{"id":6882,"date":"2020-05-16T00:50:00","date_gmt":"2020-05-15T22:50:00","guid":{"rendered":"http:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=6882"},"modified":"2021-12-12T12:50:30","modified_gmt":"2021-12-12T11:50:30","slug":"tomasz-de-rosset-sekcja-polska-muzeum-miedzynarodowego-w-brukseli","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=6882","title":{"rendered":"Tomasz de ROSSET | Sekcja Polska Muzeum Mi\u0119dzynarodowego w Brukseli"},"content":{"rendered":"\n
16.05.2020 | \"CC-BY-SA\"<\/pre>\n\n\n\n
\u201e\u2026Na r\u00f3\u017cnych polach pracy \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 mieszka\u0144cy naszego globu dla wsp\u00f3lnych cel\u00f3w cywilizacyjnych. Powstaj\u0105 wszech\u015bwiatowe stowarzyszenia i instytucie, kt\u00f3re skupiaj\u0105 si\u0119, wi\u0105\u017c\u0105 w jeden pot\u0119\u017cny \u0142a\u0144cuch duchowy. Widom\u0105 form\u0105 tego ruchu zrzeszeniowego staj\u0105 si\u0119 peryodyczne mi\u0119dzynarodowe Zjazdy, roztrz\u0105saj\u0105ce najwy\u017csze wsp\u00f3lne zagadnienia, skierowuj\u0105ce do jednego \u0142o\u017cyska my\u015bl ludzk\u0105. Jeden z takich kongres\u00f3w wy\u0142ania sta\u0142y organ wykonawczy w postaci Urz\u0119du Instytucyj mi\u0119dzynarodowych. Urz\u0105d powo\u0142uje do \u017cycia \u2018Muzeum \u015awiata\u2019, muzeum, w kt\u00f3rego olbrzymich salach ca\u0142a zjednoczona ludzko\u015b\u0107 staje do popisu\u2026\u201d [1]<\/a>.<\/p>\n\n\n
To wprowadzenie do artyku\u0142u w \u201e\u015awiecie\u201d z czerwca 1912 roku odnosi nas do utopii sprzed ponad stu lat, szeroko zakrojonej idei zgromadzenia wszelkiej wiedzy i upowszechnienia jej w\u015br\u00f3d wszystkich. Dzi\u015b pozosta\u0142a z niej tylko ma\u0142o znana wystawa i archiwum w secesyjnej kamienicy w belgijskim mie\u015bcie Mons.<\/p>\n
Jest to obecnie do\u015b\u0107 specyficzne muzeum, kt\u00f3re b\u0119d\u0105c swego czasu cz\u0119\u015bci\u0105 instytucji zwanej Mundaneum, \u0142\u0105czy si\u0119 raczej z problematyk\u0105 informacji naukowej, powszechn\u0105 bibliografi\u0105 i jej uniwersaln\u0105 dziesi\u0119tn\u0105 klasyfikacj\u0105 \u2013 w 2012 roku zosta\u0142a ona wpisana na list\u0119 Pami\u0119\u0107 \u015awiata UNESCO jako jeden ze sk\u0142adnik\u00f3w europejskiego dziedzictwa kultury. Wszystko to by\u0142o efektem pomys\u0142\u00f3w i projekt\u00f3w Paul Otleta (1868-1944), zapoznanego dzi\u015b belgijskiego uczonego-wizjonera, tw\u00f3rcy informacji naukowej i jako aktywno\u015bci praktycznej, i dyscypliny nauki. Prawnik z formacji, ale z zami\u0142owania i pracy badawczej przede wszystkim bibliograf zajmowa\u0142 si\u0119 sposobami organizowania i udost\u0119pniania zasob\u00f3w wiedzy. Wsp\u00f3lnie z adwokatem Henrim La Fontainem (1854-1943), laureatem Pokojowej Nagrody Nobla (1913) dostosowali oni system klasyfikacji bibliotecznej Amerykanina Mevila Deweya dla potrzeb \u201enauki \u017cywej\u201d w postaci powszechnej bibliografii, d\u0105\u017c\u0105c do stworzenia w ten spos\u00f3b sytemu, kt\u00f3ry umo\u017cliwia\u0142by uj\u0119cie ca\u0142ej opublikowanej wiedzy ludzkiej. W tej utopijnej w\u00f3wczas idei zebrania i zindeksowania ca\u0142ej wiedzy mo\u017cna widzie\u0107 antycypacj\u0119 pomys\u0142\u00f3w, jakie doprowadzi\u0142y w naszej epoce do wykszta\u0142cenia si\u0119 nieograniczonego \u015bwiata informacji World Wide Web (WWW) \u2013 m\u00f3wi si\u0119 tu nawet o \u201epapierowym Google\u2019u\u201d (paper Google<\/em>) [2]<\/a>.<\/p>\n
Mundaneum, wielki projekt Otleta, genez\u0105 si\u0119ga za\u0142o\u017conego przeze\u0144 wraz z La Fontainem w 1895 roku Mi\u0119dzynarodowego Instytutu Bibliograficznego (od 1931 Mi\u0119dzynarodowy Instytut Dokumentacji). Nast\u0119pnie powstawa\u0142y kolejne inicjatywy w jego ramach Biblioteka Mi\u0119dzynarodowa (Biblioth\u00e8que Internationale, 1898), Mi\u0119dzynarodowy Instytut Fotografii (Institut international de photographie), Muzeum Ksi\u0105\u017cki (Mus\u00e9e d\u2019un livre, 1905) i Mi\u0119dzynarodowe Muzeum Prasy (Mus\u00e9e interlational de la presse, 1907). W 1910 roku natomiast w Brukseli mia\u0142a miejsce Wystawa Powszechna, a korzystaj\u0105c z niej obaj badacze zorganizowali \u015awiatowy Kongres Stowarzysze\u0144 Mi\u0119dzynarodowych, podczas kt\u00f3rego zatwierdzono za\u0142o\u017con\u0105 nieco wcze\u015bniej Uni\u0119 Stowarzysze\u0144 Mi\u0119dzynarodowych (Union des associations internationales) z Centralnym Biurem Instytucji Mi\u0119dzynarodowych jako jej sekretariatem (na czele stan\u0105\u0142 Paul Otlet); w tym samym czasie postanowiono zorganizowa\u0107 Muzeum Mi\u0119dzynarodowe. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 tego \u015bwiatowego centrum wiedzy wspiera\u0142 rz\u0105d belgijski, ale w pe\u0142ni mog\u0142a si\u0119 ona rozwin\u0105\u0107 dopiero po zako\u0144czeniu I wojny \u015bwiatowej. Mundaneum zosta\u0142o w\u00f3wczas zlokalizowane w Palais Mondial wzniesionym na Wystaw\u0119 1910 roku w brukselskim Parku Pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciolecia. Poza Muzeum i biurem Unii Stowarzysze\u0144 Mi\u0119dzynarodowych mie\u015bci\u0142 si\u0119 tam Instytut Bibliograficzny (Dokuantacji), uniwersalna biblioteka \u015bwiatowa, mi\u0119dzynarodowe archiwum i mi\u0119dzynarodowy uniwersytet, a tak\u017ce siedziba mi\u0119dzynarodowych organizacji. zablokowa\u0142a to I wojna \u015bwiatowa; po wojnie projekt Mundaneum Palais Mondial, pocz\u0105tkowo przy przychylno\u015bci rz\u0105du. Jednak\u017ce ju\u017c w latach 1920 aktywno\u015b\u0107 plac\u00f3wki spotyka\u0142a coraz wi\u0119cej trudno\u015bci, a\u017c w 1934 roku Rz\u0105d Belgii oficjalnie zamkn\u0105\u0142 jej prac\u0119; zbiory usuni\u0119to z zajmowanych lokali (przechowywane w prowizorycznych, nierzadko prywatnych wn\u0119trzach uleg\u0142y one rozproszeniu). Instytuty reaktywowano jeszcze na kr\u00f3tko bezpo\u015brednio przed wojn\u0105, potem za\u015b Niemcy zaj\u0105wszy pa\u0142ac dope\u0142nili zniszczenia. Pozosta\u0142o\u015bci przechowywane w Instytucie Pasteura w 1983 r. znalaz\u0142y si\u0119 w Li\u00e8ge, a w 1993 w Mons, gdzie na ich podstawie powsta\u0142a publicznie dost\u0119pna instytucja \u0142\u0105cz\u0105ca w sobie cechy muzeum, archiwum i plac\u00f3wki edukacyjnej [3]<\/a>.<\/p>\n
\"\"<\/a><\/p>\n
W uj\u0119ciu Paula Oleta Mundaneum mia\u0142o by\u0107 \u015bwiatowym centrum naukowym, dokumentacyjnym i edukacyjnym w s\u0142u\u017cbie kultury. By\u0142a to w\u00f3wczas czysta utopia, kt\u00f3rej realizacja nie by\u0142a mo\u017cliwa przed nastaniem ery cyfrowej. Otlet by\u0142 jednak prawdziwym wizjonerem. Temu, kto pami\u0119ta jeszcze \u015bwiat w pe\u0142ni analogowy, nie\u0142atwo uwierzy\u0107, \u017ce prawie sto lat temu, ju\u017c w latach 30 XX w. dok\u0142adnie wyobrazi\u0142 on sobie przekazywanie informacji za po\u015brednictwem Internetu (oczywi\u015bcie w formach jekie mo\u017cliwe by\u0142y do wyobra\u017cenia w tamtych czasach). \u201eBiurko nie jest ju\u017c wi\u0119cej us\u0142ane \u017cadnymi ksi\u0105\u017ckami \u2013 pisa\u0142 \u2013 na ich miejscu znajduje si\u0119 ekran i telefon pod r\u0119k\u0105. Daleko w obszernym budynku mieszcz\u0105 si\u0119 [za\u015b] wszystkie ksi\u0105\u017cki i informacje [\u2026] Stamt\u0105d \u015bci\u0105gamy tekst do czytania, jako odpowied\u017a na pytania zadawane przez telefon\u201d [4]<\/a>. Trzeba doda\u0107, \u017ce ju\u017c znacznie wcze\u015bniej opracowa\u0142 on tzw. bibliophote<\/em>, czyli mikrofilm, na kt\u00f3rym utrwala si\u0119 ksi\u0105\u017cki, artyku\u0142y, r\u0119kopisy, partytury muzyczne i inne dokumenty. Jego wsp\u00f3lna z La Fontainem idea dokumentacji obejmowa\u0142a wszak nie tylko ksi\u0105\u017cki, ale te\u017c fotografie, karty pocztowe, afisze, mapy i czasopisma \u2013 pocz\u0105tkowo mia\u0142y si\u0119 one sk\u0142ada\u0107 na zbiory wspomnianego wy\u017cej roku Mi\u0119dzynarodowego Muzeum Prasy.<\/p>\n
\"\"<\/a><\/p>\n
Muzeum Mi\u0119dzynarodowe lub Muzeum \u015awiata (Mus\u00e9e International, Mus\u00e9e Mondial) powsta\u0142o w 1910 roku wskutek rezolucji \u015awiatowego Kongresu Stowarzysze\u0144 Mi\u0119dzynarodowych (wraz z zatwierdzaniem Unii Stowarzysze\u0144 Mi\u0119dzynarodowych i jej Biurem). Wedle utopijnych za\u0142o\u017ce\u0144 mia\u0142o prezentowa\u0107 dorobek intelektualny ludzko\u015bci, stanowi\u0107 wizualizacj\u0119 danych odno\u015bnie do \u015bwiata i tego co si\u0119 w nim zawiera. Przewidywano podzia\u0142 na trzy grupy problematyki. Pierwsz\u0105 by\u0142yby sekcje narodowe i geograficzne dla reprezentacji ka\u017cdego narodu pod r\u00f3\u017cnorodnymi aspektami jego istnienia (terytorium, populacji, \u017cycia ekonomicznego, intelektualnego, politycznego oraz historii); druga grupa obejmowa\u0142a sekcje historyczne, gdzie zawiera\u0142yby si\u0119 powszechne dzieje ludzko\u015bci, historia uniwersalna, ewolucja idei i zwyczaj\u00f3w, si\u0142 socjalnych, cywilizacji; w trzeciej grupie wreszcie znalaz\u0142yby si\u0119 sekcje naukowe. Uzupe\u0142nieniem i dope\u0142nieniem tych wszystkich sekcji o charakterze dokumentacyjnym mia\u0142a by\u0107 osobna permanentna Galeria Sztuk Pi\u0119knych [5]<\/a>. Muzeum zainaugurowane w Palais Mondial jeszcze przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, na dobre dzia\u0142a\u0142o jednak w latach 1920 (do 1934). By\u0142o ono swoist\u0105 zapowiedzi\u0105 Mus\u00e9e de l\u2019Europe naszych czas\u00f3w, chocia\u017c nie by\u0142o jego inspiracj\u0105, plac\u00f3wki te powsta\u0142y bowiem ca\u0142kiem niezale\u017cnie od siebie [6]<\/a>.<\/p>\n
\"\"<\/a><\/p>\n
Polski udzia\u0142 w Muzeum Mi\u0119dzynarodowym jest dzi\u015b zaledwie znany, chocia\u017c pisa\u0142 o nim i Mieczys\u0142aw Treter w Muzeach wsp\u00f3\u0142czesnych <\/em>(1917) [7]<\/a>, i Edward Chwalewik w Zbiorach polskich <\/em>(1926) <\/a>[8]<\/a>. By\u0142a to jakoby osobista inicjatywa Paula Otleta, kt\u00f3ry zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 w tym celu do wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cego z Instytutem Bibliograficznym Boles\u0142awa Iwi\u0144skiego (1879-1919), ekonomisty i statystyka, kt\u00f3ry wyliczy\u0142 ilo\u015b\u0107 publikacji od czas\u00f3w Gutenberga oraz dr J\u00f3zefy Joteyko (1866-1928), lekarki i pedagoga, kierowniczki laboratorium psychofizycznego na Uniwersytecie w Brukseli, przewodnicz\u0105cej Belgijskiego Towarzystwa Neurologicznego, redaktorki \u201eLa Revue Psychologique\u201d, za\u0142o\u017cycielki Wy\u017cszej Szko\u0142y nauk pedagogicznych. Co nieco wiemy o tym z polskiej prasy tych lat i dokument\u00f3w zachowanych w Mons [9]<\/a>. Joteyko wnios\u0142a zasadniczy wk\u0142ad w organizacj\u0119 Sekcji Polskiej Muzeum i ukonstytuowanie jej zbior\u00f3w. Wsp\u00f3\u0142dzia\u0142a\u0142a z ni\u0105 jako sekretarka Czes\u0142awa Roseblatt, pisarka, publicystka i t\u0142umaczka, zajmuj\u0105ca si\u0119 r\u00f3wnie\u017c krytyk\u0105 literack\u0105 i artystyczn\u0105, pisz\u0105ca pod pseudonimem Czes\u0142aw Halicz. Do\u015b\u0107 szybko zacz\u0119\u0142y nap\u0142ywa\u0107 pierwsze dary, g\u0142\u00f3wnie w postaci egzemplarzy gazet i innych publikacji. Nawi\u0105zano nieformalne kontakty z krajem, czego wynikiem sta\u0142o si\u0119 z czasem tworzenie k\u00f3\u0142 w Warszawie, Krakowie, Poznaniu i Lwowie przygotowuj\u0105cych materia\u0142 ekspozycyjny.<\/p>\n
W 1911 roku zgodnie z intencjami Centrali Stowarzysze\u0144 Mi\u0119dzynarodowych ukonstytuowa\u0142 si\u0119 komitet organizacyjny na czele z J\u00f3zef\u0105 Joteyko jako przewodnicz\u0105c\u0105 (mia\u0142 on liczy\u0107 od 7 do 25 cz\u0142onk\u00f3w). Dla komitetu tego przewidziano do\u015b\u0107 z\u0142o\u017con\u0105 struktur\u0119, kt\u00f3ra  nie wiadomo na ile zosta\u0142a zrealizowana. W Brukseli mia\u0142 by\u0107 zlokalizowany Komitet Centralny, a w kraju Komitet Narodowy podzielony na regionalne sekcje. Opracowano te\u017c precyzyjnie zawarto\u015b\u0107 informacyjn\u0105 przysz\u0142ej polskiej wystawy, podkre\u015blaj\u0105c, i\u017c umo\u017cliwi ona wsp\u00f3lne przedstawianie wszystkich prowincji Polski dla za\u015bwiadczenia o \u017cyciu i rozwoju narodu. Informacje te opublikowane zosta\u0142y w krajowej prasie [10]<\/a> i w postaci specjalnej odezwy:<\/p>\n
\n
Office Central des Institutions Internationales
Organe d\u2019execution du Congr\u00e8s Mondial des Assotiations Interlationales
Bruxelles \u2013 3 rue de la R\u00e9gence (Au si\u00e8ge de l\u2019Institut International de Bibliographie)<\/span><\/em><\/h6>\n
Wszech\u015bwiatowy Kongres Stowarzysze\u0144 Mi\u0119dzynarodowych, kt\u00f3ry odby\u0142 si\u0119 dn. 9, 10 i 11 maja 1910 r. postanowi\u0142 za\u0142o\u017cy\u0107 muzeum obrazuj\u0105ce dorobek umys\u0142owy i techniczny na polu mi\u0119dzynarodowego wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania.<\/span><\/em><\/h6>\n
Celem  muzeum jest wykazanie post\u0119pu dokonanego we wszystkich kierunkach w dziedzinie organizacji mi\u0119dzynarodowej i donios\u0142o\u015bci takich organizacji z punktu widzenia naukowego i spo\u0142ecznego. Muzeum d\u0105\u017cy\u0107 b\u0119dzie do tego przez gromadzenie kolekcji mi\u0119dzynarodowej i por\u00f3wnawczej przedmiot\u00f3w i dokument\u00f3w ilustruj\u0105cych nauk\u0119, sztuk\u0119, ekonomi\u0119 spo\u0142eczn\u0105, przemys\u0142 i handel.<\/span><\/em><\/h6>\n
Muzeum to, zorganizowane przez Urz\u0105d Instytucji Mi\u0119dzynarodowych (L\u2019Office des Institutions Internationales) pod protektoratem rz\u0105du belgijskiego, ofiarowa\u0142o oddzieln\u0105 sal\u0119 na sekcj\u0119 polsk\u0105.<\/span><\/em><\/h6>\n
W taki spos\u00f3b po raz pierwszy w Instytucji mi\u0119dzynarodowej wszystkie dzielnice Polski b\u0119d\u0105 mog\u0142y przedstawi\u0107 sw\u00f3j dorobek kulturalny, za\u015bwiadczy\u0107 nim o \u017cyciu i rozwoju Polski. Szczeg\u00f3lne warunki bytu obja\u015bniaj\u0105 brak udzia\u0142u Polski na wielu polach wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania mi\u0119dzynarodowego i sprawiaj\u0105, \u017ce sekcja musi nosi\u0107 nieco inny charakter ni\u017celi ca\u0142e muzeum: musi ona skupia\u0107 rezultaty i metody pracy spo\u0142ecznej w Polsce bez wzgl\u0119du na jej udzia\u0142 w ruchu mi\u0119dzynarodowym.<\/span><\/em><\/h6>\n
Sekcja Polska w Muzeum Mi\u0119dzynarodowym winna zawiera\u0107 nast\u0119puj\u0105ce dzia\u0142y:<\/span><\/em><\/h6>\n
    \n
  1. \n
    Historyczny;<\/span><\/em><\/h6>\n<\/li>\n
  2. \n
    Krajoznawczy: mapy, geograficzne, reliefy, rezultaty bada\u0144 geologicznych, karty ludno\u015bci, kostiumy, przedmioty sztuki ludowej;<\/span><\/em><\/h6>\n<\/li>\n
  3. \n
    Ekonomiczno-spo\u0142eczny: organizacje spo\u0142eczne, kooperatywy i zwi\u0105zki, stowarzyszenia wszelkich typ\u00f3w;<\/span><\/em><\/h6>\n<\/li>\n
  4. \n
    Przemys\u0142owo-handlowy: stan wytw\u00f3rczo\u015bci i stosunk\u00f3w handlowych, stan rolnictwa, rzemios\u0142 i sztuki stosowanej przedstawiony w tablicach, grafikach, broszurach, ksi\u0105\u017ckach, sprawozdaniach i. t. d.<\/span><\/em><\/h6>\n<\/li>\n
  5. \n
    O\u015bwiatowo Kulturalny: stan o\u015bwiaty, Instytucje wychowawcze i o\u015bwiatowe;<\/span><\/em><\/h6>\n<\/li>\n
  6. \n
    Naukowy: udzia\u0142 Polski w mi\u0119dzynarodowym ruchu naukowym.<\/span><\/em><\/h6>\n<\/li>\n<\/ol>\n
    Donios\u0142o\u015b\u0107 takiej instytucji, kt\u00f3ra dokumentowa\u0107 b\u0119dzie wobec Zachodu post\u0119p kultury polskiej jest  niezaprzeczona. Stworzy\u0107 to muzeum b\u0119dzie mog\u0142a wsp\u00f3lna ofiarno\u015b\u0107 wszelkich zrzesze\u0144 w Polsce pracuj\u0105cych. Do tych Zrzesze\u0144, do wszystkich pracownik\u00f3w, co  buduj\u0105 i zbogacaj\u0105 kultur\u0119 Polski, zwracamy si\u0119, gor\u0105co prosz\u0105c o materialne i moralne poparcie.<\/span><\/em><\/h6>\n
     <\/h6>\n
    Sekcja Polska Muzeum Mi\u0119dzynarodowego<\/span><\/em>
    w Brukseli<\/span><\/em>
    Przewodnicz\u0105cy<\/span><\/em>
    [J. Joteyko]<\/span><\/em>
    Sekretarz<\/span><\/em>
    [Czes\u0142aw Halicz-Rosenblatt][11]<\/a><\/span><\/em><\/h6>\n<\/blockquote>\n
    Projekt takiej muzealnej prezentacji Polski zrazu spotka\u0142 si\u0119 jednak z niezadowoleniem i protestami ze strony \u201ekolonii polskiej\u201d w Brukseli. W istocie wysz\u0142y one z kr\u0119gu emigracyjnej kom\u00f3rki PPS za\u0142o\u017conej przez polskich student\u00f3w i  dziennikarzy. R\u00f3\u017cne krajowe gazety zamie\u015bci\u0107 mia\u0142y tekst podpisany przez wybitn\u0105 potem pisark\u0119 Mari\u0119 D\u0105browsk\u0105 i jej m\u0119\u017ca Mariana D\u0105browskiego zaanga\u017cowanego pps-owca, tw\u00f3rc\u0119 brukselskiej kom\u00f3rki partii, a tak\u017ce pisarza Juliusza Kaden-Bandrowskiego i przyrodnika Erazma Samotyh\u0119 z \u017con\u0105 Aniel\u0105 (Nel\u0105) z Mi\u0142kowskich. Organizatorkom i komitetowi zarzucano, \u017ce nie jest on reprezentatywny dla \u201ekolonii polskiej\u201d, \u017ce powsta\u0142 samozwa\u0144czo i kieruje si\u0119 prywatnymi upodobaniami (a nie kompetencj\u0105 w zakresie historii i muzealnictwa) oraz \u017ce dzia\u0142a niejawnie. Odpowiedzi udziela\u0142a Czes\u0142awa Rozenblatowa podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce przede wszystkim chodzi tu o nauk\u0119 i kultur\u0119, a nie polityk\u0119, \u017ce by\u0142a to inicjatywa Otleta jako dyrektora Muzeum Mi\u0119dzynarodowego, a ujawnienie jej z uwagi na wst\u0119pny charakter od\u0142o\u017cono do czasu uzyskania pierwszych efekt\u00f3w (zbiory, wystawy). Te polemiki z m\u0142odymi socjalistami nie s\u0105 do ko\u0144ca zrozumia\u0142e i chyba nie kontynuowano ich w p\u00f3\u017aniejszym czasie [12]<\/a>.<\/p>\n
    Zbiory nadsy\u0142ane do Brukseli w oczekiwaniu na wyeksponowanie, magazynowane by\u0142y w lokalach Biura Instytucji Mi\u0119dzynarodowych. Joteyko w wywiadzie dla \u201eKuriera Warszawskiego\u201d z pa\u017adziernika 1913 roku m\u00f3wi\u0142a o dwuletnich staraniach o stosowne okazy, zbiory, tablice dla zobrazowania bie\u017c\u0105cego stanu polskiej kultury dla zaprezentowania go w Europie Zachodniej. Spotka\u0142o si\u0119 to jakoby z zainteresowaniem, ale nie przynios\u0142o zbyt wielkich efekt\u00f3w (tymczasem muzeum si\u0119 rozwija, pozostawiaj\u0105c Polsk\u0119 na uboczu). Wyrazi\u0142a wszak nadziej\u0119, \u017ce w najbli\u017cszych miesi\u0105cach uda si\u0119 jednak otworzy\u0107 spor\u0105, stumetrow\u0105 sal\u0119 polsk\u0105, ju\u017c wyznaczon\u0105 w budynku muzeum. Wspomina\u0142a te\u017c o zgromadzonej dot\u0105d kolekcji obejmuj\u0105cej nie drogocenne dzie\u0142a, zabytki i pami\u0105tki, ale druki, plansze, tablice pogl\u0105dowe, mapy, tabele, wykresy, diagramy, ilustracje, pogl\u0105dowe numery pism drukowanych w kraju, wydawnictwa albumowe sztuki polskiej, sprawozdania z teatr\u00f3w z fotografiami \u2013 generalnie dokumentacja kultury i cywilizacji technicznej, prawnej, edukacyjnej kraju [13]<\/a>. Do przewidywanej ekspozycji jednak nie dosz\u0142o, wkr\u00f3tce potem za\u015b wybuch\u0142a I wojna \u015bwiatowa.<\/p>\n
    O \u00f3wczesnym stanie zbior\u00f3w informuje r\u0119kopi\u015bmienny inwentarz podpisany przez kustosza Antoniego Langera. Zamieszczono tam og\u00f3\u0142em dwie setki obiekt\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie dokumentacji fotograficznej, kartograficznej oraz ilustracji. Znajdowa\u0142y si\u0119 tu mapy ziem polskich Romera, Grzybowskiego, Orgelbrantda, Babireckiego, Bazewicza, przewodniki krajoznawcze, publikacje geograficzne i inne (w tym wiele album\u00f3w po\u015bwi\u0119conych sztuce i zabytkom polskim, np. Jasie\u0144skiego, Sasa-Zubrzyckiego itd.). Ponadto w\u015br\u00f3d eksponat\u00f3w by\u0142y pojedyncze obiekty etnograficzne, g\u0142\u00f3wnie podhala\u0144skie: pasy sk\u00f3rzane, \u0142y\u017cniki (podhala\u0144skie zdobione p\u00f3\u0142ki do zawieszania \u0142y\u017cek), kaganki, kijanki, pier\u015bcienie mosi\u0119\u017cne, fajki, malowid\u0142a na szkle, a tak\u017ce zestaw fotografii (Cha\u0142ubi\u0144skiego i Witkiewicza nades\u0142ane przez Muzeum Tatrza\u0144skie) ilustrowane albumy z widokami Tatr, poczt\u00f3wki podarowane przez Towarzystwo Krajoznawcze w Warszawie, kilim z or\u0142em polskim, widok Krakowa, portrety wybitnych postaci fotograficzne, malarskie i rze\u017abiarskie, reprodukcje obraz\u00f3w Matejki, Grottgera, Che\u0142mo\u0144skiego, Malczewskiego, Stachiewicza, Tetmajera [14]<\/a>.<\/p>\n
    Wojna przerwa\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 plac\u00f3wek Mundaneum. Po jej zako\u0144czeniu, we wrze\u015bniu 1919 roku Otlet w imieniu Komitetu organizacyjnego Sekcji Polskiej zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 w pi\u015bmie do hr. W\u0142adys\u0142awa Soba\u0144skiego (od maja pos\u0142a nadzwyczajnego i ministra pe\u0142nomocnego rz\u0105du polskiego zw. Rz\u0105dem Ignacego Paderewskiego) w Belgii i Luksemburgu z informacj\u0105 o dotychczasowym stanie zbior\u00f3w celem konsultacji odno\u015bnie do mo\u017cliwo\u015bci realizacji Sali Polskiej w ramach Muzeum Mi\u0119dzynarodowego. Otrzyma\u0142 uprzejm\u0105 i przychyln\u0105 odpowied\u017a w imieniu rz\u0105du, w nast\u0119pnym za\u015b roku poj\u0119to prace i do\u015b\u0107 szybko je prowadzono. R\u00f3s\u0142 zbi\u00f3r eksponat\u00f3w, m.in. w 1921 r. Legacja Polska w Brukseli przekaza\u0142a zbi\u00f3r dokument\u00f3w i publikacji na temat Polski, a w roku nast\u0119pnym Magistrat miasta Warszawy zaproponowa\u0142 instytucji zakup za 300 frank\u00f3w kolekcji 249 kart zaopatrzeniowych z czas\u00f3w wojny (\u201eKolekcje te \u2013 pisano \u2013 wzbudzi\u0142y wielkie zainteresowanie w\u015br\u00f3d kolekcjoner\u00f3w, sk\u0142onnych zap\u0142aci\u0107 za nie  niebagatelne sumy. Chcieli\u015bmy jednak w pierwszym rz\u0119dzie wzbogaci\u0107 naszymi kartami najs\u0142awniejsze muzea i biblioteki…\u201d) [15]<\/a>.<\/p>\n
    W latach dwudziestych Muzeum Mi\u0119dzynarodowe cieszy\u0142o si\u0119 w Polsce bardzo dobrymi opiniami. Paul Otlet zaproszony przez Ministerstwo Wyzna\u0144 Religijnych i O\u015bwiecenia Publicznego na Powszechn\u0105 Wystaw\u0119 Krajow\u0105 do Poznania w 1929 r. popularyzowa\u0142 je w szeregu wywiad\u00f3w i odczyt\u00f3w. Generalnie plac\u00f3wka uchodzi\u0142a za nowoczesn\u0105, ze wzgl\u0119du jasny, zwi\u0119z\u0142y i obrazowy spos\u00f3b narracji prezentuj\u0105cej syntez\u0119 dziej\u00f3w za pomoc\u0105 plansz, tablic plastycznych, map, modeli. Podkre\u015blano tak\u017ce, \u017ce nie tradycyjnie sztuka i historia s\u0105 tu obiektem eksponowania, ale \u017cycie codzienne, przemys\u0142, ekonomia, o\u015bwiata. Mo\u017ce o tym \u015bwiadczy\u0107 jeden z tytu\u0142\u00f3w prasowych: \u201eNie strupiesza\u0142y sk\u0142ad cennych zabytk\u00f3w lecz \u017cywy obraz wiedzy dla wszystkich\u201d (\u201eKurier czerwony\u201d) [16]<\/a>. Jednak\u017ce Sala Polska w Palais Mondial w Parku Pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciolecia zosta\u0142a udost\u0119pniona nieco p\u00f3\u017aniej.<\/p>\n
    Zainaugurowano j\u0105 z okazji \u015bwi\u0119ta narodowego 3 maja w 1931 roku staraniem wys\u0142annika rz\u0105du RP Andrzeja Wachowiaka przy pomocy polskich student\u00f3w belgijskich uczelni. W notatce zachowanej w archiwum w Mons napisano, \u017ce \u015bwie\u017co otwarta ekspozycja prezentuje zasadnicze informacje o Polsce dotycz\u0105ce walor\u00f3w jej ziemi, populacji, \u017cycia ekonomicznego, intelektualnego, miast, region\u00f3w i historii. Za\u0142\u0105czony inwentarz eksponat\u00f3w wylicza ponad sto fotografii (miast polskich, typowych krajobraz\u00f3w, typ\u00f3w ludowych, zabytk\u00f3w i pomnik\u00f3w), afisze zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych, mapy i tablice z r\u00f3\u017cnorodnymi wykresami dotycz\u0105cymi problematyki rolnej, spo\u0142ecznej, ekonomicznej, transportu i przemys\u0142u, szkolnictwa, a tak\u017ce symbole pa\u0144stwowe i portrety przedstawicieli naczelnych w\u0142adz (prezydent Mo\u015bcicki, marsza\u0142ek Pi\u0142sudski), portrety malarskie i rze\u017abiarskie (Kopernik, D\u0105browski, Paderewski, Wyspia\u0144ski, \u017beromski, Reymont), dokumenty dotycz\u0105ce dziedziny sztuki i kultury oraz kilka obraz\u00f3w historycznych, m.in. Ko\u015bciuszko pod Rac\u0142awicami<\/em> [17]<\/a>. Podobnie jak inne dzia\u0142y brukselskiego Muzeum, ekspozycja polska przedstawia\u0142a si\u0119 jako prze\u0142adowany nieco zestaw map, plansz, wykres\u00f3w, wzbogacony wizerunkami i ilustracjami. Przetrwa\u0142a tylko do zamkni\u0119cia Mundaneum przez rz\u0105d belgijski w 1934 roku.<\/p>\n
    Tomasz F. de Rosset<\/em><\/p>\n
    \n
    PRZYPISY<\/p>\n
    [1]<\/a> A. Ch., \u201eMuzeum \u015awiata\u201d i jego polski dzia\u0142<\/em>, \u201e\u015awiat\u201d nr 24 z 15 czerwca 1912, s. 5-7.
    [2]<\/a> A. Seweryn, Paul Otlet (1868-1944) \u2013 klasyk i inspirator. Zarys biografii<\/em>, \u201ePraktyka i Teoria Informacji Naukowej i Technicznej\u201d, 18, 2010, 1, s. 27-36.
    [3]<\/a> Ibidem.
    [4]<\/a> J. Ueberschlag, Tout le savoir du monde<\/em>, \u201eInter CDI: revue des centres de documentation et d\u2019information de l\u2019enseignement secondaire\u201d, 2010, pp. 66-73 (https:\/\/hal.archives-ouvertes.fr\/hal-00475777<\/a>: dost\u0119p 12.12.2019).
    [5]<\/a> Mundaneum. Les Instituts Internationaux du Palais Mondial<\/em>, Publications de l\u2019Union des Assotiations Internationales, nr 124, 1927, s. 3.
    [6]<\/a> Zob. K. Pomian, O Muzeum Europy<\/em>, \u201eMuzealnictwo\u201d 48, 2007, s. 223-234; Museum of Europe, http:\/\/www.expo-europe.be\/content\/view\/13\/32\/lang,en\/<\/a> (dost\u0119p: 2.09.2019).
    [7]<\/a> M. Treter, Muzea wsp\u00f3\u0142czesne<\/em>, Warszawa 2019, s. 159-160.
    [8]<\/a> E. Chwalewik, Zbiory polskie<\/em>, t. I, Warszawa-Krak\u00f3w 1926, s. 34.
    [9]<\/a> W ramach projektu grantowego bada\u0142em archiwa w Mons i tam osobne pud\u0142o zawieraj\u0105ce dokumenty zwi\u0105zane z organizacj\u0105 i funkcjonowaniem Sekcji Polskiej (Mons, Mundaneum: <\/strong>Centre d’archives, Mus\u00e9e International, S\u00e9ctions nationales, Bo\u00eete 8, PP PO 402).
    [10]<\/a> Np. \u201eKurjer Warszawski\u201d nr 299 z 29.10.1911; \u201eNowa Gazeta\u201d nr 497 z 29.10.1911.
    [11]<\/a> Mons, Mundaneum: <\/strong>Centre d’archives, Mus\u00e9e International, Bo\u00eete 8, PP PO 402.
    [12]<\/a> \u201eNowa Gazeta\u201d nr 520 z 13.11.1911.
    [13]<\/a> \u201eKurjer warszawski\u201d nr 271 z 1.10.1913.
    [14]<\/a> Mons, Mundaneum: <\/strong>Centre d’archives, Mus\u00e9e International, Bo\u00eete 8, PP PO 402.
    [15]<\/a> Ibidem.
    [16]<\/a> \u201eKurier czerwony\u201d nr 227 z 29.10.1929.
    [17]<\/a> Mons, Mundaneum: <\/strong>Centre d’archives, Mus\u00e9e International, Bo\u00eete 8, PP PO 402.<\/p>\n\n\n
    \n\n\n\n
    \n
    CZYTELNIA<\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
    \n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
    16.05.2020 | \u201e\u2026Na r\u00f3\u017cnych polach pracy \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 mieszka\u0144cy naszego globu dla wsp\u00f3lnych cel\u00f3w cywilizacyjnych. Powstaj\u0105 wszech\u015bwiatowe stowarzyszenia i instytucie, kt\u00f3re skupiaj\u0105 si\u0119, wi\u0105\u017c\u0105 w jeden pot\u0119\u017cny \u0142a\u0144cuch duchowy. Widom\u0105 form\u0105 tego ruchu zrzeszeniowego staj\u0105 si\u0119 peryodyczne mi\u0119dzynarodowe Zjazdy, roztrz\u0105saj\u0105ce najwy\u017csze wsp\u00f3lne zagadnienia, skierowuj\u0105ce do jednego \u0142o\u017cyska my\u015bl ludzk\u0105. Jeden z takich kongres\u00f3w… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":7253,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-6882","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-czytelnia"],"aioseo_notices":[],"featured_image_src":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/ARC-MUND-PHOTO-MI-254-255-256_72.jpg","featured_image_src_square":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/ARC-MUND-PHOTO-MI-254-255-256_72.jpg","author_info":{"display_name":"Redaktor","author_link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?author=1"},"category_info":"Czytelnia<\/a>","tags_info":"","social_share_info":"<\/i><\/a><\/i><\/a><\/i><\/a>","wordExcerpt_info":"
    <\/p>\n
    16.05.2020 | \"CC-BY-SA\"<\/pre>\n
    <\/p>\n
    <\/p>\n
    \u201e\u2026Na r\u00f3\u017cnych polach pracy \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 mieszka\u0144cy naszego globu dla wsp\u00f3lnych cel\u00f3w cywilizacyjnych. Powstaj\u0105 wszech\u015bwiatowe stowarzyszenia i instytucie, kt\u00f3re skupiaj\u0105 si\u0119, wi\u0105\u017c\u0105 w jeden pot\u0119\u017cny \u0142a\u0144cuch duchowy. Widom\u0105 form\u0105 tego ruchu zrzeszeniowego staj\u0105 si\u0119 peryodyczne mi\u0119dzynarodowe Zjazdy, roztrz\u0105saj\u0105ce najwy\u017csze wsp\u00f3lne zagadnienia, skierowuj\u0105ce do jednego \u0142o\u017cyska my\u015bl ludzk\u0105. Jeden z takich kongres\u00f3w wy\u0142ania sta\u0142y organ wykonawczy w postaci Urz\u0119du Instytucyj mi\u0119dzynarodowych. Urz\u0105d powo\u0142uje do \u017cycia \u2018Muzeum \u015awiata\u2019, muzeum, w kt\u00f3rego olbrzymich salach ca\u0142a zjednoczona ludzko\u015b\u0107 staje do popisu\u2026\u201d [1]<\/a>.<\/p>\n
    <\/p>\n
    To wprowadzenie do artyku\u0142u w \u201e\u015awiecie\u201d z czerwca 1912 roku odnosi nas do utopii sprzed ponad stu lat, szeroko zakrojonej idei zgromadzenia wszelkiej wiedzy i upowszechnienia jej w\u015br\u00f3d wszystkich. Dzi\u015b pozosta\u0142a z niej tylko ma\u0142o znana wystawa i archiwum w secesyjnej kamienicy w belgijskim mie\u015bcie Mons.<\/p>\n
    Jest to obecnie do\u015b\u0107 specyficzne muzeum, kt\u00f3re b\u0119d\u0105c swego czasu cz\u0119\u015bci\u0105 instytucji zwanej Mundaneum, \u0142\u0105czy si\u0119 raczej z problematyk\u0105 informacji naukowej, powszechn\u0105 bibliografi\u0105 i jej uniwersaln\u0105 dziesi\u0119tn\u0105 klasyfikacj\u0105 \u2013 w 2012 roku zosta\u0142a ona wpisana na list\u0119 Pami\u0119\u0107 \u015awiata UNESCO jako jeden ze sk\u0142adnik\u00f3w europejskiego dziedzictwa kultury. Wszystko to by\u0142o efektem pomys\u0142\u00f3w i projekt\u00f3w Paul Otleta (1868-1944), zapoznanego dzi\u015b belgijskiego uczonego-wizjonera, tw\u00f3rcy informacji naukowej i jako aktywno\u015bci praktycznej, i dyscypliny nauki. Prawnik z formacji, ale z zami\u0142owania i pracy badawczej przede wszystkim bibliograf zajmowa\u0142 si\u0119 sposobami organizowania i udost\u0119pniania zasob\u00f3w wiedzy. Wsp\u00f3lnie z adwokatem Henrim La Fontainem (1854-1943), laureatem Pokojowej Nagrody Nobla (1913) dostosowali oni system klasyfikacji bibliotecznej Amerykanina Mevila Deweya dla potrzeb \u201enauki \u017cywej\u201d w postaci powszechnej bibliografii, d\u0105\u017c\u0105c do stworzenia w ten spos\u00f3b sytemu, kt\u00f3ry umo\u017cliwia\u0142by uj\u0119cie ca\u0142ej opublikowanej wiedzy ludzkiej. W tej utopijnej w\u00f3wczas idei zebrania i zindeksowania ca\u0142ej wiedzy mo\u017cna widzie\u0107 antycypacj\u0119 pomys\u0142\u00f3w, jakie doprowadzi\u0142y w naszej epoce do wykszta\u0142cenia si\u0119 nieograniczonego \u015bwiata informacji World Wide Web (WWW) \u2013 m\u00f3wi si\u0119 tu nawet o \u201epapierowym Google\u2019u\u201d (paper Google<\/em>) [2]<\/a>.<\/p>\n
    Mundaneum, wielki projekt Otleta, genez\u0105 si\u0119ga za\u0142o\u017conego przeze\u0144 wraz z La Fontainem w 1895 roku Mi\u0119dzynarodowego Instytutu Bibliograficznego (od 1931 Mi\u0119dzynarodowy Instytut Dokumentacji). Nast\u0119pnie powstawa\u0142y kolejne inicjatywy w jego ramach Biblioteka Mi\u0119dzynarodowa (Biblioth\u00e8que Internationale, 1898), Mi\u0119dzynarodowy Instytut Fotografii (Institut international de photographie), Muzeum Ksi\u0105\u017cki (Mus\u00e9e d\u2019un livre, 1905) i Mi\u0119dzynarodowe Muzeum Prasy (Mus\u00e9e interlational de la presse, 1907). W 1910 roku natomiast w Brukseli mia\u0142a miejsce Wystawa Powszechna, a korzystaj\u0105c z niej obaj badacze zorganizowali \u015awiatowy Kongres Stowarzysze\u0144 Mi\u0119dzynarodowych, podczas kt\u00f3rego zatwierdzono za\u0142o\u017con\u0105 nieco wcze\u015bniej Uni\u0119 Stowarzysze\u0144 Mi\u0119dzynarodowych (Union des associations internationales) z Centralnym Biurem Instytucji Mi\u0119dzynarodowych jako jej sekretariatem (na czele stan\u0105\u0142 Paul Otlet); w tym samym czasie postanowiono zorganizowa\u0107 Muzeum Mi\u0119dzynarodowe. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 tego \u015bwiatowego centrum wiedzy wspiera\u0142 rz\u0105d belgijski, ale w pe\u0142ni mog\u0142a si\u0119 ona rozwin\u0105\u0107 dopiero po zako\u0144czeniu I wojny \u015bwiatowej. Mundaneum zosta\u0142o w\u00f3wczas zlokalizowane w Palais Mondial wzniesionym na Wystaw\u0119 1910 roku w brukselskim Parku Pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciolecia. Poza Muzeum i biurem Unii Stowarzysze\u0144 Mi\u0119dzynarodowych mie\u015bci\u0142 si\u0119 tam Instytut Bibliograficzny (Dokuantacji), uniwersalna biblioteka \u015bwiatowa, mi\u0119dzynarodowe archiwum i mi\u0119dzynarodowy uniwersytet, a tak\u017ce siedziba mi\u0119dzynarodowych organizacji. zablokowa\u0142a to I wojna \u015bwiatowa; po wojnie projekt Mundaneum Palais Mondial, pocz\u0105tkowo przy przychylno\u015bci rz\u0105du. Jednak\u017ce ju\u017c w latach 1920 aktywno\u015b\u0107 plac\u00f3wki spotyka\u0142a coraz wi\u0119cej trudno\u015bci, a\u017c w 1934 roku Rz\u0105d Belgii oficjalnie zamkn\u0105\u0142 jej prac\u0119; zbiory usuni\u0119to z zajmowanych lokali (przechowywane w prowizorycznych, nierzadko prywatnych wn\u0119trzach uleg\u0142y one rozproszeniu). Instytuty reaktywowano jeszcze na kr\u00f3tko bezpo\u015brednio przed wojn\u0105, potem za\u015b Niemcy zaj\u0105wszy pa\u0142ac dope\u0142nili zniszczenia. Pozosta\u0142o\u015bci przechowywane w Instytucie Pasteura w 1983 r. znalaz\u0142y si\u0119 w Li\u00e8ge, a w 1993 w Mons, gdzie na ich podstawie powsta\u0142a publicznie dost\u0119pna instytucja \u0142\u0105cz\u0105ca w sobie cechy muzeum, archiwum i plac\u00f3wki edukacyjnej [3]<\/a>.<\/p>\n
    \"\"<\/a><\/p>\n
    W uj\u0119ciu Paula Oleta Mundaneum mia\u0142o by\u0107 \u015bwiatowym centrum naukowym, dokumentacyjnym i edukacyjnym w s\u0142u\u017cbie kultury. By\u0142a to w\u00f3wczas czysta utopia, kt\u00f3rej realizacja nie by\u0142a mo\u017cliwa przed nastaniem ery cyfrowej. Otlet by\u0142 jednak prawdziwym wizjonerem. Temu, kto pami\u0119ta jeszcze \u015bwiat w pe\u0142ni analogowy, nie\u0142atwo uwierzy\u0107, \u017ce prawie sto lat temu, ju\u017c w latach 30 XX w. dok\u0142adnie wyobrazi\u0142 on sobie przekazywanie informacji za po\u015brednictwem Internetu (oczywi\u015bcie w formach jekie mo\u017cliwe by\u0142y do wyobra\u017cenia w tamtych czasach). \u201eBiurko nie jest ju\u017c wi\u0119cej us\u0142ane \u017cadnymi ksi\u0105\u017ckami \u2013 pisa\u0142 \u2013 na ich miejscu znajduje si\u0119 ekran i telefon pod r\u0119k\u0105. Daleko w obszernym budynku mieszcz\u0105 si\u0119 [za\u015b] wszystkie ksi\u0105\u017cki i informacje [\u2026] Stamt\u0105d \u015bci\u0105gamy tekst do czytania, jako odpowied\u017a na pytania zadawane przez telefon\u201d [4]<\/a>. Trzeba doda\u0107, \u017ce ju\u017c znacznie wcze\u015bniej opracowa\u0142 on tzw. bibliophote<\/em>, czyli mikrofilm, na kt\u00f3rym utrwala si\u0119 ksi\u0105\u017cki, artyku\u0142y, r\u0119kopisy, partytury muzyczne i inne dokumenty. Jego wsp\u00f3lna z La Fontainem idea dokumentacji obejmowa\u0142a wszak nie tylko ksi\u0105\u017cki, ale te\u017c fotografie, karty pocztowe, afisze, mapy i czasopisma \u2013 pocz\u0105tkowo mia\u0142y si\u0119 one sk\u0142ada\u0107 na zbiory wspomnianego wy\u017cej roku Mi\u0119dzynarodowego Muzeum Prasy.<\/p>\n
    \"\"<\/a><\/p>\n
    Muzeum Mi\u0119dzynarodowe lub Muzeum \u015awiata (Mus\u00e9e International, Mus\u00e9e Mondial) powsta\u0142o w 1910 roku wskutek rezolucji \u015awiatowego Kongresu Stowarzysze\u0144 Mi\u0119dzynarodowych (wraz z zatwierdzaniem Unii Stowarzysze\u0144 Mi\u0119dzynarodowych i jej Biurem). Wedle utopijnych za\u0142o\u017ce\u0144 mia\u0142o prezentowa\u0107 dorobek intelektualny ludzko\u015bci, stanowi\u0107 wizualizacj\u0119 danych odno\u015bnie do \u015bwiata i tego co si\u0119 w nim zawiera. Przewidywano podzia\u0142 na trzy grupy problematyki. Pierwsz\u0105 by\u0142yby sekcje narodowe i geograficzne dla reprezentacji ka\u017cdego narodu pod r\u00f3\u017cnorodnymi aspektami jego istnienia (terytorium, populacji, \u017cycia ekonomicznego, intelektualnego, politycznego oraz historii); druga grupa obejmowa\u0142a sekcje historyczne, gdzie zawiera\u0142yby si\u0119 powszechne dzieje ludzko\u015bci, historia uniwersalna, ewolucja idei i zwyczaj\u00f3w, si\u0142 socjalnych, cywilizacji; w trzeciej grupie wreszcie znalaz\u0142yby si\u0119 sekcje naukowe. Uzupe\u0142nieniem i dope\u0142nieniem tych wszystkich sekcji o charakterze dokumentacyjnym mia\u0142a by\u0107 osobna permanentna Galeria Sztuk Pi\u0119knych [5]<\/a>. Muzeum zainaugurowane w Palais Mondial jeszcze przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, na dobre dzia\u0142a\u0142o jednak w latach 1920 (do 1934). By\u0142o ono swoist\u0105 zapowiedzi\u0105 Mus\u00e9e de l\u2019Europe naszych czas\u00f3w, chocia\u017c nie by\u0142o jego inspiracj\u0105, plac\u00f3wki te powsta\u0142y bowiem ca\u0142kiem niezale\u017cnie od siebie [6]<\/a>.<\/p>\n
    \"\"<\/a><\/p>\n
    Polski udzia\u0142 w Muzeum Mi\u0119dzynarodowym jest dzi\u015b zaledwie znany, chocia\u017c pisa\u0142 o nim i Mieczys\u0142aw Treter w Muzeach wsp\u00f3\u0142czesnych <\/em>(1917) [7]<\/a>, i Edward Chwalewik w Zbiorach polskich <\/em>(1926) <\/a>[8]<\/a>. By\u0142a to jakoby osobista inicjatywa Paula Otleta, kt\u00f3ry zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 w tym celu do wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cego z Instytutem Bibliograficznym Boles\u0142awa Iwi\u0144skiego (1879-1919), ekonomisty i statystyka, kt\u00f3ry wyliczy\u0142 ilo\u015b\u0107 publikacji od czas\u00f3w Gutenberga oraz dr J\u00f3zefy Joteyko (1866-1928), lekarki i pedagoga, kierowniczki laboratorium psychofizycznego na Uniwersytecie w Brukseli, przewodnicz\u0105cej Belgijskiego Towarzystwa Neurologicznego, redaktorki \u201eLa Revue Psychologique\u201d, za\u0142o\u017cycielki Wy\u017cszej Szko\u0142y nauk pedagogicznych. Co nieco wiemy o tym z polskiej prasy tych lat i dokument\u00f3w zachowanych w Mons [9]<\/a>. Joteyko wnios\u0142a zasadniczy wk\u0142ad w organizacj\u0119 Sekcji Polskiej Muzeum i ukonstytuowanie jej zbior\u00f3w. Wsp\u00f3\u0142dzia\u0142a\u0142a z ni\u0105 jako sekretarka Czes\u0142awa Roseblatt, pisarka, publicystka i t\u0142umaczka, zajmuj\u0105ca si\u0119 r\u00f3wnie\u017c krytyk\u0105 literack\u0105 i artystyczn\u0105, pisz\u0105ca pod pseudonimem Czes\u0142aw Halicz. Do\u015b\u0107 szybko zacz\u0119\u0142y nap\u0142ywa\u0107 pierwsze dary, g\u0142\u00f3wnie w postaci egzemplarzy gazet i innych publikacji. Nawi\u0105zano nieformalne kontakty z krajem, czego wynikiem sta\u0142o si\u0119 z czasem tworzenie k\u00f3\u0142 w Warszawie, Krakowie, Poznaniu i Lwowie przygotowuj\u0105cych materia\u0142 ekspozycyjny.<\/p>\n
    W 1911 roku zgodnie z intencjami Centrali Stowarzysze\u0144 Mi\u0119dzynarodowych ukonstytuowa\u0142 si\u0119 komitet organizacyjny na czele z J\u00f3zef\u0105 Joteyko jako przewodnicz\u0105c\u0105 (mia\u0142 on liczy\u0107 od 7 do 25 cz\u0142onk\u00f3w). Dla komitetu tego przewidziano do\u015b\u0107 z\u0142o\u017con\u0105 struktur\u0119, kt\u00f3ra  nie wiadomo na ile zosta\u0142a zrealizowana. W Brukseli mia\u0142 by\u0107 zlokalizowany Komitet Centralny, a w kraju Komitet Narodowy podzielony na regionalne sekcje. Opracowano te\u017c precyzyjnie zawarto\u015b\u0107 informacyjn\u0105 przysz\u0142ej polskiej wystawy, podkre\u015blaj\u0105c, i\u017c umo\u017cliwi ona wsp\u00f3lne przedstawianie wszystkich prowincji Polski dla za\u015bwiadczenia o \u017cyciu i rozwoju narodu. Informacje te opublikowane zosta\u0142y w krajowej prasie [10]<\/a> i w postaci specjalnej odezwy:<\/p>\n
    \n
    Office Central des Institutions Internationales
    Organe d\u2019execution du Congr\u00e8s Mondial des Assotiations Interlationales
    Bruxelles \u2013 3 rue de la R\u00e9gence (Au si\u00e8ge de l\u2019Institut International de Bibliographie)<\/span><\/em><\/h6>\n
    Wszech\u015bwiatowy Kongres Stowarzysze\u0144 Mi\u0119dzynarodowych, kt\u00f3ry odby\u0142 si\u0119 dn. 9, 10 i 11 maja 1910 r. postanowi\u0142 za\u0142o\u017cy\u0107 muzeum obrazuj\u0105ce dorobek umys\u0142owy i techniczny na polu mi\u0119dzynarodowego wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania.<\/span><\/em><\/h6>\n
    Celem  muzeum jest wykazanie post\u0119pu dokonanego we wszystkich kierunkach w dziedzinie organizacji mi\u0119dzynarodowej i donios\u0142o\u015bci takich organizacji z punktu widzenia naukowego i spo\u0142ecznego. Muzeum d\u0105\u017cy\u0107 b\u0119dzie do tego przez gromadzenie kolekcji mi\u0119dzynarodowej i por\u00f3wnawczej przedmiot\u00f3w i dokument\u00f3w ilustruj\u0105cych nauk\u0119, sztuk\u0119, ekonomi\u0119 spo\u0142eczn\u0105, przemys\u0142 i handel.<\/span><\/em><\/h6>\n
    Muzeum to, zorganizowane przez Urz\u0105d Instytucji Mi\u0119dzynarodowych (L\u2019Office des Institutions Internationales) pod protektoratem rz\u0105du belgijskiego, ofiarowa\u0142o oddzieln\u0105 sal\u0119 na sekcj\u0119 polsk\u0105.<\/span><\/em><\/h6>\n
    W taki spos\u00f3b po raz pierwszy w Instytucji mi\u0119dzynarodowej wszystkie dzielnice Polski b\u0119d\u0105 mog\u0142y przedstawi\u0107 sw\u00f3j dorobek kulturalny, za\u015bwiadczy\u0107 nim o \u017cyciu i rozwoju Polski. Szczeg\u00f3lne warunki bytu obja\u015bniaj\u0105 brak udzia\u0142u Polski na wielu polach wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania mi\u0119dzynarodowego i sprawiaj\u0105, \u017ce sekcja musi nosi\u0107 nieco inny charakter ni\u017celi ca\u0142e muzeum: musi ona skupia\u0107 rezultaty i metody pracy spo\u0142ecznej w Polsce bez wzgl\u0119du na jej udzia\u0142 w ruchu mi\u0119dzynarodowym.<\/span><\/em><\/h6>\n
    Sekcja Polska w Muzeum Mi\u0119dzynarodowym winna zawiera\u0107 nast\u0119puj\u0105ce dzia\u0142y:<\/span><\/em><\/h6>\n
      \n
    1. \n
      Historyczny;<\/span><\/em><\/h6>\n<\/li>\n
    2. \n
      Krajoznawczy: mapy, geograficzne, reliefy, rezultaty bada\u0144 geologicznych, karty ludno\u015bci, kostiumy, przedmioty sztuki ludowej;<\/span><\/em><\/h6>\n<\/li>\n
    3. \n
      Ekonomiczno-spo\u0142eczny: organizacje spo\u0142eczne, kooperatywy i zwi\u0105zki, stowarzyszenia wszelkich typ\u00f3w;<\/span><\/em><\/h6>\n<\/li>\n
    4. \n
      Przemys\u0142owo-handlowy: stan wytw\u00f3rczo\u015bci i stosunk\u00f3w handlowych, stan rolnictwa, rzemios\u0142 i sztuki stosowanej przedstawiony w tablicach, grafikach, broszurach, ksi\u0105\u017ckach, sprawozdaniach i. t. d.<\/span><\/em><\/h6>\n<\/li>\n
    5. \n
      O\u015bwiatowo Kulturalny: stan o\u015bwiaty, Instytucje wychowawcze i o\u015bwiatowe;<\/span><\/em><\/h6>\n<\/li>\n
    6. \n
      Naukowy: udzia\u0142 Polski w mi\u0119dzynarodowym ruchu naukowym.<\/span><\/em><\/h6>\n<\/li>\n<\/ol>\n
      Donios\u0142o\u015b\u0107 takiej instytucji, kt\u00f3ra dokumentowa\u0107 b\u0119dzie wobec Zachodu post\u0119p kultury polskiej jest  niezaprzeczona. Stworzy\u0107 to muzeum b\u0119dzie mog\u0142a wsp\u00f3lna ofiarno\u015b\u0107 wszelkich zrzesze\u0144 w Polsce pracuj\u0105cych. Do tych Zrzesze\u0144, do wszystkich pracownik\u00f3w, co  buduj\u0105 i zbogacaj\u0105 kultur\u0119 Polski, zwracamy si\u0119, gor\u0105co prosz\u0105c o materialne i moralne poparcie.<\/span><\/em><\/h6>\n
       <\/h6>\n
      Sekcja Polska Muzeum Mi\u0119dzynarodowego<\/span><\/em>
      w Brukseli<\/span><\/em>
      Przewodnicz\u0105cy<\/span><\/em>
      [J. Joteyko]<\/span><\/em>
      Sekretarz<\/span><\/em>
      [Czes\u0142aw Halicz-Rosenblatt][11]<\/a><\/span><\/em><\/h6>\n<\/blockquote>\n
      Projekt takiej muzealnej prezentacji Polski zrazu spotka\u0142 si\u0119 jednak z niezadowoleniem i protestami ze strony \u201ekolonii polskiej\u201d w Brukseli. W istocie wysz\u0142y one z kr\u0119gu emigracyjnej kom\u00f3rki PPS za\u0142o\u017conej przez polskich student\u00f3w i  dziennikarzy. R\u00f3\u017cne krajowe gazety zamie\u015bci\u0107 mia\u0142y tekst podpisany przez wybitn\u0105 potem pisark\u0119 Mari\u0119 D\u0105browsk\u0105 i jej m\u0119\u017ca Mariana D\u0105browskiego zaanga\u017cowanego pps-owca, tw\u00f3rc\u0119 brukselskiej kom\u00f3rki partii, a tak\u017ce pisarza Juliusza Kaden-Bandrowskiego i przyrodnika Erazma Samotyh\u0119 z \u017con\u0105 Aniel\u0105 (Nel\u0105) z Mi\u0142kowskich. Organizatorkom i komitetowi zarzucano, \u017ce nie jest on reprezentatywny dla \u201ekolonii polskiej\u201d, \u017ce powsta\u0142 samozwa\u0144czo i kieruje si\u0119 prywatnymi upodobaniami (a nie kompetencj\u0105 w zakresie historii i muzealnictwa) oraz \u017ce dzia\u0142a niejawnie. Odpowiedzi udziela\u0142a Czes\u0142awa Rozenblatowa podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce przede wszystkim chodzi tu o nauk\u0119 i kultur\u0119, a nie polityk\u0119, \u017ce by\u0142a to inicjatywa Otleta jako dyrektora Muzeum Mi\u0119dzynarodowego, a ujawnienie jej z uwagi na wst\u0119pny charakter od\u0142o\u017cono do czasu uzyskania pierwszych efekt\u00f3w (zbiory, wystawy). Te polemiki z m\u0142odymi socjalistami nie s\u0105 do ko\u0144ca zrozumia\u0142e i chyba nie kontynuowano ich w p\u00f3\u017aniejszym czasie [12]<\/a>.<\/p>\n
      Zbiory nadsy\u0142ane do Brukseli w oczekiwaniu na wyeksponowanie, magazynowane by\u0142y w lokalach Biura Instytucji Mi\u0119dzynarodowych. Joteyko w wywiadzie dla \u201eKuriera Warszawskiego\u201d z pa\u017adziernika 1913 roku m\u00f3wi\u0142a o dwuletnich staraniach o stosowne okazy, zbiory, tablice dla zobrazowania bie\u017c\u0105cego stanu polskiej kultury dla zaprezentowania go w Europie Zachodniej. Spotka\u0142o si\u0119 to jakoby z zainteresowaniem, ale nie przynios\u0142o zbyt wielkich efekt\u00f3w (tymczasem muzeum si\u0119 rozwija, pozostawiaj\u0105c Polsk\u0119 na uboczu). Wyrazi\u0142a wszak nadziej\u0119, \u017ce w najbli\u017cszych miesi\u0105cach uda si\u0119 jednak otworzy\u0107 spor\u0105, stumetrow\u0105 sal\u0119 polsk\u0105, ju\u017c wyznaczon\u0105 w budynku muzeum. Wspomina\u0142a te\u017c o zgromadzonej dot\u0105d kolekcji obejmuj\u0105cej nie drogocenne dzie\u0142a, zabytki i pami\u0105tki, ale druki, plansze, tablice pogl\u0105dowe, mapy, tabele, wykresy, diagramy, ilustracje, pogl\u0105dowe numery pism drukowanych w kraju, wydawnictwa albumowe sztuki polskiej, sprawozdania z teatr\u00f3w z fotografiami \u2013 generalnie dokumentacja kultury i cywilizacji technicznej, prawnej, edukacyjnej kraju [13]<\/a>. Do przewidywanej ekspozycji jednak nie dosz\u0142o, wkr\u00f3tce potem za\u015b wybuch\u0142a I wojna \u015bwiatowa.<\/p>\n
      O \u00f3wczesnym stanie zbior\u00f3w informuje r\u0119kopi\u015bmienny inwentarz podpisany przez kustosza Antoniego Langera. Zamieszczono tam og\u00f3\u0142em dwie setki obiekt\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie dokumentacji fotograficznej, kartograficznej oraz ilustracji. Znajdowa\u0142y si\u0119 tu mapy ziem polskich Romera, Grzybowskiego, Orgelbrantda, Babireckiego, Bazewicza, przewodniki krajoznawcze, publikacje geograficzne i inne (w tym wiele album\u00f3w po\u015bwi\u0119conych sztuce i zabytkom polskim, np. Jasie\u0144skiego, Sasa-Zubrzyckiego itd.). Ponadto w\u015br\u00f3d eksponat\u00f3w by\u0142y pojedyncze obiekty etnograficzne, g\u0142\u00f3wnie podhala\u0144skie: pasy sk\u00f3rzane, \u0142y\u017cniki (podhala\u0144skie zdobione p\u00f3\u0142ki do zawieszania \u0142y\u017cek), kaganki, kijanki, pier\u015bcienie mosi\u0119\u017cne, fajki, malowid\u0142a na szkle, a tak\u017ce zestaw fotografii (Cha\u0142ubi\u0144skiego i Witkiewicza nades\u0142ane przez Muzeum Tatrza\u0144skie) ilustrowane albumy z widokami Tatr, poczt\u00f3wki podarowane przez Towarzystwo Krajoznawcze w Warszawie, kilim z or\u0142em polskim, widok Krakowa, portrety wybitnych postaci fotograficzne, malarskie i rze\u017abiarskie, reprodukcje obraz\u00f3w Matejki, Grottgera, Che\u0142mo\u0144skiego, Malczewskiego, Stachiewicza, Tetmajera [14]<\/a>.<\/p>\n
      Wojna przerwa\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 plac\u00f3wek Mundaneum. Po jej zako\u0144czeniu, we wrze\u015bniu 1919 roku Otlet w imieniu Komitetu organizacyjnego Sekcji Polskiej zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 w pi\u015bmie do hr. W\u0142adys\u0142awa Soba\u0144skiego (od maja pos\u0142a nadzwyczajnego i ministra pe\u0142nomocnego rz\u0105du polskiego zw. Rz\u0105dem Ignacego Paderewskiego) w Belgii i Luksemburgu z informacj\u0105 o dotychczasowym stanie zbior\u00f3w celem konsultacji odno\u015bnie do mo\u017cliwo\u015bci realizacji Sali Polskiej w ramach Muzeum Mi\u0119dzynarodowego. Otrzyma\u0142 uprzejm\u0105 i przychyln\u0105 odpowied\u017a w imieniu rz\u0105du, w nast\u0119pnym za\u015b roku poj\u0119to prace i do\u015b\u0107 szybko je prowadzono. R\u00f3s\u0142 zbi\u00f3r eksponat\u00f3w, m.in. w 1921 r. Legacja Polska w Brukseli przekaza\u0142a zbi\u00f3r dokument\u00f3w i publikacji na temat Polski, a w roku nast\u0119pnym Magistrat miasta Warszawy zaproponowa\u0142 instytucji zakup za 300 frank\u00f3w kolekcji 249 kart zaopatrzeniowych z czas\u00f3w wojny (\u201eKolekcje te \u2013 pisano \u2013 wzbudzi\u0142y wielkie zainteresowanie w\u015br\u00f3d kolekcjoner\u00f3w, sk\u0142onnych zap\u0142aci\u0107 za nie  niebagatelne sumy. Chcieli\u015bmy jednak w pierwszym rz\u0119dzie wzbogaci\u0107 naszymi kartami najs\u0142awniejsze muzea i biblioteki…\u201d) [15]<\/a>.<\/p>\n
      W latach dwudziestych Muzeum Mi\u0119dzynarodowe cieszy\u0142o si\u0119 w Polsce bardzo dobrymi opiniami. Paul Otlet zaproszony przez Ministerstwo Wyzna\u0144 Religijnych i O\u015bwiecenia Publicznego na Powszechn\u0105 Wystaw\u0119 Krajow\u0105 do Poznania w 1929 r. popularyzowa\u0142 je w szeregu wywiad\u00f3w i odczyt\u00f3w. Generalnie plac\u00f3wka uchodzi\u0142a za nowoczesn\u0105, ze wzgl\u0119du jasny, zwi\u0119z\u0142y i obrazowy spos\u00f3b narracji prezentuj\u0105cej syntez\u0119 dziej\u00f3w za pomoc\u0105 plansz, tablic plastycznych, map, modeli. Podkre\u015blano tak\u017ce, \u017ce nie tradycyjnie sztuka i historia s\u0105 tu obiektem eksponowania, ale \u017cycie codzienne, przemys\u0142, ekonomia, o\u015bwiata. Mo\u017ce o tym \u015bwiadczy\u0107 jeden z tytu\u0142\u00f3w prasowych: \u201eNie strupiesza\u0142y sk\u0142ad cennych zabytk\u00f3w lecz \u017cywy obraz wiedzy dla wszystkich\u201d (\u201eKurier czerwony\u201d) [16]<\/a>. Jednak\u017ce Sala Polska w Palais Mondial w Parku Pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciolecia zosta\u0142a udost\u0119pniona nieco p\u00f3\u017aniej.<\/p>\n
      Zainaugurowano j\u0105 z okazji \u015bwi\u0119ta narodowego 3 maja w 1931 roku staraniem wys\u0142annika rz\u0105du RP Andrzeja Wachowiaka przy pomocy polskich student\u00f3w belgijskich uczelni. W notatce zachowanej w archiwum w Mons napisano, \u017ce \u015bwie\u017co otwarta ekspozycja prezentuje zasadnicze informacje o Polsce dotycz\u0105ce walor\u00f3w jej ziemi, populacji, \u017cycia ekonomicznego, intelektualnego, miast, region\u00f3w i historii. Za\u0142\u0105czony inwentarz eksponat\u00f3w wylicza ponad sto fotografii (miast polskich, typowych krajobraz\u00f3w, typ\u00f3w ludowych, zabytk\u00f3w i pomnik\u00f3w), afisze zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych, mapy i tablice z r\u00f3\u017cnorodnymi wykresami dotycz\u0105cymi problematyki rolnej, spo\u0142ecznej, ekonomicznej, transportu i przemys\u0142u, szkolnictwa, a tak\u017ce symbole pa\u0144stwowe i portrety przedstawicieli naczelnych w\u0142adz (prezydent Mo\u015bcicki, marsza\u0142ek Pi\u0142sudski), portrety malarskie i rze\u017abiarskie (Kopernik, D\u0105browski, Paderewski, Wyspia\u0144ski, \u017beromski, Reymont), dokumenty dotycz\u0105ce dziedziny sztuki i kultury oraz kilka obraz\u00f3w historycznych, m.in. Ko\u015bciuszko pod Rac\u0142awicami<\/em> [17]<\/a>. Podobnie jak inne dzia\u0142y brukselskiego Muzeum, ekspozycja polska przedstawia\u0142a si\u0119 jako prze\u0142adowany nieco zestaw map, plansz, wykres\u00f3w, wzbogacony wizerunkami i ilustracjami. Przetrwa\u0142a tylko do zamkni\u0119cia Mundaneum przez rz\u0105d belgijski w 1934 roku.<\/p>\n
      Tomasz F. de Rosset<\/em><\/p>\n
      \n
      PRZYPISY<\/p>\n
      [1]<\/a> A. Ch., \u201eMuzeum \u015awiata\u201d i jego polski dzia\u0142<\/em>, \u201e\u015awiat\u201d nr 24 z 15 czerwca 1912, s. 5-7.
      [2]<\/a> A. Seweryn, Paul Otlet (1868-1944) \u2013 klasyk i inspirator. Zarys biografii<\/em>, \u201ePraktyka i Teoria Informacji Naukowej i Technicznej\u201d, 18, 2010, 1, s. 27-36.
      [3]<\/a> Ibidem.
      [4]<\/a> J. Ueberschlag, Tout le savoir du monde<\/em>, \u201eInter CDI: revue des centres de documentation et d\u2019information de l\u2019enseignement secondaire\u201d, 2010, pp. 66-73 (https:\/\/hal.archives-ouvertes.fr\/hal-00475777<\/a>: dost\u0119p 12.12.2019).
      [5]<\/a> Mundaneum. Les Instituts Internationaux du Palais Mondial<\/em>, Publications de l\u2019Union des Assotiations Internationales, nr 124, 1927, s. 3.
      [6]<\/a> Zob. K. Pomian, O Muzeum Europy<\/em>, \u201eMuzealnictwo\u201d 48, 2007, s. 223-234; Museum of Europe, http:\/\/www.expo-europe.be\/content\/view\/13\/32\/lang,en\/<\/a> (dost\u0119p: 2.09.2019).
      [7]<\/a> M. Treter, Muzea wsp\u00f3\u0142czesne<\/em>, Warszawa 2019, s. 159-160.
      [8]<\/a> E. Chwalewik, Zbiory polskie<\/em>, t. I, Warszawa-Krak\u00f3w 1926, s. 34.
      [9]<\/a> W ramach projektu grantowego bada\u0142em archiwa w Mons i tam osobne pud\u0142o zawieraj\u0105ce dokumenty zwi\u0105zane z organizacj\u0105 i funkcjonowaniem Sekcji Polskiej (Mons, Mundaneum: <\/strong>Centre d’archives, Mus\u00e9e International, S\u00e9ctions nationales, Bo\u00eete 8, PP PO 402).
      [10]<\/a> Np. \u201eKurjer Warszawski\u201d nr 299 z 29.10.1911; \u201eNowa Gazeta\u201d nr 497 z 29.10.1911.
      [11]<\/a> Mons, Mundaneum: <\/strong>Centre d’archives, Mus\u00e9e International, Bo\u00eete 8, PP PO 402.
      [12]<\/a> \u201eNowa Gazeta\u201d nr 520 z 13.11.1911.
      [13]<\/a> \u201eKurjer warszawski\u201d nr 271 z 1.10.1913.
      [14]<\/a> Mons, Mundaneum: <\/strong>Centre d’archives, Mus\u00e9e International, Bo\u00eete 8, PP PO 402.
      [15]<\/a> Ibidem.
      [16]<\/a> \u201eKurier czerwony\u201d nr 227 z 29.10.1929.
      [17]<\/a> Mons, Mundaneum: <\/strong>Centre d’archives, Mus\u00e9e International, Bo\u00eete 8, PP PO 402.<\/p>\n
      <\/p>\n
      \n<\/p>\n
      <\/p>\n
      <\/p>\n
      CZYTELNIA<\/a><\/div>\n
      <\/div>\n
      <\/p>\n
      <\/p>\n
      \n<\/p>\n","comment_info":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6882","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6882"}],"version-history":[{"count":13,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6882\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9117,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6882\/revisions\/9117"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/7253"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6882"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6882"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6882"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}