{"id":6878,"date":"2018-01-27T00:36:00","date_gmt":"2018-01-26T23:36:00","guid":{"rendered":"http:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=6878"},"modified":"2021-12-06T22:53:52","modified_gmt":"2021-12-06T21:53:52","slug":"tomasz-der-osset-muzeum-balzaka-mauzoleum-atelier-muzeum","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=6878","title":{"rendered":"Tomasz de ROSSET | Dom Balzaka w Pary\u017cu \u2013 pr\u00f3ba muzeum biograficznego"},"content":{"rendered":"\n
27.01.2018 | \"\"<\/pre>\n\n\n
Interesuj\u0105c\u0105 inicjatyw\u0105, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna by okre\u015bli\u0107 jako muzealna, by\u0142a niespe\u0142niona pr\u00f3ba stworzenia w dziewi\u0119tnastowiecznym Pary\u017cu swego rodzaju miejsca pami\u0119ci ku czci Honor\u00e9 de Balzaka podj\u0119ta przez Ewelin\u0119 z Rzewuskich Balzakow\u0105 (1-voto Ha\u0144sk\u0105) oraz jej c\u00f3rk\u0119 i zi\u0119cia Ann\u0119 i Jerzego Mniszch\u00f3w. Mia\u0142o by\u0107 ono zlokalizowane w domu, gdzie pisarz zmar\u0142, a gdzie wcze\u015bniej zamierza\u0142 zamieszka\u0107 ze swoj\u0105 arystokratyczn\u0105 kochank\u0105, po \u015bmierci m\u0119\u017ca uwolnion\u0105 od zobowi\u0105za\u0144 rodzinnych. Ich romans, g\u0142o\u015bny w ca\u0142ej Europie, uwie\u0144czy\u0142 \u015blub w Berdyczowie w marcu roku 1850. Potem wiosn\u0105 oboje przyjechali do Pary\u017ca \u2013 do domu, kt\u00f3ry wedle nadziei \u017cywionych przez Balzaka mia\u0142 okaza\u0107 si\u0119 godny jego \u017cony; g\u0142\u00f3wnie w tym celu kupi\u0142 go i urz\u0105dzi\u0142.<\/p>\n
\"\"<\/a>
M. Santi, Wn\u0119trze domu Balzaka przy rue Fortun\u00e9e w Pary\u017cu, Institut de France, Mus\u00e9e Cond\u00e9, Chantilly<\/em><\/span><\/figcaption><\/figure>\n
W epoce regencji i rokoka oraz w nast\u0119pnych dziesi\u0119cioleciach wielk\u0105 popularno\u015bci\u0105 w\u015br\u00f3d paryskiej arystokracji i najbogatszego mieszcza\u0144stwa cieszy\u0142y si\u0119 tzw. folies<\/em>, podmiejskie rezydencje, wille, pa\u0142acyki otoczone ogrodami z r\u00f3\u017cnej skali budowlami ogrodowymi, pawilonami, chi\u0144skimi kioskami, \u015bwi\u0105tyniami dumania itd.; celem takich za\u0142o\u017ce\u0144 by\u0142o zapewnienie w\u0142a\u015bcicielom przyjemno\u015bci, rozrywki i wytchnienia po codziennej pracy lub aktywno\u015bci politycznej czy te\u017c dworskiej. W latach 80. XVIII wieku jeden z maj\u0119tniejszych osiemnastowiecznych francuskich finansist\u00f3w i filantrop\u00f3w Nicolas Beaujon tak\u0105 w\u0142a\u015bnie folie <\/em>urz\u0105dzi\u0142 sobie na zachodnich kra\u0144cach miasta, w okolicach, gdzie dzi\u015b wznosi si\u0119 \u0141uk Tryumfalny, opodal parku Monceau, niedaleko od swojej oficjalnej rezydencji na przedmie\u015bciu Saint-Honor\u00e9 (obecna siedziba prezydenta Francji). We wrze\u015bniu 1846 roku Balzac naby\u0142 nale\u017c\u0105cy do niej dawny budynek \u0142a\u017ani przy rue<\/em> Fortun\u00e9e (potem rue<\/em> Balzac), aby urz\u0105dzi\u0107 tam \u201epa\u0142ac\u201d zdolny dor\u00f3wna\u0107 ukrai\u0144skiej Wierzchowni Eweliny Ha\u0144skiej.<\/p>\n
Stale zad\u0142u\u017cony pisarz nie zap\u0142aci\u0142 ca\u0142ej nale\u017cno\u015bci za nieruchomo\u015b\u0107 (uzupe\u0142ni\u0142a to potem wdowa). Starannie jednak przez kilka lat przygotowywa\u0142 budynek, dekorowa\u0142 i wyposa\u017ca\u0142 wn\u0119trza. Mia\u0142 to by\u0107 swego rodzaju kolekcjonerski klejnot  z dzie\u0142ami sztuki, wyszukanym zdobnictwem, meblami, dekoracj\u0105 architektoniczn\u0105. Balzac by\u0142 bowiem kolekcjonerem. Chwilami z ogromnym zapa\u0142em gromadzi\u0142 obrazy i inne przedmioty na og\u00f3\u0142 po\u0142\u0105czone z jak\u0105\u015b wa\u017cn\u0105 postaci\u0105 historyczn\u0105 lub legend\u0105 prawdziw\u0105 albo zmy\u015blon\u0105 \u2013 nie przypadkiem kolekcjoner i jego zbiory dostarczy\u0142y motyw\u00f3w dla do\u015b\u0107 wa\u017cnej w jego tw\u00f3rczo\u015bci powie\u015bci Kuzyn Pons<\/em>. Budynek dawnych \u0142a\u017ani Beaujona z tego czasu jest nie najgorzej udokumentowany w opisach z list\u00f3w Balzaka, do\u015b\u0107 precyzyjnych inwentarzach spisanych przez  niego, a tak\u017ce na cyklu akwarel zam\u00f3wionych u architekta M. Santiego (ob. w zbiorach Institut de France, Mus\u00e9e Cond\u00e9, Chantilly). \u015aciany wn\u0119trz pokryte by\u0142y boazeri\u0105 i tkaninami w r\u00f3\u017cnych kolorze, kurdybanem z Antwerpii w sali jadalnej, b\u0142\u0119kitn\u0105 ceramik\u0105 w \u0142azience. Ozdobione by\u0142y obrazami i ustawionymi na konsolach rze\u017abami oraz ceramik\u0105; znajdowa\u0142y si\u0119 tu tak\u017ce bogato rze\u017abione meble.<\/p>\n
\"\"<\/a>
E. Monnier, Projekt zabudowy nieruchomo\u015bci przy rue Balzac 22, repr za. E. Monnier, Maison de Balzac, ce qu\u2019elle \u00e9tait, ce qu\u2019elle devrait \u00eatre, Paris 1884<\/em><\/span>.<\/figcaption><\/figure>\n
W domu tym do ko\u0144ca \u017cycia mieszka\u0142a Ewelina de Balzac, utrzymuj\u0105c w stanie  nienaruszonym wn\u0119trza szczeg\u00f3lnie zwi\u0105zane z pisarzem \u2013 sypialni\u0119, gdzie zmar\u0142 i pok\u00f3j, w kt\u00f3rym pracowa\u0142. Ponadto od 1856 roku by\u0142a w\u0142a\u015bcicielk\u0105 zamku Beauregard w Villeneuve-Saint-Georges pod Pary\u017cem (potem merostwo), mia\u0142a o\u017cywione kontakty towarzyskie w \u015brodowisku artyst\u00f3w i literat\u00f3w \u2013 mia\u0142a romanse z krytykiem i publicyst\u0105 Julesem Champfleury, a potem z malarzem Jeanem Gigoux. Razem z ni\u0105 w Pary\u017cu mieszkali Anna i Jerzy Mniszchowie. Od momentu ich \u015blubu w Wiesbaden w 1846 roku nale\u017celi oni do najbli\u017cszych przyjaci\u00f3\u0142, a potem kr\u0119gu rodzinnego Balzaka. Wsp\u00f3lnie podr\u00f3\u017cowali po Europie, potem pisarz dwukrotnie odwiedza\u0142 ich na Ukrainie, wreszcie wszyscy zamieszkali w Pary\u017cu przy rue<\/em> Fortun\u00e9e.<\/p>\n
W Pary\u017cu mieszka\u0142 tak\u017ce brat Jerzego Andrzej Mniszech (1825-1905), malarz i jeden z najwybitniejszych kolekcjoner\u00f3w polskich. W 1846 roku odziedziczy\u0142 on po ojcu strasznie zad\u0142u\u017cony rodowy zamek w Wi\u015bniowcu na Wo\u0142yniu wraz z wielk\u0105 galeri\u0105 obraz\u00f3w; Jerzy otrzyma\u0142 z niej chyba tylko ok. trzydziestu obiekt\u00f3w, cz\u0119\u015b\u0107 odebra\u0142a tak\u017ce ich matka Eleonora z Cetner\u00f3w Mniszchowa \u2013 podarowa\u0142a je potem do zbior\u00f3w Ossolineum (kilka rodowych portret\u00f3w oraz orygina\u0142y i kopie dzie\u0142 G. Gualdorpa, G. Nogariego, P. Mignarda, J. Ch. Brandta, M. Ricciego). Galeria wi\u015bniowiecka, chocia\u017c w epoce do\u015b\u0107 szeroko znana, chyba nie zawiera\u0142a wielu dzie\u0142 wysokiej klasy artystycznej, przewa\u017ca\u0142y tu portrety, w wi\u0119kszo\u015bci mierne sarmackie wizerunki, chocia\u017c czasem niema\u0142ej warto\u015bci historycznej, jak np. cykl du\u017cych obraz\u00f3w z histori\u0105 Maryny Mniszch\u00f3wny (ob. po cz\u0119\u015bci w Muzeum Histprycznym w Moskwie).  Najlepsze malowid\u0142a \u2013 m.in. portrety Bacciarellego, Lampiego, Vig\u00e9e-Lebrun \u2013 Andrzej zabra\u0142 do Pary\u017ca. Osiad\u0142 tam ok. 1850 roku, sprzedawszy odd\u0142u\u017cony dzi\u0119ki posagowi \u017cony maj\u0105tek wi\u015bniowiecki. Wybudowa\u0142 dla siebie otoczony ogrodem  nieistniej\u0105cy obecnie pa\u0142ac przy rue<\/em> Daru, kilka ulic zaledwie od dawnego domu Balzaka. By\u0142 aktywny jako malarz (przede wszystkim portrecista) i kolekcjoner. Interesowa\u0142o go g\u0142\u00f3wnie malarstwo holenderskie siedemnastego wieku, by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem najwi\u0119kszej kolekcji wizerunk\u00f3w p\u0119dzla Fransa Halsa w dziewi\u0119tnastowiecznym Pary\u017cu, zbiera\u0142 te\u017c osiemnastowieczne malarstwo francuskie, obiekty z ko\u015bci s\u0142oniowej oraz ceramik\u0119, meble i inne przedmioty chi\u0144skie i japo\u0144skie, w tym ok. tysi\u0105ca drzeworyt\u00f3w ukiyo-e. Zbiory te rozproszy\u0142y si\u0119 na kilkuetapowych aukcjach w 1902 i 1910 roku.<\/p>\n
\"\"<\/a>
Dawny dom Balzaca przy rue Balzac 22 w Pary\u017cu, przed 1890 (poczt\u00f3wka, w\u0142asno\u015b\u0107 autora).<\/em><\/span><\/figcaption><\/figure>\n
Sam Jerzy r\u00f3wnie\u017c by\u0142 powa\u017cnym kolekcjonerem. W domu przy rue<\/em> Fortun\u00e9e (Balzac) oraz zamku Beauregard znajdowa\u0142o si\u0119 ok. stu obraz\u00f3w dawnych mistrz\u00f3w i rysunk\u00f3w, w\u0142oskich (Bronzino, Francwsco Albani, Domenichino), francuskich (Ph. de Champainge, Boucher, Chardin, Fragonard, Hubert Robert, Prud\u2019hon), a wreszcie flamandzkich i holenderskich z dwoma portretami p\u0119dzla Fransa Halsa, a ponadto zbi\u00f3r monet i medali, meble zabytkowe, ceramika europejska, szereg obiekt\u00f3w dalekowschodnich, chi\u0144skich i japo\u0144skich, jak jaspisowe i ceramiczne naczynia, meble z laki, maski. By\u0142 to ponadto wielki amator nauk ezoterycznych i okultyzmu, pozostawa\u0142 w bliskich relacjach z g\u0142o\u015bnym magiem Alphonsem-Louisem Constantem znanym jako Elifas Levi, by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem \u201eprognometru\u201d, maszyny do przepowiadania przysz\u0142o\u015bci J\u00f3zefa Hoene-Wro\u0144skiego. Przede wszystkim jednak kontynuuj\u0105c pasj\u0119 rozwijan\u0105 wsp\u00f3lnie z bratem jeszcze w Wi\u015bniowcu na Wo\u0142yniu, zebra\u0142 on w Pary\u017cu kolekcj\u0119 entomologiczn\u0105 ocenian\u0105 jako najwi\u0119kszy tego typu zbi\u00f3r w Europie. Obok efekt\u00f3w indywidualnych poszukiwa\u0144 i polowa\u0144, znalaz\u0142o si\u0119 tu kilka wykupionych \u00aden bloc<\/em> powa\u017cnych zbior\u00f3w: Edwina Browna z Anglii, Francisa Castelnau de la Porte, Fran\u00e7ois Chabrillaca, Franza Faldermanna, Fredricha Augusta von Geblera, Hippolyta Louisa Goryego, Fran\u00e7ois La Fert\u00e9-Sen\u00e8ctra, Alfreda Russela Wallace\u2019a. Kolekcja Mniszcha w zasadniczej cz\u0119\u015bci znajduje si\u0119 obecnie w Muzeum Narodowym Historii Naturalnej w Pary\u017cu.<\/p>\n
Wydaje si\u0119, \u017ce to w\u0142a\u015bnie Jerzy odegra\u0142 g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 w kszta\u0142towaniu idei po\u015bwi\u0119conego pisarzowi miejsca pami\u0119ci, swoistej hybrydy, \u0142\u0105cz\u0105cej cechy pracowni artysty, mauzoleum i muzeum. W tym celu hrabia wykupi\u0142 w latach 1870-tych trzy parcele przylegaj\u0105ce do nieruchomo\u015bci, na kt\u00f3rej le\u017ca\u0142 h\u00f4tel <\/em>Beaujon. Przede wszystkim wzniesiono tam nieistniej\u0105c\u0105 ju\u017c dzi\u015b eklektyczn\u0105 kamienic\u0119 z herbami Mniszch\u00f3w w tympanonach (h\u00f4tel Mniszech<\/em>). Obok niej za\u015b mia\u0142 stan\u0105\u0107 obszerny budynek z centralnym pawilonem o fasadach zdobionych reliefami (m.in. S\u0142awa koronuj\u0105ca pisarza<\/em>). Na jednej z tych nieruchomo\u015bci znajdowa\u0142a si\u0119 nieczynna ju\u017c od dawna kaplica Saint Nicolas de Beaujon, gdzie Jerzy organizowa\u0142 eksperymenty okultystycznie i praktykowa\u0142 czarn\u0105 magi\u0119. Wn\u0119trza jej i prezbiterium mia\u0142y sta\u0107 si\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 sal\u0105 ekspozycyjn\u0105 z galeri\u0105 popiersi, rze\u017ab i innych dzie\u0142 sztuki. Na otoczonym kolumnami dziedzi\u0144cu przewidywano za\u015b ustawi\u0107 pos\u0105g autora Komedii ludzkiej<\/em> d\u0142uta Jean-Alexandre-Josepha Falgui\u00e8re\u2019a. Projekt architektoniczny powierzono m\u0142odemu architektowi paryskiemu Eug\u00e8ne\u2019owi Monnier. Napisa\u0142 on po latach o tym przedsi\u0119wzi\u0119ciu:<\/p>\n
\n
W 1875 roku wdowa po autorze Ludzkiej komedii<\/em> i jej zi\u0119\u0107 hrabia Jerzy Mniszech zam\u00f3wili u architekta, kt\u00f3ry pisze te s\u0142owa, projekt zagospodarowania cz\u0119\u015bci dawnej Folie Beaujon<\/em> b\u0119d\u0105cej ich w\u0142asno\u015bci\u0105, aby dostosowa\u0107 j\u0105 do wymog\u00f3w nowoczesnego \u017cycia i aby przypomnie\u0107, \u017ce to w\u0142a\u015bnie tu Balzac zrealizowa\u0142 swoje marzenia i sp\u0119dzi\u0142 swe najszcz\u0119\u015bliwsze lata.
Niewielka cz\u0119\u015b\u0107 tego projektu zosta\u0142a zrealizowana. Zast\u0105piono tylko naw\u0119 dawnej kaplicy \u015aw. Miko\u0142aja i wzniesiono pawilon, kt\u00f3rego kilka rysunk\u00f3w by\u0142o prezentowanych na Salonie 1883 roku.
W rotundzie ch\u00f3ru nie przeprowadzono uzgodnionych modyfikacji, kt\u00f3re mia\u0142y przekszta\u0142ci\u0107 j\u0105 w rodzaj okr\u0105g\u0142ego atrium z wodotryskiem w centrum i galeri\u0105 z treja\u017cem na pi\u0119trze, ozdobionymi popiersiami, rze\u017abami i r\u00f3\u017cnymi dzie\u0142ami sztuki.
Dziedziniec wej\u015bciowy, gdzie zosta\u0142y przeniesione kolumny wyburzonej nawy, nie otrzyma\u0142 ani ganku, pod kt\u00f3rym przebiega\u0142oby nakryte przej\u015bcie, ani hemicyklu w centrum gdzie mia\u0142a si\u0119 wznosi\u0107 statua Balzaka, obok drzewa, jakie zasadzi\u0142 on sam w dniu jego ma\u0142\u017ce\u0144stwo z hrabiank\u0105 Rzewusk\u0105. To drzewo zosta\u0142o  nabo\u017cnie zachowane. Istnieje jeszcze dzi\u015b.
Oto by\u0142y jedyne zmiany, jakie mia\u0142y mie\u0107 miejsce wewn\u0105trz tej posesji.
Ale fasada od ulicy Balzaka mia\u0142a zosta\u0107 ca\u0142kiem zmieniona i ujednolicona. Pawilon centralny mia\u0142 w jakim\u015b sensie kre\u015bli\u0107 apoteoz\u0119 pisarza. Monumentalny relief mia\u0142 przedstawia\u0107 S\u0142aw\u0119 koronuj\u0105c\u0105 nie\u015bmiertelnego powie\u015bciopisarza, powy\u017cej za\u015b pusta nisza flankowana z prawa i lewa ornamentyk\u0105 nawi\u0105zuj\u0105c\u0105 do form nagrobk\u00f3w zamku Anet, wskazywa\u0142aby, \u017ce [tu w\u0142a\u015bnie] zszed\u0142 on z tego \u015bwiata.
Jednak\u017ce nieprzewidziane wydarzenia uniemo\u017cliwi\u0142y kontynuacj\u0119 prac nad kompletnym wykonaniem projektu, a \u015bmier\u0107 Madame de Balzac 9 kwietnia 1882 roku poci\u0105gn\u0119\u0142a za sob\u0105 sprzeda\u017c nieruchomo\u015bci nabytej przez baronow\u0105 Salomonow\u0105 de Rotschild.<\/p>\n<\/blockquote>\n
(E. Monnier, Maison de Balzac<\/em>, Paris 1884)<\/p>\n
Upadek tych zamierze\u0144 spowodowa\u0142y tragedie rodzinne, ale i spora niefrasobliwo\u015b\u0107.  Jedn\u0105 z przyczyn by\u0142a ci\u0119\u017cka choroba, a potem \u015bmier\u0107 Jerzego Mniszcha. Ju\u017c w 1875 roku dosta\u0142 pierwszego wylewu krwi do m\u00f3zgu, po kt\u00f3rym nast\u0105pi\u0142y kolejne. Po dwu latach by\u0142 ju\u017c w stanie kompletnej demencji; zmar\u0142 za\u015b jesieni\u0105 1881 roku. Zaniedbane przedsi\u0119wzi\u0119cia budowlane zosta\u0142y wkr\u00f3tce ca\u0142kiem zarzucone \u2013 zrealizowano zaledwie kamienic\u0119 mieszkaln\u0105, ale jej wn\u0119trza nigdy nie zosta\u0142y wyko\u0144czone. Zasadnicze znaczenie mia\u0142o wszak kolosalne zad\u0142u\u017cenie rodziny, jakie spowodowa\u0142y nieprzemy\u015blane ogromne wydatki Anny Mniszchowej. Po\u017car\u0142o ono ca\u0142y maj\u0105tek, zmusi\u0142o do obci\u0105\u017cenia hipoteki domu w Pary\u017cu i zamku Beauregard, sprzeda\u017cy kolekcji entomologicznej Jerzego, a wreszcie sprzeda\u017cy  wszystkich nieruchomo\u015bci. Wdowa de Balzac zmar\u0142a w roku 1882 kilka miesi\u0119cy po tym, jak Adela baronowa Salomonowa de Rothschild, w\u0142a\u015bcicielka pozosta\u0142ej cz\u0119\u015bci dawnej folie Beaujon<\/em> wykupi\u0142a dom Balzaka wraz z przyleg\u0142o\u015bciami (w tym kamienic\u0105 Mniszch\u00f3w). Nast\u0119pnie budynki te wyburzono dla poszerzenia parku le\u017c\u0105cego opodal pa\u0142acu Rothschild\u00f3w. Rezydencja ta zasta\u0142a potem legowana pa\u0144stwu na \u201edom sztuki\u201d, miejsce wystaw, kongres\u00f3w, debat, zebra\u0144 \u015brodowiska artystycznego i aukcji dobroczynnych na rzecz artyst\u00f3w (w 1932 roku podczas jednej z organizowanych tu imprez agent sowiecki zamordowa\u0142 tu prezydenta Francji Paula Doumera).  
Idea upami\u0119tnienia Balzaka wypracowana przez wdow\u0119 po nim i Jerzego Mniszcha mia\u0142a realizowa\u0107 si\u0119 w swoistym domu-pomniku genialnego i uznanego artysty. Mo\u017cna tu dostrzec wyra\u017ane nawi\u0105zania do znanych w \u00f3wczesnej Europie miejsc, jakie w latach 20. I 30. XIX stulecia po\u015bwi\u0119cono Antonio Canovie w Possagne, Berthelowi Thorvaldsenowi w Kopenhadze czy p\u00f3\u017aniej Antoine\u2019a Wiertza w Brukseli. Andrzej Pie\u0144kos okre\u015bli\u0142 je jako swoisty konglomerat, relikwiarz tw\u00f3rczo\u015bci artysty, hybryd\u0119 jego pracowni, mauzoleum i muzeum (Dom sztuki<\/em>, 2005). Gdyby zamierzenia te uda\u0142o si\u0119 doprowadzi\u0107 do ko\u0144ca, powsta\u0142oby by\u0107 mo\u017ce pierwsze we Francji muzeum biograficzne. Powsta\u0142o takie dopiero czterdzie\u015bci lat p\u00f3\u017aniej \u2013 obecne mie\u015bci si\u0119 ono w domu, jaki pisarz zamieszkiwa\u0142 w latach 1840-1847 przy dzisiejszej rue<\/em> Reynouard 47 (w tym czasie na bliskim przedmie\u015bciu stolicy). Stworzy\u0142 je w 1908 roku literat Louis Baudier de Royaumont, a w 1949 roku sta\u0142o si\u0119 ono w\u0142asno\u015bci\u0105 miasta Pary\u017ca.<\/p>\n
Tomasz F. de Rosset<\/em><\/p>\n
\n
BIBLIOGRAFIA<\/p>\n
de Balzac H., Lettres \u00e0 Madame Hanska<\/em>, ed. R. Pierrot, t. III, Paris 1969; t. IV, Paris 1971.
Bouteron M., Le v\u00e9ritable image de Madame Hanska<\/em>, Paris 1929.
Daszkiewicz P., Paryska sprzeda\u017c entomologicznej kolekcji Jerzego Wandalina Mniszcha (1824-1881) \u2013 jedno z najwa\u017cniejszych wydarze\u0144 dziewi\u0119tnastowiecznej entomologii<\/em>, \u201eKwartalnik Historii Nauki i Techniki\u201d, 4, 2013, s.61-70.
Gigoux J., Causeries sur les artistes de mon temps<\/em>, Paris 1885.
Jarry P., Le Dernier logis de Balzac (rue Fortun\u00e9e, l\u2019ancienne Chartreuse Beaujon), l\u2019achat, l\u2019amenagement, mariage et mort de Balzac, l\u2019h\u00f4tel Rothschild. Documents in\u00e9dits<\/em>, b.m.w. 1924.
Monnier E., Maison de Balzac, ce qu\u2019elle \u00e9tait, ce qu\u2019elle devrait \u00eatre<\/em>, Paris 1884.  
Mozet N., Le Balzac de la rue Fortun\u00e9e: posseder ou raconter? Les \u201eLettres \u00e0 Mafame Hanska\u201d comme autobiographie<\/em>, \u201eL\u2019Ann\u00e9e balzatienne\u201d, 2013\/1 nr 14, s. 263-284.
Pie\u0144kos A., Dom sztuki. Siedziby artyst\u00f3w w nowoczesnej kulturze europejskiej<\/em>, Warszawa 2005.
de Rosset T.F., Kolekcja Andrzeja Mniszcha. Od wo\u0142y\u0144skich chrz\u0105szczy do obraz\u00f3w Fransa Halsa<\/em>, Toru\u0144 2003.<\/p>\n\n\n
\n\n\n\n
\n
CZYTELNIA<\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
27.01.2018 | Interesuj\u0105c\u0105 inicjatyw\u0105, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna by okre\u015bli\u0107 jako muzealna, by\u0142a niespe\u0142niona pr\u00f3ba stworzenia w dziewi\u0119tnastowiecznym Pary\u017cu swego rodzaju miejsca pami\u0119ci ku czci Honor\u00e9 de Balzaka podj\u0119ta przez Ewelin\u0119 z Rzewuskich Balzakow\u0105 (1-voto Ha\u0144sk\u0105) oraz jej c\u00f3rk\u0119 i zi\u0119cia Ann\u0119 i Jerzego Mniszch\u00f3w. Mia\u0142o by\u0107 ono zlokalizowane w domu, gdzie pisarz zmar\u0142, a gdzie wcze\u015bniej… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":7168,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-6878","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-czytelnia"],"aioseo_notices":[],"featured_image_src":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/Balzaka-01.jpg","featured_image_src_square":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/Balzaka-01.jpg","author_info":{"display_name":"Redaktor","author_link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?author=1"},"category_info":"Czytelnia<\/a>","tags_info":"","social_share_info":"<\/i><\/a><\/i><\/a><\/i><\/a>","wordExcerpt_info":"
<\/p>\n
27.01.2018 | \"\"<\/pre>\n
<\/p>\n
Interesuj\u0105c\u0105 inicjatyw\u0105, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna by okre\u015bli\u0107 jako muzealna, by\u0142a niespe\u0142niona pr\u00f3ba stworzenia w dziewi\u0119tnastowiecznym Pary\u017cu swego rodzaju miejsca pami\u0119ci ku czci Honor\u00e9 de Balzaka podj\u0119ta przez Ewelin\u0119 z Rzewuskich Balzakow\u0105 (1-voto Ha\u0144sk\u0105) oraz jej c\u00f3rk\u0119 i zi\u0119cia Ann\u0119 i Jerzego Mniszch\u00f3w. Mia\u0142o by\u0107 ono zlokalizowane w domu, gdzie pisarz zmar\u0142, a gdzie wcze\u015bniej zamierza\u0142 zamieszka\u0107 ze swoj\u0105 arystokratyczn\u0105 kochank\u0105, po \u015bmierci m\u0119\u017ca uwolnion\u0105 od zobowi\u0105za\u0144 rodzinnych. Ich romans, g\u0142o\u015bny w ca\u0142ej Europie, uwie\u0144czy\u0142 \u015blub w Berdyczowie w marcu roku 1850. Potem wiosn\u0105 oboje przyjechali do Pary\u017ca \u2013 do domu, kt\u00f3ry wedle nadziei \u017cywionych przez Balzaka mia\u0142 okaza\u0107 si\u0119 godny jego \u017cony; g\u0142\u00f3wnie w tym celu kupi\u0142 go i urz\u0105dzi\u0142.<\/p>\n[caption id=\"attachment_7168\" align=\"aligncenter\" width=\"530\"]\"\"<\/a> M. Santi, Wn\u0119trze domu Balzaka przy rue Fortun\u00e9e w Pary\u017cu, Institut de France, Mus\u00e9e Cond\u00e9, Chantilly<\/em><\/span>[\/caption]\n
W epoce regencji i rokoka oraz w nast\u0119pnych dziesi\u0119cioleciach wielk\u0105 popularno\u015bci\u0105 w\u015br\u00f3d paryskiej arystokracji i najbogatszego mieszcza\u0144stwa cieszy\u0142y si\u0119 tzw. folies<\/em>, podmiejskie rezydencje, wille, pa\u0142acyki otoczone ogrodami z r\u00f3\u017cnej skali budowlami ogrodowymi, pawilonami, chi\u0144skimi kioskami, \u015bwi\u0105tyniami dumania itd.; celem takich za\u0142o\u017ce\u0144 by\u0142o zapewnienie w\u0142a\u015bcicielom przyjemno\u015bci, rozrywki i wytchnienia po codziennej pracy lub aktywno\u015bci politycznej czy te\u017c dworskiej. W latach 80. XVIII wieku jeden z maj\u0119tniejszych osiemnastowiecznych francuskich finansist\u00f3w i filantrop\u00f3w Nicolas Beaujon tak\u0105 w\u0142a\u015bnie folie <\/em>urz\u0105dzi\u0142 sobie na zachodnich kra\u0144cach miasta, w okolicach, gdzie dzi\u015b wznosi si\u0119 \u0141uk Tryumfalny, opodal parku Monceau, niedaleko od swojej oficjalnej rezydencji na przedmie\u015bciu Saint-Honor\u00e9 (obecna siedziba prezydenta Francji). We wrze\u015bniu 1846 roku Balzac naby\u0142 nale\u017c\u0105cy do niej dawny budynek \u0142a\u017ani przy rue<\/em> Fortun\u00e9e (potem rue<\/em> Balzac), aby urz\u0105dzi\u0107 tam \u201epa\u0142ac\u201d zdolny dor\u00f3wna\u0107 ukrai\u0144skiej Wierzchowni Eweliny Ha\u0144skiej.<\/p>\n
Stale zad\u0142u\u017cony pisarz nie zap\u0142aci\u0142 ca\u0142ej nale\u017cno\u015bci za nieruchomo\u015b\u0107 (uzupe\u0142ni\u0142a to potem wdowa). Starannie jednak przez kilka lat przygotowywa\u0142 budynek, dekorowa\u0142 i wyposa\u017ca\u0142 wn\u0119trza. Mia\u0142 to by\u0107 swego rodzaju kolekcjonerski klejnot  z dzie\u0142ami sztuki, wyszukanym zdobnictwem, meblami, dekoracj\u0105 architektoniczn\u0105. Balzac by\u0142 bowiem kolekcjonerem. Chwilami z ogromnym zapa\u0142em gromadzi\u0142 obrazy i inne przedmioty na og\u00f3\u0142 po\u0142\u0105czone z jak\u0105\u015b wa\u017cn\u0105 postaci\u0105 historyczn\u0105 lub legend\u0105 prawdziw\u0105 albo zmy\u015blon\u0105 \u2013 nie przypadkiem kolekcjoner i jego zbiory dostarczy\u0142y motyw\u00f3w dla do\u015b\u0107 wa\u017cnej w jego tw\u00f3rczo\u015bci powie\u015bci Kuzyn Pons<\/em>. Budynek dawnych \u0142a\u017ani Beaujona z tego czasu jest nie najgorzej udokumentowany w opisach z list\u00f3w Balzaka, do\u015b\u0107 precyzyjnych inwentarzach spisanych przez  niego, a tak\u017ce na cyklu akwarel zam\u00f3wionych u architekta M. Santiego (ob. w zbiorach Institut de France, Mus\u00e9e Cond\u00e9, Chantilly). \u015aciany wn\u0119trz pokryte by\u0142y boazeri\u0105 i tkaninami w r\u00f3\u017cnych kolorze, kurdybanem z Antwerpii w sali jadalnej, b\u0142\u0119kitn\u0105 ceramik\u0105 w \u0142azience. Ozdobione by\u0142y obrazami i ustawionymi na konsolach rze\u017abami oraz ceramik\u0105; znajdowa\u0142y si\u0119 tu tak\u017ce bogato rze\u017abione meble.<\/p>\n[caption id=\"attachment_7169\" align=\"aligncenter\" width=\"530\"]\"\"<\/a> E. Monnier, Projekt zabudowy nieruchomo\u015bci przy rue Balzac 22, repr za. E. Monnier, Maison de Balzac, ce qu\u2019elle \u00e9tait, ce qu\u2019elle devrait \u00eatre, Paris 1884<\/em><\/span>.[\/caption]\n
W domu tym do ko\u0144ca \u017cycia mieszka\u0142a Ewelina de Balzac, utrzymuj\u0105c w stanie  nienaruszonym wn\u0119trza szczeg\u00f3lnie zwi\u0105zane z pisarzem \u2013 sypialni\u0119, gdzie zmar\u0142 i pok\u00f3j, w kt\u00f3rym pracowa\u0142. Ponadto od 1856 roku by\u0142a w\u0142a\u015bcicielk\u0105 zamku Beauregard w Villeneuve-Saint-Georges pod Pary\u017cem (potem merostwo), mia\u0142a o\u017cywione kontakty towarzyskie w \u015brodowisku artyst\u00f3w i literat\u00f3w \u2013 mia\u0142a romanse z krytykiem i publicyst\u0105 Julesem Champfleury, a potem z malarzem Jeanem Gigoux. Razem z ni\u0105 w Pary\u017cu mieszkali Anna i Jerzy Mniszchowie. Od momentu ich \u015blubu w Wiesbaden w 1846 roku nale\u017celi oni do najbli\u017cszych przyjaci\u00f3\u0142, a potem kr\u0119gu rodzinnego Balzaka. Wsp\u00f3lnie podr\u00f3\u017cowali po Europie, potem pisarz dwukrotnie odwiedza\u0142 ich na Ukrainie, wreszcie wszyscy zamieszkali w Pary\u017cu przy rue<\/em> Fortun\u00e9e.<\/p>\n
W Pary\u017cu mieszka\u0142 tak\u017ce brat Jerzego Andrzej Mniszech (1825-1905), malarz i jeden z najwybitniejszych kolekcjoner\u00f3w polskich. W 1846 roku odziedziczy\u0142 on po ojcu strasznie zad\u0142u\u017cony rodowy zamek w Wi\u015bniowcu na Wo\u0142yniu wraz z wielk\u0105 galeri\u0105 obraz\u00f3w; Jerzy otrzyma\u0142 z niej chyba tylko ok. trzydziestu obiekt\u00f3w, cz\u0119\u015b\u0107 odebra\u0142a tak\u017ce ich matka Eleonora z Cetner\u00f3w Mniszchowa \u2013 podarowa\u0142a je potem do zbior\u00f3w Ossolineum (kilka rodowych portret\u00f3w oraz orygina\u0142y i kopie dzie\u0142 G. Gualdorpa, G. Nogariego, P. Mignarda, J. Ch. Brandta, M. Ricciego). Galeria wi\u015bniowiecka, chocia\u017c w epoce do\u015b\u0107 szeroko znana, chyba nie zawiera\u0142a wielu dzie\u0142 wysokiej klasy artystycznej, przewa\u017ca\u0142y tu portrety, w wi\u0119kszo\u015bci mierne sarmackie wizerunki, chocia\u017c czasem niema\u0142ej warto\u015bci historycznej, jak np. cykl du\u017cych obraz\u00f3w z histori\u0105 Maryny Mniszch\u00f3wny (ob. po cz\u0119\u015bci w Muzeum Histprycznym w Moskwie).  Najlepsze malowid\u0142a \u2013 m.in. portrety Bacciarellego, Lampiego, Vig\u00e9e-Lebrun \u2013 Andrzej zabra\u0142 do Pary\u017ca. Osiad\u0142 tam ok. 1850 roku, sprzedawszy odd\u0142u\u017cony dzi\u0119ki posagowi \u017cony maj\u0105tek wi\u015bniowiecki. Wybudowa\u0142 dla siebie otoczony ogrodem  nieistniej\u0105cy obecnie pa\u0142ac przy rue<\/em> Daru, kilka ulic zaledwie od dawnego domu Balzaka. By\u0142 aktywny jako malarz (przede wszystkim portrecista) i kolekcjoner. Interesowa\u0142o go g\u0142\u00f3wnie malarstwo holenderskie siedemnastego wieku, by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem najwi\u0119kszej kolekcji wizerunk\u00f3w p\u0119dzla Fransa Halsa w dziewi\u0119tnastowiecznym Pary\u017cu, zbiera\u0142 te\u017c osiemnastowieczne malarstwo francuskie, obiekty z ko\u015bci s\u0142oniowej oraz ceramik\u0119, meble i inne przedmioty chi\u0144skie i japo\u0144skie, w tym ok. tysi\u0105ca drzeworyt\u00f3w ukiyo-e. Zbiory te rozproszy\u0142y si\u0119 na kilkuetapowych aukcjach w 1902 i 1910 roku.<\/p>\n[caption id=\"attachment_7170\" align=\"aligncenter\" width=\"530\"]\"\"<\/a> Dawny dom Balzaca przy rue Balzac 22 w Pary\u017cu, przed 1890 (poczt\u00f3wka, w\u0142asno\u015b\u0107 autora).<\/em><\/span>[\/caption]\n
Sam Jerzy r\u00f3wnie\u017c by\u0142 powa\u017cnym kolekcjonerem. W domu przy rue<\/em> Fortun\u00e9e (Balzac) oraz zamku Beauregard znajdowa\u0142o si\u0119 ok. stu obraz\u00f3w dawnych mistrz\u00f3w i rysunk\u00f3w, w\u0142oskich (Bronzino, Francwsco Albani, Domenichino), francuskich (Ph. de Champainge, Boucher, Chardin, Fragonard, Hubert Robert, Prud\u2019hon), a wreszcie flamandzkich i holenderskich z dwoma portretami p\u0119dzla Fransa Halsa, a ponadto zbi\u00f3r monet i medali, meble zabytkowe, ceramika europejska, szereg obiekt\u00f3w dalekowschodnich, chi\u0144skich i japo\u0144skich, jak jaspisowe i ceramiczne naczynia, meble z laki, maski. By\u0142 to ponadto wielki amator nauk ezoterycznych i okultyzmu, pozostawa\u0142 w bliskich relacjach z g\u0142o\u015bnym magiem Alphonsem-Louisem Constantem znanym jako Elifas Levi, by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem \u201eprognometru\u201d, maszyny do przepowiadania przysz\u0142o\u015bci J\u00f3zefa Hoene-Wro\u0144skiego. Przede wszystkim jednak kontynuuj\u0105c pasj\u0119 rozwijan\u0105 wsp\u00f3lnie z bratem jeszcze w Wi\u015bniowcu na Wo\u0142yniu, zebra\u0142 on w Pary\u017cu kolekcj\u0119 entomologiczn\u0105 ocenian\u0105 jako najwi\u0119kszy tego typu zbi\u00f3r w Europie. Obok efekt\u00f3w indywidualnych poszukiwa\u0144 i polowa\u0144, znalaz\u0142o si\u0119 tu kilka wykupionych \u00aden bloc<\/em> powa\u017cnych zbior\u00f3w: Edwina Browna z Anglii, Francisa Castelnau de la Porte, Fran\u00e7ois Chabrillaca, Franza Faldermanna, Fredricha Augusta von Geblera, Hippolyta Louisa Goryego, Fran\u00e7ois La Fert\u00e9-Sen\u00e8ctra, Alfreda Russela Wallace\u2019a. Kolekcja Mniszcha w zasadniczej cz\u0119\u015bci znajduje si\u0119 obecnie w Muzeum Narodowym Historii Naturalnej w Pary\u017cu.<\/p>\n
Wydaje si\u0119, \u017ce to w\u0142a\u015bnie Jerzy odegra\u0142 g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 w kszta\u0142towaniu idei po\u015bwi\u0119conego pisarzowi miejsca pami\u0119ci, swoistej hybrydy, \u0142\u0105cz\u0105cej cechy pracowni artysty, mauzoleum i muzeum. W tym celu hrabia wykupi\u0142 w latach 1870-tych trzy parcele przylegaj\u0105ce do nieruchomo\u015bci, na kt\u00f3rej le\u017ca\u0142 h\u00f4tel <\/em>Beaujon. Przede wszystkim wzniesiono tam nieistniej\u0105c\u0105 ju\u017c dzi\u015b eklektyczn\u0105 kamienic\u0119 z herbami Mniszch\u00f3w w tympanonach (h\u00f4tel Mniszech<\/em>). Obok niej za\u015b mia\u0142 stan\u0105\u0107 obszerny budynek z centralnym pawilonem o fasadach zdobionych reliefami (m.in. S\u0142awa koronuj\u0105ca pisarza<\/em>). Na jednej z tych nieruchomo\u015bci znajdowa\u0142a si\u0119 nieczynna ju\u017c od dawna kaplica Saint Nicolas de Beaujon, gdzie Jerzy organizowa\u0142 eksperymenty okultystycznie i praktykowa\u0142 czarn\u0105 magi\u0119. Wn\u0119trza jej i prezbiterium mia\u0142y sta\u0107 si\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 sal\u0105 ekspozycyjn\u0105 z galeri\u0105 popiersi, rze\u017ab i innych dzie\u0142 sztuki. Na otoczonym kolumnami dziedzi\u0144cu przewidywano za\u015b ustawi\u0107 pos\u0105g autora Komedii ludzkiej<\/em> d\u0142uta Jean-Alexandre-Josepha Falgui\u00e8re\u2019a. Projekt architektoniczny powierzono m\u0142odemu architektowi paryskiemu Eug\u00e8ne\u2019owi Monnier. Napisa\u0142 on po latach o tym przedsi\u0119wzi\u0119ciu:<\/p>\n
\n
W 1875 roku wdowa po autorze Ludzkiej komedii<\/em> i jej zi\u0119\u0107 hrabia Jerzy Mniszech zam\u00f3wili u architekta, kt\u00f3ry pisze te s\u0142owa, projekt zagospodarowania cz\u0119\u015bci dawnej Folie Beaujon<\/em> b\u0119d\u0105cej ich w\u0142asno\u015bci\u0105, aby dostosowa\u0107 j\u0105 do wymog\u00f3w nowoczesnego \u017cycia i aby przypomnie\u0107, \u017ce to w\u0142a\u015bnie tu Balzac zrealizowa\u0142 swoje marzenia i sp\u0119dzi\u0142 swe najszcz\u0119\u015bliwsze lata.
Niewielka cz\u0119\u015b\u0107 tego projektu zosta\u0142a zrealizowana. Zast\u0105piono tylko naw\u0119 dawnej kaplicy \u015aw. Miko\u0142aja i wzniesiono pawilon, kt\u00f3rego kilka rysunk\u00f3w by\u0142o prezentowanych na Salonie 1883 roku.
W rotundzie ch\u00f3ru nie przeprowadzono uzgodnionych modyfikacji, kt\u00f3re mia\u0142y przekszta\u0142ci\u0107 j\u0105 w rodzaj okr\u0105g\u0142ego atrium z wodotryskiem w centrum i galeri\u0105 z treja\u017cem na pi\u0119trze, ozdobionymi popiersiami, rze\u017abami i r\u00f3\u017cnymi dzie\u0142ami sztuki.
Dziedziniec wej\u015bciowy, gdzie zosta\u0142y przeniesione kolumny wyburzonej nawy, nie otrzyma\u0142 ani ganku, pod kt\u00f3rym przebiega\u0142oby nakryte przej\u015bcie, ani hemicyklu w centrum gdzie mia\u0142a si\u0119 wznosi\u0107 statua Balzaka, obok drzewa, jakie zasadzi\u0142 on sam w dniu jego ma\u0142\u017ce\u0144stwo z hrabiank\u0105 Rzewusk\u0105. To drzewo zosta\u0142o  nabo\u017cnie zachowane. Istnieje jeszcze dzi\u015b.
Oto by\u0142y jedyne zmiany, jakie mia\u0142y mie\u0107 miejsce wewn\u0105trz tej posesji.
Ale fasada od ulicy Balzaka mia\u0142a zosta\u0107 ca\u0142kiem zmieniona i ujednolicona. Pawilon centralny mia\u0142 w jakim\u015b sensie kre\u015bli\u0107 apoteoz\u0119 pisarza. Monumentalny relief mia\u0142 przedstawia\u0107 S\u0142aw\u0119 koronuj\u0105c\u0105 nie\u015bmiertelnego powie\u015bciopisarza, powy\u017cej za\u015b pusta nisza flankowana z prawa i lewa ornamentyk\u0105 nawi\u0105zuj\u0105c\u0105 do form nagrobk\u00f3w zamku Anet, wskazywa\u0142aby, \u017ce [tu w\u0142a\u015bnie] zszed\u0142 on z tego \u015bwiata.
Jednak\u017ce nieprzewidziane wydarzenia uniemo\u017cliwi\u0142y kontynuacj\u0119 prac nad kompletnym wykonaniem projektu, a \u015bmier\u0107 Madame de Balzac 9 kwietnia 1882 roku poci\u0105gn\u0119\u0142a za sob\u0105 sprzeda\u017c nieruchomo\u015bci nabytej przez baronow\u0105 Salomonow\u0105 de Rotschild.<\/p>\n<\/blockquote>\n
(E. Monnier, Maison de Balzac<\/em>, Paris 1884)<\/p>\n
Upadek tych zamierze\u0144 spowodowa\u0142y tragedie rodzinne, ale i spora niefrasobliwo\u015b\u0107.  Jedn\u0105 z przyczyn by\u0142a ci\u0119\u017cka choroba, a potem \u015bmier\u0107 Jerzego Mniszcha. Ju\u017c w 1875 roku dosta\u0142 pierwszego wylewu krwi do m\u00f3zgu, po kt\u00f3rym nast\u0105pi\u0142y kolejne. Po dwu latach by\u0142 ju\u017c w stanie kompletnej demencji; zmar\u0142 za\u015b jesieni\u0105 1881 roku. Zaniedbane przedsi\u0119wzi\u0119cia budowlane zosta\u0142y wkr\u00f3tce ca\u0142kiem zarzucone \u2013 zrealizowano zaledwie kamienic\u0119 mieszkaln\u0105, ale jej wn\u0119trza nigdy nie zosta\u0142y wyko\u0144czone. Zasadnicze znaczenie mia\u0142o wszak kolosalne zad\u0142u\u017cenie rodziny, jakie spowodowa\u0142y nieprzemy\u015blane ogromne wydatki Anny Mniszchowej. Po\u017car\u0142o ono ca\u0142y maj\u0105tek, zmusi\u0142o do obci\u0105\u017cenia hipoteki domu w Pary\u017cu i zamku Beauregard, sprzeda\u017cy kolekcji entomologicznej Jerzego, a wreszcie sprzeda\u017cy  wszystkich nieruchomo\u015bci. Wdowa de Balzac zmar\u0142a w roku 1882 kilka miesi\u0119cy po tym, jak Adela baronowa Salomonowa de Rothschild, w\u0142a\u015bcicielka pozosta\u0142ej cz\u0119\u015bci dawnej folie Beaujon<\/em> wykupi\u0142a dom Balzaka wraz z przyleg\u0142o\u015bciami (w tym kamienic\u0105 Mniszch\u00f3w). Nast\u0119pnie budynki te wyburzono dla poszerzenia parku le\u017c\u0105cego opodal pa\u0142acu Rothschild\u00f3w. Rezydencja ta zasta\u0142a potem legowana pa\u0144stwu na \u201edom sztuki\u201d, miejsce wystaw, kongres\u00f3w, debat, zebra\u0144 \u015brodowiska artystycznego i aukcji dobroczynnych na rzecz artyst\u00f3w (w 1932 roku podczas jednej z organizowanych tu imprez agent sowiecki zamordowa\u0142 tu prezydenta Francji Paula Doumera).  
Idea upami\u0119tnienia Balzaka wypracowana przez wdow\u0119 po nim i Jerzego Mniszcha mia\u0142a realizowa\u0107 si\u0119 w swoistym domu-pomniku genialnego i uznanego artysty. Mo\u017cna tu dostrzec wyra\u017ane nawi\u0105zania do znanych w \u00f3wczesnej Europie miejsc, jakie w latach 20. I 30. XIX stulecia po\u015bwi\u0119cono Antonio Canovie w Possagne, Berthelowi Thorvaldsenowi w Kopenhadze czy p\u00f3\u017aniej Antoine\u2019a Wiertza w Brukseli. Andrzej Pie\u0144kos okre\u015bli\u0142 je jako swoisty konglomerat, relikwiarz tw\u00f3rczo\u015bci artysty, hybryd\u0119 jego pracowni, mauzoleum i muzeum (Dom sztuki<\/em>, 2005). Gdyby zamierzenia te uda\u0142o si\u0119 doprowadzi\u0107 do ko\u0144ca, powsta\u0142oby by\u0107 mo\u017ce pierwsze we Francji muzeum biograficzne. Powsta\u0142o takie dopiero czterdzie\u015bci lat p\u00f3\u017aniej \u2013 obecne mie\u015bci si\u0119 ono w domu, jaki pisarz zamieszkiwa\u0142 w latach 1840-1847 przy dzisiejszej rue<\/em> Reynouard 47 (w tym czasie na bliskim przedmie\u015bciu stolicy). Stworzy\u0142 je w 1908 roku literat Louis Baudier de Royaumont, a w 1949 roku sta\u0142o si\u0119 ono w\u0142asno\u015bci\u0105 miasta Pary\u017ca.<\/p>\n
Tomasz F. de Rosset<\/em><\/p>\n
\n
BIBLIOGRAFIA<\/p>\n
de Balzac H., Lettres \u00e0 Madame Hanska<\/em>, ed. R. Pierrot, t. III, Paris 1969; t. IV, Paris 1971.
Bouteron M., Le v\u00e9ritable image de Madame Hanska<\/em>, Paris 1929.
Daszkiewicz P., Paryska sprzeda\u017c entomologicznej kolekcji Jerzego Wandalina Mniszcha (1824-1881) \u2013 jedno z najwa\u017cniejszych wydarze\u0144 dziewi\u0119tnastowiecznej entomologii<\/em>, \u201eKwartalnik Historii Nauki i Techniki\u201d, 4, 2013, s.61-70.
Gigoux J., Causeries sur les artistes de mon temps<\/em>, Paris 1885.
Jarry P., Le Dernier logis de Balzac (rue Fortun\u00e9e, l\u2019ancienne Chartreuse Beaujon), l\u2019achat, l\u2019amenagement, mariage et mort de Balzac, l\u2019h\u00f4tel Rothschild. Documents in\u00e9dits<\/em>, b.m.w. 1924.
Monnier E., Maison de Balzac, ce qu\u2019elle \u00e9tait, ce qu\u2019elle devrait \u00eatre<\/em>, Paris 1884.  
Mozet N., Le Balzac de la rue Fortun\u00e9e: posseder ou raconter? Les \u201eLettres \u00e0 Mafame Hanska\u201d comme autobiographie<\/em>, \u201eL\u2019Ann\u00e9e balzatienne\u201d, 2013\/1 nr 14, s. 263-284.
Pie\u0144kos A., Dom sztuki. Siedziby artyst\u00f3w w nowoczesnej kulturze europejskiej<\/em>, Warszawa 2005.
de Rosset T.F., Kolekcja Andrzeja Mniszcha. Od wo\u0142y\u0144skich chrz\u0105szczy do obraz\u00f3w Fransa Halsa<\/em>, Toru\u0144 2003.<\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
CZYTELNIA<\/a><\/div>\n
<\/div>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n","comment_info":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6878","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6878"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6878\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8972,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6878\/revisions\/8972"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/7168"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6878"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6878"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6878"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}