\/\/www.pan-ol.lublin.pl\/wydawnictwa\/TZwiaz2\/Rudenko_2.pdf\">Wystawa\u00a0 Liturgiczna\u00a0 we\u00a0 Lwowie\u00a0 1909\u00a0 roku wobec\u00a0 \u00f3wczesnej\u00a0 sztuki\u00a0 ko\u015bcielnej<\/a>, <i>Teka Komisji<\/i> Polsko-Ukrai\u0144skich Zwi\u0105zk\u00f3w Kulturowych, OL PAN, 2007, 53\u201364<\/li>\n<li>Skimborowicz H., Wystawa Marya\u0144ska, Rozw\u00f3j. Dziennik polityczny, przemys\u0142owy, ekonomiczny, spo\u0142eczny i literacki, illustrowany, 1905, r. 8, nr 18, s. 1-2<\/li>\n<li>Warcha\u0142owski J.,\u00a0 Wystawa Ko\u015bcielna we Lwowie,\u00a0 \u201eArchitekt\u201d 1909, nr 8, s. 138-142<\/li>\n<li>Wojszycki C., Wystawa w \u017bychlinie, \u0141owiczanin: tygodnik spo\u0142eczno-ekonomiczny i polityczny po\u015bwi\u0119cony sprawom \u0141owicza i okolicy. Wychodzi w ka\u017cdy pi\u0105tek, 1913, rok III, nr 35, 29. sierpnia, s.2-3<\/li>\n<li>Wystawa Ko\u015bcielna we Lwowie, \u201eAteneum Kap\u0142a\u0144skie\u201d 1909, maj, t. 1, z. 5, s. 453<\/li>\n<\/ul>\n<p>\u00a0<\/p>\n<p><!-- wp:separator {\"canvasClassName\":\"cnvs-block-core-separator-1634821526052\"} --><\/p>\n<hr class=\"wp-block-separator\" \/>\n<!-- \/wp:separator --><\/p>\n<p><!-- wp:buttons {\"canvasClassName\":\"cnvs-block-core-buttons-1634821526061\"} --><\/p>\n<div class=\"wp-block-buttons\"><!-- wp:button {\"canvasClassName\":\"cnvs-block-core-button-1634821526057\"} --><\/p>\n<div class=\"wp-block-button\"><a class=\"wp-block-button__link\" href=\"http:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?page_id=65\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">CZYTELNIA<\/a><\/div>\n<p><!-- \/wp:button --><\/div>\n<p><!-- \/wp:buttons --><\/p>\n<p><!-- wp:separator {\"canvasClassName\":\"cnvs-block-core-separator-1634821526064\"} --><\/p>\n<hr class=\"wp-block-separator\" \/>\n<!-- \/wp:separator --><\/p>\n","comment_info":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6888","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6888"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6888\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7970,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6888\/revisions\/7970"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3718"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6888"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6888"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6888"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}