{"id":628,"date":"2016-12-18T09:18:35","date_gmt":"2016-12-18T08:18:35","guid":{"rendered":"http:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=628"},"modified":"2021-12-16T10:52:03","modified_gmt":"2021-12-16T09:52:03","slug":"czytelnia-muzea-w-sluzbie-cytatu-na-przykladzie-muzeum-chelmskiego-bractwa-bogurodzicowego-dariusz-dabrowski","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=628","title":{"rendered":"Dariusz D\u0104BROWSKI | Muzea w s\u0142u\u017cbie caratu na przyk\u0142adzie Cerkiewno-Archeologicznego muzeum przy Che\u0142mskim Bractwie Bogurodzickim"},"content":{"rendered":"\n
18.12.2016 | \"licencja<\/pre>\n\n\n
\n<\/p>
Podczas poprzedniej sesji zastanawiali\u015bmy si\u0119 nad konieczno\u015bci\u0105 w\u0142\u0105czenia do bada\u0144 plac\u00f3wek muzealnych istniej\u0105cych na ziemiach polskich, a zwi\u0105zanych z aktywno\u015bci\u0105 na tym polu r\u00f3\u017cnych grup etnicznych oraz r\u00f3\u017cnego rodzaju instytucji obcych. Doszli\u015bmy do wniosku, \u017ce niezb\u0119dne jest uj\u0119cie w ramach grantu takich instytucji. Chcia\u0142bym wi\u0119c przedstawi\u0107 prolegomena do bada\u0144 nad dzia\u0142alno\u015bci\u0105 jednego z tych muze\u00f3w, by pokaza\u0107, po pierwsze, charakter plac\u00f3wki (w tym przede wszystkim jej dzieje, charakterystyk\u0119 kolekcji i ekspozycji, ideowy wymiar dzia\u0142alno\u015bci), po drugie, przynajmniej wst\u0119pnie nakre\u015bli\u0107, z jakimi trudno\u015bciami badawczymi przyjdzie si\u0119 nam mierzy\u0107.<\/p>\n
Bohaterem tekstu jest za\u0142o\u017cone 8 IX 1882 roku z inicjatywy wikariusza prawos\u0142awnej diecezji che\u0142msko-warszawskiej, bp. lubelskiego Modesta (Dani\u0142a Strelbickiego) Cerkiewno\u2013archeologiczne muzeum przy Che\u0142mskim Prawos\u0142awnym \u015awi\u0119to \u2013 Bogurodzickiem Bractwie (\u0426\u0435\u0440\u043a\u043e\u0432\u043d\u043e \u2013 apxeo\u043b\u043e\u0433\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0439 \u043c\u0443\u0437\u0435\u0439 \u043f\u0440\u0438 Xo\u043b\u043c\u0441\u043a\u043e\u043c\u044a \u041f\u0440\u0430\u0432\u043e\u0441\u043b\u0430\u0432\u043d\u043e\u043c\u044a C\u0432\u044f\u0442\u043e \u2013 \u0411\u043e\u0433\u043e\u0440o\u0434\u0438\u0446\u043a\u043e\u043c\u044a \u0411\u0440\u0430\u0442\u0441\u0442\u0432\u0463). By\u0142a to pierwsza tego typu cerkiewna plac\u00f3wka muzealna na dawnym \u201eukrai\u0144skim\u201d obszarze RP (nie licz\u0119 Kijowa). Wkr\u00f3tce do\u0142\u0105czy\u0142y do niej podobne muzea: w 1887 roku otwarte przy \u015awi\u0119to\u2013W\u0142odzimierskim Prawos\u0142awnym Bractwie we W\u0142odzimierzu (Wo\u0142y\u0144skim), w 1890 roku przy \u0142uckim Bractwie Podniesienia Krzy\u017ca i wreszcie w 1893 roku Wo\u0142y\u0144skie muzeum eparchialne w \u017bytomierzu [\u0413a\u0432p\u0438\u043b\u044e\u043a 2008: 212 n.]<\/a>. Warto w tym miejscu doda\u0107, \u017ce r\u00f3wnolegle na interesuj\u0105cym nas obszarze rozwija\u0142a si\u0119 sie\u0107 muze\u00f3w \u015bwieckich zwi\u0105zanych na r\u00f3\u017cne sposoby z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 \u015brodowisk i instytucji niepolskich [\u0413a\u0432p\u0438\u043b\u044e\u043a 2008: 212-213].<\/p>\n
Losy i dzia\u0142alno\u015b\u0107 che\u0142mskiego muzeum brackiego nie budzi\u0142y specjalnego zainteresowania literatury, cho\u0107 nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce przynajmniej dwoje autor\u00f3w po\u015bwi\u0119ci\u0142o mu uwag\u0119, publikuj\u0105c cenne prace ju\u017c to dotycz\u0105ce jego zbior\u00f3w, ju\u017c to zawieraj\u0105ce r\u00f3\u017cne wa\u017cne informacje o plac\u00f3wce. Mam na my\u015bli Swit\u0142an\u0119 Hawryljuk z \u0141ucka i Paw\u0142a Sygowskiego z Lublina [zob. do\u0142\u0105czona bibliografia<\/a>].<\/p>\n
Dzia\u0142alno\u015b\u0107 muzeum opiera\u0142a si\u0119 na statucie opracowanym na podstawie analogicznego dokumentu Kijowskiego Towarzystwa Cerkiewno-Archeologicznego przy Akademii Duchownej w Kijowie, a tak\u017ce \u2013 by\u0107 mo\u017ce \u2013 Muzeum Wile\u0144skiego. Projekt opracowali cz\u0142onkowie Rady Bractwa, oo. Jan Hoszowski, Ignacy Chojnacki i Micha\u0142 Dobrjanski. W licz\u0105cym jedena\u015bcie paragraf\u00f3w dokumencie zatwierdzonym przez \u015awi\u0105tobliwy Synod Rz\u0105dz\u0105cy 12 VI 1882 roku stwierdzono, \u017ce muzeum dzia\u0142a: \u201edla zachowania ocala\u0142ych nielicznych zabytk\u00f3w dawnego funkcjonowania prawos\u0142awia i ruskiej (w znaczeniu: rosyjskiej) narodowo\u015bci, przede wszystkim w granicach lubelskiej i siedleckiej guberni, z zamiarem podtrzymania u miejscowej rosyjskiej ludno\u015bci wiedzy o swoich religijnych przekonaniach, nacjonalnych cechach, i w r\u00f3wnym stopniu dla potrzeb cerkiewno\u2013historycznej nauki\u201d [\u041a\u043e\u0440\u0430\u043b\u043b\u043e\u0432 1911: 10\u201312<\/a>].<\/p>\n
Wida\u0107 wi\u0119c wyra\u017anie \u2013 cho\u0107by ju\u017c z tego fragmentu statutu \u2013 ideologiczny wymiar muzeum, maj\u0105cego by\u0107 w zamierzeniu plac\u00f3wk\u0105 s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 rusyfikacji i zwi\u0119kszaniu wp\u0142yw\u00f3w prawos\u0142awia w\u015br\u00f3d miejscowej ludno\u015bci. Pami\u0119tajmy tutaj cho\u0107by o konsekwentnej i brutalnie prowadzonej polityce w\u0142adz rosyjskich wobec unit\u00f3w. Swoj\u0105 drog\u0105, taki w\u0142a\u015bnie profil dzia\u0142a\u0144 instytucji po prostu przesyca po\u015bwi\u0119cone jej opracowanie Fiodora Kora\u0142\u0142owa. Z dum\u0105 wspomina on na przyk\u0142ad o zaanga\u017cowaniu muzeum w wyszukiwanie pami\u0105tek odwiecznej rusko\u015bci Che\u0142mszczyzny i Podlasia podj\u0119tych dla wspomo\u017cenia krok\u00f3w administracji carskiej maj\u0105cych przynie\u015b\u0107 wyodr\u0119bnienie z granic Kr\u00f3lestwa Polskiego guberni che\u0142mskiej. Z dum\u0105 informuje o wizytach w muzeum najwy\u017cszych dostojnik\u00f3w Imperium, na czele z carem Miko\u0142ajem II, kt\u00f3ry go\u015bci\u0142 tam 24 VI 1900 roku [\u041a\u043e\u0440\u0430\u043b\u043b\u043e\u0432 1911<\/a>: 25\u201326].<\/p>\n
Dok\u0142adnie w taki spos\u00f3b aktywno\u015b\u0107 muzeum brackiego by\u0142a zreszt\u0105 postrzegana przez patriotycznie nastawionych Polak\u00f3w, co znakomicie po\u015bwiadcza opinia wyra\u017cona przez W\u0142adys\u0142awa Reymonta [zob. ni\u017cej]. W og\u00f3le problem ideologicznej dzia\u0142alno\u015bci tego typu plac\u00f3wek rosyjskich funkcjonuj\u0105cych na obszarze by\u0142ej Rzeczypospolitej i jej postrzegania wymaga odr\u0119bnego om\u00f3wienia. Powr\u00f3\u0107my jednak teraz do technicznej strony dzia\u0142alno\u015bci instytucji.<\/p>\n
Obiekty mia\u0142y trafia\u0107 do muzeum za zgod\u0105 organ\u00f3w eparchialnych, na koszt Bractwa. Pocz\u0105tkowo (od 1 IX 1884 roku przeznaczony na ekspozycj\u0119 by\u0142 jeden pok\u00f3j w domu archijerejskim oraz pomieszczenia na chorach soboru. W 1887 roku przeniesiono zbiory na pi\u0119tro Bramy U\u015bci\u0142uskiej, gdzie przebywa\u0142y do 1890 roku. W 1891 roku przeniesione zosta\u0142y do wybudowanego wtedy domu brackiego i eksponowano na pierwszym pi\u0119trze w czterech pokojach. Od 1905 roku, po remoncie domu, mie\u015bci\u0142y si\u0119 w sze\u015bciu pokojach.<\/p>\n
Od pocz\u0105tku funkcjonowania plac\u00f3wki wyznaczony zosta\u0142 jej kustosz. Pocz\u0105tkowo by\u0142 nim Aleksander Budi\u0142owicz (1882\u20131884\/1885), nast\u0119pnie za\u015b Niko\u0142aj Kalichiewicz (1884\/1885\u20131892), Fiodor Kora\u0142\u0142ow (1892\u20131901), Grigorij Ol\u2019chowskij (1902\u20131903), zn\u00f3w Kora\u0142\u0142ow (1903\u20131913) i wreszcie od 1913 roku nieznanego imienia Troickij [\u041a\u043e\u0440\u0430\u043b\u043b\u043e\u0432 1911<\/a>: 24; APL, zesp. 103, sygn. 87: 400]. Za wyj\u0105tkiem ostatniego, o kt\u00f3rym nic mi nie wiadomo, wszyscy wymienieni byli nauczycielami i urz\u0119dnikami o\u015bwiatowymi.<\/p>\n
Muzeum posiada\u0142o ksi\u0119gi inwentarzowe, lecz nie by\u0142y one prowadzone starannie. Z zapiski ko\u0144cz\u0105cej tom inwentarza za lata 1906\u20131914 wyra\u017anie wida\u0107, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 muzeali\u00f3w nie by\u0142a w og\u00f3le zarejestrowana: \u201eVo pervych, v muzeje est\u2019 mnogo predmetov, vovse ne vnesenych vo godinnyja zapisi (\u2026)\u201d [APL, zesp. 103, sygn. 87<\/a>: 399\u2013400]. Mog\u0119 ten fakt potwierdzi\u0107 r\u00f3wnie\u017c dokonanymi przez siebie obserwacjami. W inwentarzu z lat 1906\u20131914 na przyk\u0142ad nie s\u0105 odnotowane obiekty (detal architektoniczny), kt\u00f3re bez w\u0105tpliwo\u015bci trafi\u0142y do muzeum z wykopalisk prowadzonych na Wysokiej G\u00f3rce w Che\u0142mie w latach 1910\u20131912 przez Petra Pokryszkina [co do szczeg\u00f3\u0142\u00f3w na temat tych prac zob. D\u0105browski 2012<\/a>: mpis]. Tymczasem materia\u0142 fotograficzny wykonany na polecenie Pokryszkina, a tak\u017ce rzucona mimochodem informacja Kora\u0142\u0142owa o jednym z tych obiekt\u00f3w, jednoznacznie potwierdzaj\u0105, \u017ce trafi\u0142y one do muzealnej kolekcji [\u0418\u0418MK PA\u041d, sygn. O-395\/1387\u20131391<\/a>].<\/p>\n
Muzeum Bractwa uda\u0142o si\u0119 zebra\u0107 na przestrzeni ponad trzydziestu lat funkcjonowania ca\u0142kiem spor\u0105 kolekcj\u0119. Jej pocz\u0105tki by\u0142y nader skromne, w listopadzie 1882 roku, a wi\u0119c kilka miesi\u0119cy po oficjalnym otwarciu plac\u00f3wki w jej posiadaniu znajdowa\u0142o si\u0119 jedena\u015bcie obiekt\u00f3w. Tymczasem wed\u0142ug opracowania autorstwa Kora\u0142\u0142owa 1 I 1910 roku w jej sk\u0142ad wchodzi\u0142o 11935 r\u00f3\u017cnego rodzaju przedmiot\u00f3w, w tym 9497 tom\u00f3w ksi\u0105\u017cek przechowywanych w bibliotece Bractwa. Po\u015br\u00f3d w\u0142a\u015bciwych muzeali\u00f3w, w \u0142\u0105cznej liczbie 2438, kustosz wymieni\u0142: przedmioty chrze\u015bcija\u0144skiego malarstwa i rze\u017aby \u2013 379, r\u0119kopisy \u2013 203, portrety, grawiury i fotografie \u2013 209, \u017cetony, medale i medaliony \u2013 97, monety \u2013 879, zabytki paleolityczne \u2013 7, ceramik\u0119 \u2013 40 i wreszcie starodruki cerkiewne \u2013 407 egzemplarzy [\u041a\u043e\u0440\u0430\u043b\u043b\u043e\u0432 1911<\/a>: 26].<\/p>\n
Inwentarz z lat 1906\u20131914 potwierdza oczywi\u015bcie sta\u0142y nap\u0142yw dalszych przedmiot\u00f3w. Wed\u0142ug zawartej w nim informacji z 4 XI 1914 roku w zbiorach znajdowa\u0142y si\u0119 w\u00f3wczas co najmniej 2594 posiadaj\u0105ce numery inwentarzowe przedmioty. W rzeczywisto\u015bci zgromadzonych muzeali\u00f3w by\u0142o jednak znacznie wi\u0119cej, \u0142\u0105cznie \u2013 w opinii kustosza \u2013 3743 obiekty, w tym 1093 monety nie odnotowane pod odr\u0119bnymi numerami [APL CHKP, zesp. 103, sygn. 87: 4–]. Obiekty wchodz\u0105ce w sk\u0142ad zbior\u00f3w, raczej nie wszystkie, o czym przekonuj\u0105 zachowane fotografie muzeali\u00f3w [\u0418\u0418MK PA\u041d, sygn. O-395\/1387\u20131391<\/a>], opatrzone by\u0142y plakietkami identyfikacyjnymi. Co ciekawe, pojedyncze ich egzemplarze zachowa\u0142y si\u0119, o czym wiem z autopsji.<\/p>\n
Jeste\u015bmy w stanie powiedzie\u0107 ca\u0142kiem sporo o ekspozycji muzealnej, szczeg\u00f3lnie w ostatnich latach jej istnienia. Jest to w du\u017cej mierze mo\u017cliwe dzi\u0119ki opisowi pozostawionemu przez Fiodora Kora\u0142\u0142owa w wielokrotnie ju\u017c cytowanym jego opracowaniu, jednak tak\u017ce innym \u017ar\u00f3d\u0142om.<\/p>\n
Wiadomo mianowicie, \u017ce prezentowa\u0142a ona typowy model \u00f3wczesnego wystawiennictwa, kt\u00f3ry mo\u017cna zamkn\u0105\u0107 w s\u0142owach \u2013 jak najwi\u0119cej pokaza\u0107 na posiadanej do dyspozycji przestrzeni. W rezultacie ekspozycja by\u0142a po prostu przepe\u0142niona i chaotyczna. Bez w\u0105tpienia mocno uwypuklone w niej by\u0142y w\u0105tki ideowo-patriotyczne. Znakomitym ich przyk\u0142adem jest umieszczenie w pierwszej, najwi\u0119kszej sali muzeum, swojego rodzaju \u201eo\u0142tarzyka Miko\u0142aja II\u201d. Pod portretem cara sta\u0142o ozdobne krzes\u0142o, na kt\u00f3rym raczy\u0142 on zasi\u0105\u015b\u0107, gdy wpisywa\u0142 \u201eSwoje Carskie Imi\u0119\u201d do ksi\u0119gi go\u015bci. W tym\u017ce pomieszczeniu, w osobnej witrynie przechowywano wspomnian\u0105 ksi\u0119g\u0119 wraz z ka\u0142amarzem i pi\u00f3rem u\u017cytym, przez dostojnego go\u015bcia.<\/p>\n
\u015aciany muzeum zawieszone by\u0142y obrazami i fotografiami. W poszczeg\u00f3lnych pomieszczeniach sta\u0142y szafy, witryny, sto\u0142y, skrzynie i krzes\u0142a, na i w kt\u00f3rych umieszczono r\u00f3\u017cnorodne, mniejszych rozmiar\u00f3w obiekty. Je\u015bli chodzi o spos\u00f3b ich prezentacji, wymowne s\u0105 s\u0142owa Kora\u0142lowa: \u201ena stolje, sredi razli\u010dnych kamnej, plitok i t.d., v osobom derevjannom ja\u0161\u010dikje s stekljannoj kry\u0161koj nachoditsja zeleno-opo\u010dnyj kamen\u2019 s vyrjezannoju na nem slavjanskoju nadpis\u2019ju \u201egrad\u201d i bukvami \u201ec. p.\u201d Kamen\u2019 etot najden vo vremja raskopok na vysokoj sobornoj gorkje ljetom (7\u201318 ijulja) 1911 goda\u201d [\u041a\u043e\u0440\u0430\u043b\u043b\u043e\u0432 1911: 35]. Co ciekawe, ten nader interesuj\u0105cy obiekt nie jest odnotowany w odpowiedniej ksi\u0119dze inwentarzowej. Wi\u0119kszych rozmiar\u00f3w obiekty, sta\u0142y na pod\u0142odze (vide: carskie wrota, detal architektoniczny czy niekt\u00f3re rze\u017aby). Warto jeszcze zauwa\u017cy\u0107, \u017ce odr\u0119bne pomieszczenie przeznaczono specjalnie dla przechowywania cennych r\u0119kopis\u00f3w i ksi\u0105g [o ca\u0142o\u015bci ekspozycji: <\/a>\u041a\u043e\u0440\u0430\u043b\u043b\u043e\u0432 1911<\/a>: 27-36].<\/a><\/p>\n
Panuj\u0105cy w muzeum ba\u0142agan ekspozycyjny \u2013 czy mo\u017ce lepiej ujmuj\u0105c \u2013 niestaranno\u015b\u0107 w podej\u015bciu do muzeali\u00f3w potwierdzaj\u0105 zreszt\u0105 polskie relacje, cho\u0107 nale\u017cy mie\u0107 na uwadze motywowan\u0105 ideologicznie niech\u0119\u0107 ich autor\u00f3w do tej rosyjskiej instytucji. W pierwszej z nich, Stanis\u0142aw Cercha stwierdzi\u0142 co nast\u0119puje: \u201eW muzeum przy katedrze prawos\u0142awnej urz\u0105dzonym znajduje si\u0119 posadzka, przeniesiona z baszty w Sto\u0142piu. Sk\u0142ada si\u0119 ona z cegie\u0142ek kwadratowych, polewanych jasno \u2013 zielono, u\u017cytych jako t\u0142o, kt\u00f3re otaczaj\u0105 w ko\u0142o wplecione rozety pi\u0119ciolistne. Rozet takich z\u0142o\u017conych z pojedynczych cegie\u0142ek jakby mozaiki, wydobyto i z\u0142o\u017cono w muzeum kilka. Rozeta ka\u017cda ma po pi\u0119\u0107 li\u015bci, u ko\u0144c\u00f3w zewn\u0119trznych rozszerzonych, a wyci\u0119tych p\u00f3\u0142okr\u0105g\u0142o w \u015brodku z cegie\u0142 brunatnych, na tle jasno zielonym, otoczonych ko\u0142ami z ciemno \u2013 zielonych i \u017c\u00f3\u0142tych cegie\u0142ek. Ca\u0142a rozeta z otoczeniem ma \u015brednicy oko\u0142o 50 cm. Posadzka ta znaleziona zosta\u0142a pod warstw\u0105 ziemi na 1 \u00bd \u0142okcia g\u0142\u0119boko, przez komisj\u0119 z\u0142o\u017con\u0105 z ludzi z Che\u0142ma i podobno z Petersburga. Wydobyta ona jest niezr\u0119cznie, a kawa\u0142ki dot\u0105d tylko w cz\u0119\u015bci (tj. tylko jedna rozeta) z\u0142o\u017cona\u201d [Cercha 1911<\/a>: 37].<\/p>\n
Jeszcze ciekawsze spostrze\u017cenia w tej materii znajdujemy w relacji W\u0142adys\u0142awa S. Reymonta. Znakomity pisarz tak oto opisa\u0142 odwiedzan\u0105 plac\u00f3wk\u0119: \u201eWst\u0105pi\u0142em do muzeum kt\u00f3re, jak i wszystkie gmachy otaczaj\u0105ce sob\u00f3r s\u0105 bardzo czyste, bardzo monotonne, bardzo starannie utrzymane i w bardzo \u201ekazionnym\u201d stylu wzniesione. Muzeum sk\u0142ada si\u0119 z kilku niewielkich pokoj\u00f3w i jednej ogromnej Sali, przeznaczonej na zebrania \u201eBractwa\u201d. Na jednej ze \u015bcian wisz\u0105 w par\u0119 rz\u0119d\u00f3w portrety dawnych biskup\u00f3w i metropolit\u00f3w unickich, owi Pocieje, Terleccy i Rutscy, tw\u00f3rcy unii, jej dobrodzieje, obro\u0144cy i m\u0119czennicy, a z przeciwnej \u015bciany czerni\u0105 si\u0119 surowe, fanatyczne g\u0142owy wsp\u00f3\u0142czesnych pasterzy, ze s\u0142awetnym Eulogiuszem na ko\u0144cu. Dwa \u015bwiaty patrz\u0105 na siebie niememi oczyma, dwie kultury i dwie przepa\u015bci, niczem i nigdy nie zasypane. W rogu sali wisi obraz cudownej Matki Boskiej Che\u0142mskiej z XVII wieku (\u2026). W pozosta\u0142ych paru pokoikach \u201eMuzeum\u201d zgromadzono to, co si\u0119 tylko da\u0142o zebra\u0107 z dawnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w unickich, a co jeszcze jakim\u015b cudem ocala\u0142o z grabie\u017cy zniszczenia. T\u0142ocz\u0105 si\u0119 wi\u0119c jakie\u015b po\u0142amane szcz\u0105tki rze\u017ab, z\u0142ociste feretrony, portrety kolator\u00f3w, sygnaturki, \u015bwi\u0119ci w mnisich szatach, zmartwychwstaj\u0105ce Chrystusy, Matki Boskie, chor\u0105gwie, drewniane anio\u0142y z rozpostartymi skrzyd\u0142ami, monstrancje, krzy\u017ce, kielichy, msza\u0142y i r\u00f3\u017cne aparaty ko\u015bcielne \u2013 wszystkie gwa\u0142tem sp\u0119dzone z r\u00f3\u017cnych stron, odrapane, zabrudzone, ponad\u0142amywane i kalekie, zalega bez\u0142adn\u0105 ci\u017cb\u0105 \u015bciany, pod\u0142ogi, gablotki, szafy i ci\u015bnie si\u0119 t\u0142umem (\u2026) \u017ca\u0142osnym do zakratowanych okien, uwi\u0119zione na wieki w tych (…) zimnych murach (\u2026)\u201d [Reymont 1920<\/a>: 113-114].<\/p>\n
Muzeum \u2013 wed\u0142ug przekonania wielu badaczy \u2013 w tym np. Edwarda Chwalewika zosta\u0142o, przynajmniej w znacznej mierze ewakuowane przez Rosjan w 1915 roku [Chwalewik 1926, t. I<\/a>: 45]. \u015aladem tej akcji s\u0105 losy antepedium che\u0142mskiego, kt\u00f3re przecie\u017c trafi\u0142o do Rosji i zosta\u0142o zwr\u00f3cone w ramach postanowie\u0144 o rewindykacji polskich d\u00f3br kultury zawartych w ramach traktatu ryskiego [za przypomnienie o tym fakcie dzi\u0119kuj\u0119 prof. M. Wo\u017aniakowi; Chwalewik 1926, t. I: 44].<\/a><\/p>\n
W rzeczywisto\u015bci sprawa jest zdecydowanie bardziej skomplikowana. Stanis\u0142aw Tomkowicz, w relacji z wizyty w muzeum odbytej w grudniu 1915 roku wspomina: \u201ePodobno Rosyanie nic nie zabrali, opuszczaj\u0105c Che\u0142m. Przez kr\u00f3tki czas zajmowa\u0142a miasto armia pruska. Gdy zarz\u0105d obj\u0119\u0142a komenda austryacka, zasta\u0142a ca\u0142y zbi\u00f3r rozrzucony, szafy i gabloty pootwierane lub wy\u0142amane, okazy w znacznej cz\u0119\u015bci zrabowane. Zabrane by\u0142o, jak si\u0119 zdaje, co by\u0142o lepszego i \u0142atwiejszego do uniesienia, a zabierano wy\u0142amuj\u0105c szafy i gabloty, wyrywaj\u0105c lub wycinaj\u0105c, co by\u0142o przymocowane lub naklejone. Reszt\u0119 w nie\u0142adzie rzucono na kupy: razem kamienie, rze\u017aby, obrazy, sprz\u0119ty, ksi\u0105\u017cki, dokumenty. Jak \u015bwiadcz\u0105 miejscowi, jest to tylko mniejsza cz\u0119\u015b\u0107 tego, co by\u0142o (\u2026). Na posadzkach (\u2026) bez\u0142adne kupy, w kt\u00f3rych obok rze\u017ab kamiennych walaj\u0105 si\u0119 po\u0142amane naczynia i sprz\u0119ty, stare ksi\u0119gi i akta (\u2026). Fragmenty architektoniczne, archiwolty kamienne roma\u0144skie czy bizanty\u0144skie, zapewne reszty zburzonej dawnej cerkwi Bazylian\u00f3w, na kt\u00f3rej miejscu stan\u0105\u0142 nowy sob\u00f3r\u201d [Tomkowicz 1916b<\/a>: 50]. \u0141atwo domy\u015bla\u0107 si\u0119, co z muzeali\u00f3w mog\u0142o zosta\u0107 wywiezione lub pa\u015b\u0107 \u0142upem grabie\u017cc\u00f3w w pierwszej kolejno\u015bci. Co zreszt\u0105 wymowne, same monety i medale skatalogowane i nie posiadaj\u0105ce w\u0142asnych numer\u00f3w daj\u0105 oko\u0142o 2000 sztuk, a przecie\u017c z relacji o stanie muzeali\u00f3w z ko\u0144ca 1915 r. wiemy tak\u017ce o znikni\u0119ciu niekt\u00f3rych obiekt\u00f3w malarskich i graficznych oraz rysunk\u00f3w [Tomkowicz 1916a<\/a>: 9\u201310; idem 1916b<\/a>: 50]. Jak wida\u0107, poniesione straty wed\u0142ug wszelkiego prawdopodobie\u0144stwa przed grudniem 1915 roku by\u0142y bardzo dotkliwe i wynios\u0142y niespe\u0142na \u00be ca\u0142o\u015bci zbior\u00f3w.<\/p>\n
Wed\u0142ug niemo\u017cliwej do weryfikacji na podstawie obecnie posiadanych przeze mnie danych relacji Tadeusza Szyd\u0142owskiego do dalszej degradacji zbior\u00f3w dosz\u0142o w 1916 roku, kiedy to wojska niemieckie, po ponownym zaj\u0119ciu Che\u0142ma, mia\u0142y przenie\u015b\u0107 zbiory muzealne: \u201edo innego budynku, rozdaj\u0105c po drodze i gubi\u0105c wiele obiekt\u00f3w\u201d [Szyd\u0142owski 1919<\/a>: 177]. W ka\u017cdym razie, ocalone szcz\u0105tki zacz\u0119to magazynowa\u0107 w 1919 roku z inicjatywy Wiktora Ambroziewicza, najpierw w siedzibie starostwa, a p\u00f3\u017aniej dokonano ich selekcji i przedmioty uznane za warto\u015bciowe przekazano do tworz\u0105cego si\u0119 muzeum gimnazjum filologicznego. Z w miar\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnej relacji dowiadujemy si\u0119, \u017ce przegl\u0105d ok. 1000 zachowanych obiekt\u00f3w z Muzeum Cerkiewno-Archeologicznego odby\u0142 si\u0119 6 II 1919 roku, w obecno\u015bci delegata Ministerstwa Sztuki i Kultury Teofila Wi\u015bniewskiego oraz komisarza Rz\u0105du Ludowego w Lublinie na powiat che\u0142mski Stanis\u0142awa Borowskiego spisano w\u00f3wczas protok\u00f3\u0142, na mocy kt\u00f3rego 146 zabytk\u00f3w oddano pod piecz\u0119 dyrektora gimnazjum [Sprawozdanie… 1935<\/a>: 125]. Niestety, nie uda\u0142o mi si\u0119 znale\u017a\u0107 tego dokumentu. Co si\u0119 sta\u0142o z pozosta\u0142ymi ponad 800 obiektami, trudno stwierdzi\u0107. Wiadomo, \u017ce podczas II Wojny \u015awiatowej grupa ikon trafi\u0142a do Kijowa do Muzeum \u0141awry Peczorskiej. Wiadomo te\u017c o pewnych obiektach znajduj\u0105cych si\u0119 jakoby we Lwowie. Otoczona kultem ikona Matki Boskiej Che\u0142mskiej znajduje si\u0119 tymczasem w Muzeum Ikon w \u0141ucku. Na podstawie autopsji informuj\u0119, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 kolekcji potraktowano jak odpady. S\u0105 one obecnie zgromadzone i cz\u0119\u015bciowo eksponowane w muzeum parafialnym przy popijarskim ko\u015bciele pw. Rozes\u0142ania Aposto\u0142\u00f3w w Che\u0142mie.<\/p>\n
Jak zaznaczy\u0142em, przedstawiam w tym tek\u015bcie prolegomena dziej\u00f3w che\u0142mskiego muzeum brackiego. Konieczne jest oczywi\u015bcie stworzenie pe\u0142niejszego opracowania jemu po\u015bwi\u0119conego. Wype\u0142nienie tego zadania wcale nie b\u0119dzie \u0142atwe ze wzgl\u0119du na z\u0142y stan zachowania i rozproszenie \u017ar\u00f3de\u0142 oraz nader skomplikowane dzieje plac\u00f3wki, ewakuowanej w warunkach kompletnego chaosu do Rosji w 1915 roku i poddanej dzia\u0142aniom wielu niekorzystnych czynnik\u00f3w historycznych (zamieszanie rewolucyjne i stosunek sowieckiej w\u0142adzy wobec plac\u00f3wek zwi\u0105zanych z Cerkwi\u0105 i caratem, niech\u0119\u0107 miejscowych \u015brodowisk polskich wobec kultywowania tradycji muzeum kojarzonego jednoznacznie z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 ideowo \u2013 religijn\u0105 w\u0142adz zaborczych, roszczenia \u015brodowisk ukrai\u0144skich do przej\u0119cia spu\u015bcizny sakralnej ze zbior\u00f3w instytucji).<\/p>\n
Cz\u0119\u015b\u0107 tych problem\u00f3w nie b\u0119dzie co prawda w kr\u0119gu naszych zainteresowa\u0144, gdy\u017c wykraczaj\u0105 poza zakres chronologiczny grantu, jednak i tak napotkamy spore trudno\u015bci przy rekonstrukcji wielu aspekt\u00f3w dzia\u0142alno\u015bci che\u0142mskiego muzeum brackiego.<\/p>\n
Co wi\u0119c mo\u017cna b\u0119dzie zrobi\u0107 i jakimi materia\u0142ami dysponujemy?<\/p>\n
Szcz\u0119\u015bliwie zachowa\u0142a si\u0119 w Archiwum Pa\u0144stwowym w Lublinie cz\u0119\u015b\u0107 dokumentacji archiwalnej dotycz\u0105cej dzia\u0142alno\u015bci muzeum brackiego na czele z dwiema ksi\u0119gami inwentarzowymi [zob. bibliografia<\/a>]. Niestety, ju\u017c na ich przyk\u0142adzie wida\u0107 doskonale, \u017ce nie dysponujemy materia\u0142em kompletnym. Brak ksi\u0119gi za lata 1882\u20131893 (o ile istnia\u0142a). Mimo wszystko, mamy do czynienia z bezcenn\u0105, cho\u0107 niepe\u0142n\u0105 podstaw\u0105 do zrekonstruowania kszta\u0142tu, charakteru i dziej\u00f3w kolekcji oraz zasad jej inwentaryzacji. Przeprowadzone dot\u0105d przeze mnie kwerendy w AP w Lublinie nie przynios\u0142y na razie odnalezienia innych kluczowych materia\u0142\u00f3w dotycz\u0105cych dzia\u0142alno\u015bci instytucji, cho\u0107 pewne, nierzadko ciekawe wiadomo\u015bci z zachowanych dokument\u00f3w da si\u0119 wyci\u0105gn\u0105\u0107. Co do archiwali\u00f3w warto wspomnie\u0107 o materia\u0142ach ikonograficznych znajduj\u0105cych si\u0119 w IIMK RAN w Petersburgu. Nieliczne przechowywane tam fotografie ukazuj\u0105 wn\u0119trze muzeum i niekt\u00f3re eksponaty. Wskazane b\u0119d\u0105 oczywi\u015bcie dalsze, obawiam si\u0119, \u017ce wy\u0142\u0105cznie sonda\u017cowe kwerendy archiwalne.<\/p>\n
Istotne b\u0119dzie gruntowne zapoznanie si\u0119 z materia\u0142ami prasowymi. Podstawow\u0105 rol\u0119 maj\u0105 przy tym roczne sprawozdania z dzia\u0142alno\u015bci muzeum drukowane od roku 1882 w czasopi\u015bmie \u201eXo\u043b\u043c\u0441\u043a\u043e \u2013 Bap\u0448\u0430\u0432\u0441\u043a\u0438\u0439 E\u043f\u0430\u0440\u0445\u0438\u0430\u043b\u044c\u043d\u044b\u0439 Bec\u0442\u043d\u0438\u043a\u201d [dost\u0119pny cz\u0119\u015bciowo na stronach Che\u0142mskiej Biblioteki Cyfrowej<\/a>]. Konieczne b\u0119dzie te\u017c przejrzenie \u2013 w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci \u2013 innych wcale licznych tytu\u0142\u00f3w prasowych z epoki, nie tylko zreszt\u0105 rosyjskich, lecz r\u00f3wnie\u017c polskich.<\/p>\n
W og\u00f3le wida\u0107 ju\u017c cho\u0107by na podstawie przytoczonych w tym tek\u015bcie pozycji, \u017ce materia\u0142y dotycz\u0105ce r\u00f3\u017cnych aspekt\u00f3w dzia\u0142alno\u015bci interesuj\u0105cego nas muzeum s\u0105 bardzo rozproszone.<\/p>\n
Analogicznej sytuacji mo\u017cna si\u0119 zreszt\u0105 spodziewa\u0107 przy opracowywaniu dziej\u00f3w innych podobnych plac\u00f3wek. Co gorsza, cz\u0119\u015b\u0107 istotnych materia\u0142\u00f3w ich dotycz\u0105cych bez w\u0105tpienia znajduje si\u0119 poza granicami Polski (Ukraina, Rosja).<\/p>\n
Dariusz D\u0105browski
<\/em>Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w BydgoszczU<\/p>\n
\n
BIBLIOGRAFIA<\/a><\/strong><\/p>\n
\u0179R\u00d3D\u0141A ARCHIWALNE:
AP w Lublinie, zesp\u00f3\u0142 103<\/a>: Che\u0142mski Konsystorz Prawos\u0142awny, sygn. 86-87.
\u0424O \u0418\u0418MK PA\u041d \u0432 C.-\u041f\u0435\u0442\u0435\u0440\u0431\u0443\u0440\u0433\u0435, sygn. O-395\/1387\u20131391<\/a>: materia\u0142 ikonograficzny.<\/p>\n
LITERATURA:<\/p>\n
Cercha S., 1912<\/a>. \u201eGdzie znajdowa\u0142y si\u0119 grody Czerwie\u0144skie\u201d, w: Litwa i Ru\u015b. Miesi\u0119cznik ilustrowany, po\u015bwi\u0119cony kulturze, dziejom, krajoznawstwu i ludoznawstwu<\/em>, J. Obsta (red.), t. III, z. I (lipiec), s. 21\u201340.
\u201eXo\u043b\u043c\u0441\u043a\u043e \u2013 Bap\u0448\u0430\u0432\u0441\u043a\u0438\u0439 E\u043f\u0430\u0440\u0445\u0438\u0430\u043b\u044c\u043d\u044b\u0439 Bec\u0442\u043d\u0438\u043a\u201d (od 1882, od R. VI).
Chwalewik E., 1926<\/a>. Zbiory polskie. Archiwa, biblioteki, gabinety, galerie, muzea i inne zbiory pami\u0105tek przesz\u0142o\u015bci w Ojczy\u017anie i na Obczy\u017anie<\/em><\/span>,<\/span> t. I, Warszawa \u2013 Krak\u00f3w [reprint Krak\u00f3w 1991].
D\u0105browski D., 2012<\/a>. G\u00f3ra Katedralna w Che\u0142mie w \u015bwietle \u017ar\u00f3de\u0142 pisanych. Bydgoszcz<\/em>, (m-pis w Archiwum Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie).
\u0413a\u0432p\u0438\u043b\u044e\u043a C., 2008<\/a>. Ic\u0442op\u0438\u0447\u043de \u043fa\u043c\u2019\u044f\u0442\u043ao\u0437\u043d\u0430\u0432\u0441\u0442\u0432o Bo\u043b\u0438\u043di, Xo\u043b\u043c\u0449\u0438\u043d\u0438 i \u041fi\u0434\u043b\u0430\u0448\u0448\u044f (XIX \u2013 \u043f\u043e\u0447\u0430\u0442\u043e\u043a XX c\u0442.)<\/em>, \u041b\u0443\u0446\u044c\u043a.
Hawryluk S., 2005. Badania nad staro\u017cytno\u015bciami z terenu Che\u0142mszczyzny w drugiej po\u0142owie XIX i na pocz\u0105tku XX wieku<\/em>, \u201eRes Historica\u201d, t. 21, s. 41\u201355.
\u041a\u043e\u0440\u0430\u043b\u043b\u043e\u0432 \u0424., 1911<\/a>. \u0426\u0435\u0440\u043a\u043e\u0432\u043d\u043e \u2013 apxeo\u043b\u043e\u0433\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0439 \u043c\u0443\u0437\u0435\u0439 \u043f\u0440\u0438 Xo\u043b\u043c\u0441\u043a\u043e\u043c\u044a \u041f\u0440\u0430\u0432\u043e\u0441\u043b\u0430\u0432\u043d\u043e\u043c\u044a C\u0432\u044f\u0442\u043e \u2013 \u0411\u043e\u0433\u043e\u0440o\u0434\u0438\u0446\u043a\u043e\u043c\u044a \u0411\u0440\u0430\u0442\u0441\u0442\u0432\u0463<\/em>, Xo\u043b\u043c\u044a.
Reymont W. S., 1920<\/a>. Z Ziemi Che\u0142mskiej. Wra\u017cenia i notatki<\/em>, Chicago.
\u201eSprawozdanie z dzia\u0142\u00f3w pracy szkolnej<\/span><\/a> (Muzeum Ziemi Che\u0142mskiej im. Wiktora Ambroziewicza)\u201d, w: W dwudziest\u0105 rocznic\u0119 1915\u20131935. Ksi\u0119ga Pami\u0105tkowa Pa\u0144stwowego Gimnazjum im. St. Czarnieckiego<\/em>, Che\u0142m 1935, s. 125.
Sygowski Pawe\u0142, 2009. \u201eO kilku ikonach z by\u0142ego Muzeum Cerkiewno-Archeologicznego w Che\u0142mie w zbiorach Muzeum \u0141awry Kijowo-Peczerskiej\u201d, w: Szczelina \u015bwiat\u0142a. Ruskie malarstwo ikonowe. Pami\u0119ci Romualda Biskupskiego<\/em><\/span>, Krak\u00f3w, s. 383\u2013398.
C\u0438\u0491\u043e\u0432\u0441\u2019\u043a\u0438\u0439 \u041f., 2011. \u201e\u041f\u0440\u043e \u043f\u043e\u0445\u043e\u0434\u0436\u0435\u043d\u043d\u044f \u043a\u0456\u043b\u044c\u043aox \u0456\u043a\u043e\u043d \u043a\u043e\u043b\u0438\u0448\u043d\u044c\u043e\u0433\u043e \u0446\u0435\u0440\u043a\u043e\u0432\u043d\u043e-\u0430\u0440\u0445\u0435\u043e\u043b\u043e\u0433\u0456\u0447\u043d\u043e\u0433\u043e \u043c\u0443\u0437\u0435\u044e \u0443 X\u043e\u043b\u043c\u0456\u201d, w: \u041f\u0430\u043c\u2019\u044f\u0442\u043a\u0438 \u0423\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0438: \u0456c\u0442\u043e\u0440\u0456\u044f \u0442\u0430 \u043a\u0443\u043b\u044c\u0442\u0443\u0440\u0430. \u041d\u0430\u0443\u043a\u043e\u0432o-\u043f\u043e\u043f\u0443\u043b\u044f\u0440\u043d\u0438\u0439 \u0456\u043b\u044e\u0441\u0442\u0440\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u0439 \u0436\u0443\u0440\u043d\u0430\u043b<\/em><\/span>, nr 1-2 (165-166)\/2010, K\u0438\u0457\u0432, s. 74\u201379.
Sygowski Pawe\u0142, 2013. \u201eRosyjskie Muzeum Cerkiewno-Archeologiczne w Che\u0142mie (1882-1915) \u2013 nieco uwag o kontek\u015bcie jego powstania i zbiorach sztuki religijnej (malarstwo, rze\u017aba)\u201d, w: Rocznik Che\u0142mski<\/em><\/span>, t. 17, s. 85\u2013118.
Sygowski Pawe\u0142, 2013. \u201eZabytki malarstwa w rosyjskim Muzeum Cerkiewno-Archeologicznym w Che\u0142mie (1882-1915)\u201d, w: \u0417\u0431epe\u0436\u0435\u043d\u043d\u044f \u0439 \u0434\u043e\u0441\u043b\u0456\u0434\u0436\u0435\u043d\u043d\u044f ic\u0442\u043e\u0440\u0438\u043a\u043e-\u043a\u0443\u043b\u044c\u0442\u0443\u0440\u043d\u043e\u0457 \u0441\u043f\u0430\u0434\u0449\u0438\u043d\u0438 \u0432 \u043c\u0443\u0437\u0435\u0439\u043d\u0438\u0445 \u0437\u0456\u0431\u0440\u0430\u043d\u043d\u044f\u0445 \u0456\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0447\u043d\u0438, \u043c\u0438\u0441\u0442\u0435\u0446\u0442\u0432\u043e\u0437\u043d\u0430\u0432\u0447\u0456 \u0442\u0430 \u043c\u0443\u0437\u0435\u043e\u043b\u043e\u0433\u0456\u0447\u043d\u0456 \u0430\u0441\u043f\u0435\u043a\u0442\u0438 \u0434\u0456\u044f\u043b\u044c\u043d\u043e\u0441\u0442\u0456. \u041c\u0456\u0436\u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u043d\u0430 \u043d\u0430\u0443\u043a\u043e\u0432\u0430 \u043a\u043e\u043d\u0444\u0435\u0440\u0435\u043d\u0446\u0456\u044f 25-27 \u0432\u0435\u0440\u0435\u0441\u043d\u044f 2013 p. \u041b\u044c\u0432\u0456\u0432<\/em><\/span>, \u041b\u044c\u0432\u0456\u0432, c. 526-535.
Szyd\u0142owski T., 1919<\/a>. Ruiny Polski<\/em>, Warszawa\u2013Lublin\u2013\u0141\u00f3d\u017a\u2013Krak\u00f3w.
Tomkowicz S., 1916a<\/a>. \u201eObecny stan archiw\u00f3w i bibljotek w Kr\u00f3lestwie Polskim pod okupacj\u0105 austriack\u0105\u201d, w: Sprawozdania z czynno\u015bci i posiedze\u0144 Akademii Umiej\u0119tno\u015bci w Krakowie z r. 1916<\/em><\/span>, nr 5
Tomkowicz S., 1916b<\/a>. Wycieczka w Lubelskie<\/em>, Krak\u00f3w.<\/p>\n
\n
CZYTELNIA >>><\/strong><\/a><\/p>\n
\n
<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
18.12.2016 | Podczas poprzedniej sesji zastanawiali\u015bmy si\u0119 nad konieczno\u015bci\u0105 w\u0142\u0105czenia do bada\u0144 plac\u00f3wek muzealnych istniej\u0105cych na ziemiach polskich, a zwi\u0105zanych z aktywno\u015bci\u0105 na tym polu r\u00f3\u017cnych grup etnicznych oraz r\u00f3\u017cnego rodzaju instytucji obcych. Doszli\u015bmy do wniosku, \u017ce niezb\u0119dne jest uj\u0119cie w ramach grantu takich instytucji. Chcia\u0142bym wi\u0119c przedstawi\u0107 prolegomena do bada\u0144 nad dzia\u0142alno\u015bci\u0105 jednego z… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1457,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[60],"tags":[62,297,298,300,296,80,8,299],"class_list":["post-628","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-czytelnia","tag-artykuly","tag-carat","tag-chelmno","tag-chelmskie-bractwo-bogurodzicy","tag-dariusz-dabrowski","tag-muzea","tag-muzeum","tag-muzeum-chelmskie"],"aioseo_notices":[],"featured_image_src":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/23658917_786438538224733_5741983744269338943_n.jpg","featured_image_src_square":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/23658917_786438538224733_5741983744269338943_n.jpg","author_info":{"display_name":"Redaktor","author_link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?author=1"},"category_info":"Czytelnia<\/a>","tags_info":"artyku\u0142y<\/a>, carat<\/a>, Che\u0142mno<\/a>, Che\u0142mskie Bractwo Bogurodzicy<\/a>, Dariusz D\u0105browski<\/a>, muzea<\/a>, muzeum<\/a>, muzeum che\u0142mskie<\/a>","social_share_info":"<\/i><\/a><\/i><\/a><\/i><\/a>","wordExcerpt_info":"
<\/p>\n
18.12.2016 | \"licencja<\/pre>\n
<\/p>\n
\n
Podczas poprzedniej sesji zastanawiali\u015bmy si\u0119 nad konieczno\u015bci\u0105 w\u0142\u0105czenia do bada\u0144 plac\u00f3wek muzealnych istniej\u0105cych na ziemiach polskich, a zwi\u0105zanych z aktywno\u015bci\u0105 na tym polu r\u00f3\u017cnych grup etnicznych oraz r\u00f3\u017cnego rodzaju instytucji obcych. Doszli\u015bmy do wniosku, \u017ce niezb\u0119dne jest uj\u0119cie w ramach grantu takich instytucji. Chcia\u0142bym wi\u0119c przedstawi\u0107 prolegomena do bada\u0144 nad dzia\u0142alno\u015bci\u0105 jednego z tych muze\u00f3w, by pokaza\u0107, po pierwsze, charakter plac\u00f3wki (w tym przede wszystkim jej dzieje, charakterystyk\u0119 kolekcji i ekspozycji, ideowy wymiar dzia\u0142alno\u015bci), po drugie, przynajmniej wst\u0119pnie nakre\u015bli\u0107, z jakimi trudno\u015bciami badawczymi przyjdzie si\u0119 nam mierzy\u0107.<\/p>\n
Bohaterem tekstu jest za\u0142o\u017cone 8 IX 1882 roku z inicjatywy wikariusza prawos\u0142awnej diecezji che\u0142msko-warszawskiej, bp. lubelskiego Modesta (Dani\u0142a Strelbickiego) Cerkiewno\u2013archeologiczne muzeum przy Che\u0142mskim Prawos\u0142awnym \u015awi\u0119to \u2013 Bogurodzickiem Bractwie (\u0426\u0435\u0440\u043a\u043e\u0432\u043d\u043e \u2013 apxeo\u043b\u043e\u0433\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0439 \u043c\u0443\u0437\u0435\u0439 \u043f\u0440\u0438 Xo\u043b\u043c\u0441\u043a\u043e\u043c\u044a \u041f\u0440\u0430\u0432\u043e\u0441\u043b\u0430\u0432\u043d\u043e\u043c\u044a C\u0432\u044f\u0442\u043e \u2013 \u0411\u043e\u0433\u043e\u0440o\u0434\u0438\u0446\u043a\u043e\u043c\u044a \u0411\u0440\u0430\u0442\u0441\u0442\u0432\u0463). By\u0142a to pierwsza tego typu cerkiewna plac\u00f3wka muzealna na dawnym \u201eukrai\u0144skim\u201d obszarze RP (nie licz\u0119 Kijowa). Wkr\u00f3tce do\u0142\u0105czy\u0142y do niej podobne muzea: w 1887 roku otwarte przy \u015awi\u0119to\u2013W\u0142odzimierskim Prawos\u0142awnym Bractwie we W\u0142odzimierzu (Wo\u0142y\u0144skim), w 1890 roku przy \u0142uckim Bractwie Podniesienia Krzy\u017ca i wreszcie w 1893 roku Wo\u0142y\u0144skie muzeum eparchialne w \u017bytomierzu [\u0413a\u0432p\u0438\u043b\u044e\u043a 2008: 212 n.]<\/a>. Warto w tym miejscu doda\u0107, \u017ce r\u00f3wnolegle na interesuj\u0105cym nas obszarze rozwija\u0142a si\u0119 sie\u0107 muze\u00f3w \u015bwieckich zwi\u0105zanych na r\u00f3\u017cne sposoby z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 \u015brodowisk i instytucji niepolskich [\u0413a\u0432p\u0438\u043b\u044e\u043a 2008: 212-213].<\/p>\n
Losy i dzia\u0142alno\u015b\u0107 che\u0142mskiego muzeum brackiego nie budzi\u0142y specjalnego zainteresowania literatury, cho\u0107 nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce przynajmniej dwoje autor\u00f3w po\u015bwi\u0119ci\u0142o mu uwag\u0119, publikuj\u0105c cenne prace ju\u017c to dotycz\u0105ce jego zbior\u00f3w, ju\u017c to zawieraj\u0105ce r\u00f3\u017cne wa\u017cne informacje o plac\u00f3wce. Mam na my\u015bli Swit\u0142an\u0119 Hawryljuk z \u0141ucka i Paw\u0142a Sygowskiego z Lublina [zob. do\u0142\u0105czona bibliografia<\/a>].<\/p>\n
Dzia\u0142alno\u015b\u0107 muzeum opiera\u0142a si\u0119 na statucie opracowanym na podstawie analogicznego dokumentu Kijowskiego Towarzystwa Cerkiewno-Archeologicznego przy Akademii Duchownej w Kijowie, a tak\u017ce \u2013 by\u0107 mo\u017ce \u2013 Muzeum Wile\u0144skiego. Projekt opracowali cz\u0142onkowie Rady Bractwa, oo. Jan Hoszowski, Ignacy Chojnacki i Micha\u0142 Dobrjanski. W licz\u0105cym jedena\u015bcie paragraf\u00f3w dokumencie zatwierdzonym przez \u015awi\u0105tobliwy Synod Rz\u0105dz\u0105cy 12 VI 1882 roku stwierdzono, \u017ce muzeum dzia\u0142a: \u201edla zachowania ocala\u0142ych nielicznych zabytk\u00f3w dawnego funkcjonowania prawos\u0142awia i ruskiej (w znaczeniu: rosyjskiej) narodowo\u015bci, przede wszystkim w granicach lubelskiej i siedleckiej guberni, z zamiarem podtrzymania u miejscowej rosyjskiej ludno\u015bci wiedzy o swoich religijnych przekonaniach, nacjonalnych cechach, i w r\u00f3wnym stopniu dla potrzeb cerkiewno\u2013historycznej nauki\u201d [\u041a\u043e\u0440\u0430\u043b\u043b\u043e\u0432 1911: 10\u201312<\/a>].<\/p>\n
Wida\u0107 wi\u0119c wyra\u017anie \u2013 cho\u0107by ju\u017c z tego fragmentu statutu \u2013 ideologiczny wymiar muzeum, maj\u0105cego by\u0107 w zamierzeniu plac\u00f3wk\u0105 s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 rusyfikacji i zwi\u0119kszaniu wp\u0142yw\u00f3w prawos\u0142awia w\u015br\u00f3d miejscowej ludno\u015bci. Pami\u0119tajmy tutaj cho\u0107by o konsekwentnej i brutalnie prowadzonej polityce w\u0142adz rosyjskich wobec unit\u00f3w. Swoj\u0105 drog\u0105, taki w\u0142a\u015bnie profil dzia\u0142a\u0144 instytucji po prostu przesyca po\u015bwi\u0119cone jej opracowanie Fiodora Kora\u0142\u0142owa. Z dum\u0105 wspomina on na przyk\u0142ad o zaanga\u017cowaniu muzeum w wyszukiwanie pami\u0105tek odwiecznej rusko\u015bci Che\u0142mszczyzny i Podlasia podj\u0119tych dla wspomo\u017cenia krok\u00f3w administracji carskiej maj\u0105cych przynie\u015b\u0107 wyodr\u0119bnienie z granic Kr\u00f3lestwa Polskiego guberni che\u0142mskiej. Z dum\u0105 informuje o wizytach w muzeum najwy\u017cszych dostojnik\u00f3w Imperium, na czele z carem Miko\u0142ajem II, kt\u00f3ry go\u015bci\u0142 tam 24 VI 1900 roku [\u041a\u043e\u0440\u0430\u043b\u043b\u043e\u0432 1911<\/a>: 25\u201326].<\/p>\n
Dok\u0142adnie w taki spos\u00f3b aktywno\u015b\u0107 muzeum brackiego by\u0142a zreszt\u0105 postrzegana przez patriotycznie nastawionych Polak\u00f3w, co znakomicie po\u015bwiadcza opinia wyra\u017cona przez W\u0142adys\u0142awa Reymonta [zob. ni\u017cej]. W og\u00f3le problem ideologicznej dzia\u0142alno\u015bci tego typu plac\u00f3wek rosyjskich funkcjonuj\u0105cych na obszarze by\u0142ej Rzeczypospolitej i jej postrzegania wymaga odr\u0119bnego om\u00f3wienia. Powr\u00f3\u0107my jednak teraz do technicznej strony dzia\u0142alno\u015bci instytucji.<\/p>\n
Obiekty mia\u0142y trafia\u0107 do muzeum za zgod\u0105 organ\u00f3w eparchialnych, na koszt Bractwa. Pocz\u0105tkowo (od 1 IX 1884 roku przeznaczony na ekspozycj\u0119 by\u0142 jeden pok\u00f3j w domu archijerejskim oraz pomieszczenia na chorach soboru. W 1887 roku przeniesiono zbiory na pi\u0119tro Bramy U\u015bci\u0142uskiej, gdzie przebywa\u0142y do 1890 roku. W 1891 roku przeniesione zosta\u0142y do wybudowanego wtedy domu brackiego i eksponowano na pierwszym pi\u0119trze w czterech pokojach. Od 1905 roku, po remoncie domu, mie\u015bci\u0142y si\u0119 w sze\u015bciu pokojach.<\/p>\n
Od pocz\u0105tku funkcjonowania plac\u00f3wki wyznaczony zosta\u0142 jej kustosz. Pocz\u0105tkowo by\u0142 nim Aleksander Budi\u0142owicz (1882\u20131884\/1885), nast\u0119pnie za\u015b Niko\u0142aj Kalichiewicz (1884\/1885\u20131892), Fiodor Kora\u0142\u0142ow (1892\u20131901), Grigorij Ol\u2019chowskij (1902\u20131903), zn\u00f3w Kora\u0142\u0142ow (1903\u20131913) i wreszcie od 1913 roku nieznanego imienia Troickij [\u041a\u043e\u0440\u0430\u043b\u043b\u043e\u0432 1911<\/a>: 24; APL, zesp. 103, sygn. 87: 400]. Za wyj\u0105tkiem ostatniego, o kt\u00f3rym nic mi nie wiadomo, wszyscy wymienieni byli nauczycielami i urz\u0119dnikami o\u015bwiatowymi.<\/p>\n
Muzeum posiada\u0142o ksi\u0119gi inwentarzowe, lecz nie by\u0142y one prowadzone starannie. Z zapiski ko\u0144cz\u0105cej tom inwentarza za lata 1906\u20131914 wyra\u017anie wida\u0107, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 muzeali\u00f3w nie by\u0142a w og\u00f3le zarejestrowana: \u201eVo pervych, v muzeje est\u2019 mnogo predmetov, vovse ne vnesenych vo godinnyja zapisi (\u2026)\u201d [APL, zesp. 103, sygn. 87<\/a>: 399\u2013400]. Mog\u0119 ten fakt potwierdzi\u0107 r\u00f3wnie\u017c dokonanymi przez siebie obserwacjami. W inwentarzu z lat 1906\u20131914 na przyk\u0142ad nie s\u0105 odnotowane obiekty (detal architektoniczny), kt\u00f3re bez w\u0105tpliwo\u015bci trafi\u0142y do muzeum z wykopalisk prowadzonych na Wysokiej G\u00f3rce w Che\u0142mie w latach 1910\u20131912 przez Petra Pokryszkina [co do szczeg\u00f3\u0142\u00f3w na temat tych prac zob. D\u0105browski 2012<\/a>: mpis]. Tymczasem materia\u0142 fotograficzny wykonany na polecenie Pokryszkina, a tak\u017ce rzucona mimochodem informacja Kora\u0142\u0142owa o jednym z tych obiekt\u00f3w, jednoznacznie potwierdzaj\u0105, \u017ce trafi\u0142y one do muzealnej kolekcji [\u0418\u0418MK PA\u041d, sygn. O-395\/1387\u20131391<\/a>].<\/p>\n
Muzeum Bractwa uda\u0142o si\u0119 zebra\u0107 na przestrzeni ponad trzydziestu lat funkcjonowania ca\u0142kiem spor\u0105 kolekcj\u0119. Jej pocz\u0105tki by\u0142y nader skromne, w listopadzie 1882 roku, a wi\u0119c kilka miesi\u0119cy po oficjalnym otwarciu plac\u00f3wki w jej posiadaniu znajdowa\u0142o si\u0119 jedena\u015bcie obiekt\u00f3w. Tymczasem wed\u0142ug opracowania autorstwa Kora\u0142\u0142owa 1 I 1910 roku w jej sk\u0142ad wchodzi\u0142o 11935 r\u00f3\u017cnego rodzaju przedmiot\u00f3w, w tym 9497 tom\u00f3w ksi\u0105\u017cek przechowywanych w bibliotece Bractwa. Po\u015br\u00f3d w\u0142a\u015bciwych muzeali\u00f3w, w \u0142\u0105cznej liczbie 2438, kustosz wymieni\u0142: przedmioty chrze\u015bcija\u0144skiego malarstwa i rze\u017aby \u2013 379, r\u0119kopisy \u2013 203, portrety, grawiury i fotografie \u2013 209, \u017cetony, medale i medaliony \u2013 97, monety \u2013 879, zabytki paleolityczne \u2013 7, ceramik\u0119 \u2013 40 i wreszcie starodruki cerkiewne \u2013 407 egzemplarzy [\u041a\u043e\u0440\u0430\u043b\u043b\u043e\u0432 1911<\/a>: 26].<\/p>\n
Inwentarz z lat 1906\u20131914 potwierdza oczywi\u015bcie sta\u0142y nap\u0142yw dalszych przedmiot\u00f3w. Wed\u0142ug zawartej w nim informacji z 4 XI 1914 roku w zbiorach znajdowa\u0142y si\u0119 w\u00f3wczas co najmniej 2594 posiadaj\u0105ce numery inwentarzowe przedmioty. W rzeczywisto\u015bci zgromadzonych muzeali\u00f3w by\u0142o jednak znacznie wi\u0119cej, \u0142\u0105cznie \u2013 w opinii kustosza \u2013 3743 obiekty, w tym 1093 monety nie odnotowane pod odr\u0119bnymi numerami [APL CHKP, zesp. 103, sygn. 87: 4–]. Obiekty wchodz\u0105ce w sk\u0142ad zbior\u00f3w, raczej nie wszystkie, o czym przekonuj\u0105 zachowane fotografie muzeali\u00f3w [\u0418\u0418MK PA\u041d, sygn. O-395\/1387\u20131391<\/a>], opatrzone by\u0142y plakietkami identyfikacyjnymi. Co ciekawe, pojedyncze ich egzemplarze zachowa\u0142y si\u0119, o czym wiem z autopsji.<\/p>\n
Jeste\u015bmy w stanie powiedzie\u0107 ca\u0142kiem sporo o ekspozycji muzealnej, szczeg\u00f3lnie w ostatnich latach jej istnienia. Jest to w du\u017cej mierze mo\u017cliwe dzi\u0119ki opisowi pozostawionemu przez Fiodora Kora\u0142\u0142owa w wielokrotnie ju\u017c cytowanym jego opracowaniu, jednak tak\u017ce innym \u017ar\u00f3d\u0142om.<\/p>\n
Wiadomo mianowicie, \u017ce prezentowa\u0142a ona typowy model \u00f3wczesnego wystawiennictwa, kt\u00f3ry mo\u017cna zamkn\u0105\u0107 w s\u0142owach \u2013 jak najwi\u0119cej pokaza\u0107 na posiadanej do dyspozycji przestrzeni. W rezultacie ekspozycja by\u0142a po prostu przepe\u0142niona i chaotyczna. Bez w\u0105tpienia mocno uwypuklone w niej by\u0142y w\u0105tki ideowo-patriotyczne. Znakomitym ich przyk\u0142adem jest umieszczenie w pierwszej, najwi\u0119kszej sali muzeum, swojego rodzaju \u201eo\u0142tarzyka Miko\u0142aja II\u201d. Pod portretem cara sta\u0142o ozdobne krzes\u0142o, na kt\u00f3rym raczy\u0142 on zasi\u0105\u015b\u0107, gdy wpisywa\u0142 \u201eSwoje Carskie Imi\u0119\u201d do ksi\u0119gi go\u015bci. W tym\u017ce pomieszczeniu, w osobnej witrynie przechowywano wspomnian\u0105 ksi\u0119g\u0119 wraz z ka\u0142amarzem i pi\u00f3rem u\u017cytym, przez dostojnego go\u015bcia.<\/p>\n
\u015aciany muzeum zawieszone by\u0142y obrazami i fotografiami. W poszczeg\u00f3lnych pomieszczeniach sta\u0142y szafy, witryny, sto\u0142y, skrzynie i krzes\u0142a, na i w kt\u00f3rych umieszczono r\u00f3\u017cnorodne, mniejszych rozmiar\u00f3w obiekty. Je\u015bli chodzi o spos\u00f3b ich prezentacji, wymowne s\u0105 s\u0142owa Kora\u0142lowa: \u201ena stolje, sredi razli\u010dnych kamnej, plitok i t.d., v osobom derevjannom ja\u0161\u010dikje s stekljannoj kry\u0161koj nachoditsja zeleno-opo\u010dnyj kamen\u2019 s vyrjezannoju na nem slavjanskoju nadpis\u2019ju \u201egrad\u201d i bukvami \u201ec. p.\u201d Kamen\u2019 etot najden vo vremja raskopok na vysokoj sobornoj gorkje ljetom (7\u201318 ijulja) 1911 goda\u201d [\u041a\u043e\u0440\u0430\u043b\u043b\u043e\u0432 1911: 35]. Co ciekawe, ten nader interesuj\u0105cy obiekt nie jest odnotowany w odpowiedniej ksi\u0119dze inwentarzowej. Wi\u0119kszych rozmiar\u00f3w obiekty, sta\u0142y na pod\u0142odze (vide: carskie wrota, detal architektoniczny czy niekt\u00f3re rze\u017aby). Warto jeszcze zauwa\u017cy\u0107, \u017ce odr\u0119bne pomieszczenie przeznaczono specjalnie dla przechowywania cennych r\u0119kopis\u00f3w i ksi\u0105g [o ca\u0142o\u015bci ekspozycji: <\/a>\u041a\u043e\u0440\u0430\u043b\u043b\u043e\u0432 1911<\/a>: 27-36].<\/a><\/p>\n
Panuj\u0105cy w muzeum ba\u0142agan ekspozycyjny \u2013 czy mo\u017ce lepiej ujmuj\u0105c \u2013 niestaranno\u015b\u0107 w podej\u015bciu do muzeali\u00f3w potwierdzaj\u0105 zreszt\u0105 polskie relacje, cho\u0107 nale\u017cy mie\u0107 na uwadze motywowan\u0105 ideologicznie niech\u0119\u0107 ich autor\u00f3w do tej rosyjskiej instytucji. W pierwszej z nich, Stanis\u0142aw Cercha stwierdzi\u0142 co nast\u0119puje: \u201eW muzeum przy katedrze prawos\u0142awnej urz\u0105dzonym znajduje si\u0119 posadzka, przeniesiona z baszty w Sto\u0142piu. Sk\u0142ada si\u0119 ona z cegie\u0142ek kwadratowych, polewanych jasno \u2013 zielono, u\u017cytych jako t\u0142o, kt\u00f3re otaczaj\u0105 w ko\u0142o wplecione rozety pi\u0119ciolistne. Rozet takich z\u0142o\u017conych z pojedynczych cegie\u0142ek jakby mozaiki, wydobyto i z\u0142o\u017cono w muzeum kilka. Rozeta ka\u017cda ma po pi\u0119\u0107 li\u015bci, u ko\u0144c\u00f3w zewn\u0119trznych rozszerzonych, a wyci\u0119tych p\u00f3\u0142okr\u0105g\u0142o w \u015brodku z cegie\u0142 brunatnych, na tle jasno zielonym, otoczonych ko\u0142ami z ciemno \u2013 zielonych i \u017c\u00f3\u0142tych cegie\u0142ek. Ca\u0142a rozeta z otoczeniem ma \u015brednicy oko\u0142o 50 cm. Posadzka ta znaleziona zosta\u0142a pod warstw\u0105 ziemi na 1 \u00bd \u0142okcia g\u0142\u0119boko, przez komisj\u0119 z\u0142o\u017con\u0105 z ludzi z Che\u0142ma i podobno z Petersburga. Wydobyta ona jest niezr\u0119cznie, a kawa\u0142ki dot\u0105d tylko w cz\u0119\u015bci (tj. tylko jedna rozeta) z\u0142o\u017cona\u201d [Cercha 1911<\/a>: 37].<\/p>\n
Jeszcze ciekawsze spostrze\u017cenia w tej materii znajdujemy w relacji W\u0142adys\u0142awa S. Reymonta. Znakomity pisarz tak oto opisa\u0142 odwiedzan\u0105 plac\u00f3wk\u0119: \u201eWst\u0105pi\u0142em do muzeum kt\u00f3re, jak i wszystkie gmachy otaczaj\u0105ce sob\u00f3r s\u0105 bardzo czyste, bardzo monotonne, bardzo starannie utrzymane i w bardzo \u201ekazionnym\u201d stylu wzniesione. Muzeum sk\u0142ada si\u0119 z kilku niewielkich pokoj\u00f3w i jednej ogromnej Sali, przeznaczonej na zebrania \u201eBractwa\u201d. Na jednej ze \u015bcian wisz\u0105 w par\u0119 rz\u0119d\u00f3w portrety dawnych biskup\u00f3w i metropolit\u00f3w unickich, owi Pocieje, Terleccy i Rutscy, tw\u00f3rcy unii, jej dobrodzieje, obro\u0144cy i m\u0119czennicy, a z przeciwnej \u015bciany czerni\u0105 si\u0119 surowe, fanatyczne g\u0142owy wsp\u00f3\u0142czesnych pasterzy, ze s\u0142awetnym Eulogiuszem na ko\u0144cu. Dwa \u015bwiaty patrz\u0105 na siebie niememi oczyma, dwie kultury i dwie przepa\u015bci, niczem i nigdy nie zasypane. W rogu sali wisi obraz cudownej Matki Boskiej Che\u0142mskiej z XVII wieku (\u2026). W pozosta\u0142ych paru pokoikach \u201eMuzeum\u201d zgromadzono to, co si\u0119 tylko da\u0142o zebra\u0107 z dawnych ko\u015bcio\u0142\u00f3w unickich, a co jeszcze jakim\u015b cudem ocala\u0142o z grabie\u017cy zniszczenia. T\u0142ocz\u0105 si\u0119 wi\u0119c jakie\u015b po\u0142amane szcz\u0105tki rze\u017ab, z\u0142ociste feretrony, portrety kolator\u00f3w, sygnaturki, \u015bwi\u0119ci w mnisich szatach, zmartwychwstaj\u0105ce Chrystusy, Matki Boskie, chor\u0105gwie, drewniane anio\u0142y z rozpostartymi skrzyd\u0142ami, monstrancje, krzy\u017ce, kielichy, msza\u0142y i r\u00f3\u017cne aparaty ko\u015bcielne \u2013 wszystkie gwa\u0142tem sp\u0119dzone z r\u00f3\u017cnych stron, odrapane, zabrudzone, ponad\u0142amywane i kalekie, zalega bez\u0142adn\u0105 ci\u017cb\u0105 \u015bciany, pod\u0142ogi, gablotki, szafy i ci\u015bnie si\u0119 t\u0142umem (\u2026) \u017ca\u0142osnym do zakratowanych okien, uwi\u0119zione na wieki w tych (…) zimnych murach (\u2026)\u201d [Reymont 1920<\/a>: 113-114].<\/p>\n
Muzeum \u2013 wed\u0142ug przekonania wielu badaczy \u2013 w tym np. Edwarda Chwalewika zosta\u0142o, przynajmniej w znacznej mierze ewakuowane przez Rosjan w 1915 roku [Chwalewik 1926, t. I<\/a>: 45]. \u015aladem tej akcji s\u0105 losy antepedium che\u0142mskiego, kt\u00f3re przecie\u017c trafi\u0142o do Rosji i zosta\u0142o zwr\u00f3cone w ramach postanowie\u0144 o rewindykacji polskich d\u00f3br kultury zawartych w ramach traktatu ryskiego [za przypomnienie o tym fakcie dzi\u0119kuj\u0119 prof. M. Wo\u017aniakowi; Chwalewik 1926, t. I: 44].<\/a><\/p>\n
W rzeczywisto\u015bci sprawa jest zdecydowanie bardziej skomplikowana. Stanis\u0142aw Tomkowicz, w relacji z wizyty w muzeum odbytej w grudniu 1915 roku wspomina: \u201ePodobno Rosyanie nic nie zabrali, opuszczaj\u0105c Che\u0142m. Przez kr\u00f3tki czas zajmowa\u0142a miasto armia pruska. Gdy zarz\u0105d obj\u0119\u0142a komenda austryacka, zasta\u0142a ca\u0142y zbi\u00f3r rozrzucony, szafy i gabloty pootwierane lub wy\u0142amane, okazy w znacznej cz\u0119\u015bci zrabowane. Zabrane by\u0142o, jak si\u0119 zdaje, co by\u0142o lepszego i \u0142atwiejszego do uniesienia, a zabierano wy\u0142amuj\u0105c szafy i gabloty, wyrywaj\u0105c lub wycinaj\u0105c, co by\u0142o przymocowane lub naklejone. Reszt\u0119 w nie\u0142adzie rzucono na kupy: razem kamienie, rze\u017aby, obrazy, sprz\u0119ty, ksi\u0105\u017cki, dokumenty. Jak \u015bwiadcz\u0105 miejscowi, jest to tylko mniejsza cz\u0119\u015b\u0107 tego, co by\u0142o (\u2026). Na posadzkach (\u2026) bez\u0142adne kupy, w kt\u00f3rych obok rze\u017ab kamiennych walaj\u0105 si\u0119 po\u0142amane naczynia i sprz\u0119ty, stare ksi\u0119gi i akta (\u2026). Fragmenty architektoniczne, archiwolty kamienne roma\u0144skie czy bizanty\u0144skie, zapewne reszty zburzonej dawnej cerkwi Bazylian\u00f3w, na kt\u00f3rej miejscu stan\u0105\u0142 nowy sob\u00f3r\u201d [Tomkowicz 1916b<\/a>: 50]. \u0141atwo domy\u015bla\u0107 si\u0119, co z muzeali\u00f3w mog\u0142o zosta\u0107 wywiezione lub pa\u015b\u0107 \u0142upem grabie\u017cc\u00f3w w pierwszej kolejno\u015bci. Co zreszt\u0105 wymowne, same monety i medale skatalogowane i nie posiadaj\u0105ce w\u0142asnych numer\u00f3w daj\u0105 oko\u0142o 2000 sztuk, a przecie\u017c z relacji o stanie muzeali\u00f3w z ko\u0144ca 1915 r. wiemy tak\u017ce o znikni\u0119ciu niekt\u00f3rych obiekt\u00f3w malarskich i graficznych oraz rysunk\u00f3w [Tomkowicz 1916a<\/a>: 9\u201310; idem 1916b<\/a>: 50]. Jak wida\u0107, poniesione straty wed\u0142ug wszelkiego prawdopodobie\u0144stwa przed grudniem 1915 roku by\u0142y bardzo dotkliwe i wynios\u0142y niespe\u0142na \u00be ca\u0142o\u015bci zbior\u00f3w.<\/p>\n
Wed\u0142ug niemo\u017cliwej do weryfikacji na podstawie obecnie posiadanych przeze mnie danych relacji Tadeusza Szyd\u0142owskiego do dalszej degradacji zbior\u00f3w dosz\u0142o w 1916 roku, kiedy to wojska niemieckie, po ponownym zaj\u0119ciu Che\u0142ma, mia\u0142y przenie\u015b\u0107 zbiory muzealne: \u201edo innego budynku, rozdaj\u0105c po drodze i gubi\u0105c wiele obiekt\u00f3w\u201d [Szyd\u0142owski 1919<\/a>: 177]. W ka\u017cdym razie, ocalone szcz\u0105tki zacz\u0119to magazynowa\u0107 w 1919 roku z inicjatywy Wiktora Ambroziewicza, najpierw w siedzibie starostwa, a p\u00f3\u017aniej dokonano ich selekcji i przedmioty uznane za warto\u015bciowe przekazano do tworz\u0105cego si\u0119 muzeum gimnazjum filologicznego. Z w miar\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnej relacji dowiadujemy si\u0119, \u017ce przegl\u0105d ok. 1000 zachowanych obiekt\u00f3w z Muzeum Cerkiewno-Archeologicznego odby\u0142 si\u0119 6 II 1919 roku, w obecno\u015bci delegata Ministerstwa Sztuki i Kultury Teofila Wi\u015bniewskiego oraz komisarza Rz\u0105du Ludowego w Lublinie na powiat che\u0142mski Stanis\u0142awa Borowskiego spisano w\u00f3wczas protok\u00f3\u0142, na mocy kt\u00f3rego 146 zabytk\u00f3w oddano pod piecz\u0119 dyrektora gimnazjum [Sprawozdanie… 1935<\/a>: 125]. Niestety, nie uda\u0142o mi si\u0119 znale\u017a\u0107 tego dokumentu. Co si\u0119 sta\u0142o z pozosta\u0142ymi ponad 800 obiektami, trudno stwierdzi\u0107. Wiadomo, \u017ce podczas II Wojny \u015awiatowej grupa ikon trafi\u0142a do Kijowa do Muzeum \u0141awry Peczorskiej. Wiadomo te\u017c o pewnych obiektach znajduj\u0105cych si\u0119 jakoby we Lwowie. Otoczona kultem ikona Matki Boskiej Che\u0142mskiej znajduje si\u0119 tymczasem w Muzeum Ikon w \u0141ucku. Na podstawie autopsji informuj\u0119, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 kolekcji potraktowano jak odpady. S\u0105 one obecnie zgromadzone i cz\u0119\u015bciowo eksponowane w muzeum parafialnym przy popijarskim ko\u015bciele pw. Rozes\u0142ania Aposto\u0142\u00f3w w Che\u0142mie.<\/p>\n
Jak zaznaczy\u0142em, przedstawiam w tym tek\u015bcie prolegomena dziej\u00f3w che\u0142mskiego muzeum brackiego. Konieczne jest oczywi\u015bcie stworzenie pe\u0142niejszego opracowania jemu po\u015bwi\u0119conego. Wype\u0142nienie tego zadania wcale nie b\u0119dzie \u0142atwe ze wzgl\u0119du na z\u0142y stan zachowania i rozproszenie \u017ar\u00f3de\u0142 oraz nader skomplikowane dzieje plac\u00f3wki, ewakuowanej w warunkach kompletnego chaosu do Rosji w 1915 roku i poddanej dzia\u0142aniom wielu niekorzystnych czynnik\u00f3w historycznych (zamieszanie rewolucyjne i stosunek sowieckiej w\u0142adzy wobec plac\u00f3wek zwi\u0105zanych z Cerkwi\u0105 i caratem, niech\u0119\u0107 miejscowych \u015brodowisk polskich wobec kultywowania tradycji muzeum kojarzonego jednoznacznie z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 ideowo \u2013 religijn\u0105 w\u0142adz zaborczych, roszczenia \u015brodowisk ukrai\u0144skich do przej\u0119cia spu\u015bcizny sakralnej ze zbior\u00f3w instytucji).<\/p>\n
Cz\u0119\u015b\u0107 tych problem\u00f3w nie b\u0119dzie co prawda w kr\u0119gu naszych zainteresowa\u0144, gdy\u017c wykraczaj\u0105 poza zakres chronologiczny grantu, jednak i tak napotkamy spore trudno\u015bci przy rekonstrukcji wielu aspekt\u00f3w dzia\u0142alno\u015bci che\u0142mskiego muzeum brackiego.<\/p>\n
Co wi\u0119c mo\u017cna b\u0119dzie zrobi\u0107 i jakimi materia\u0142ami dysponujemy?<\/p>\n
Szcz\u0119\u015bliwie zachowa\u0142a si\u0119 w Archiwum Pa\u0144stwowym w Lublinie cz\u0119\u015b\u0107 dokumentacji archiwalnej dotycz\u0105cej dzia\u0142alno\u015bci muzeum brackiego na czele z dwiema ksi\u0119gami inwentarzowymi [zob. bibliografia<\/a>]. Niestety, ju\u017c na ich przyk\u0142adzie wida\u0107 doskonale, \u017ce nie dysponujemy materia\u0142em kompletnym. Brak ksi\u0119gi za lata 1882\u20131893 (o ile istnia\u0142a). Mimo wszystko, mamy do czynienia z bezcenn\u0105, cho\u0107 niepe\u0142n\u0105 podstaw\u0105 do zrekonstruowania kszta\u0142tu, charakteru i dziej\u00f3w kolekcji oraz zasad jej inwentaryzacji. Przeprowadzone dot\u0105d przeze mnie kwerendy w AP w Lublinie nie przynios\u0142y na razie odnalezienia innych kluczowych materia\u0142\u00f3w dotycz\u0105cych dzia\u0142alno\u015bci instytucji, cho\u0107 pewne, nierzadko ciekawe wiadomo\u015bci z zachowanych dokument\u00f3w da si\u0119 wyci\u0105gn\u0105\u0107. Co do archiwali\u00f3w warto wspomnie\u0107 o materia\u0142ach ikonograficznych znajduj\u0105cych si\u0119 w IIMK RAN w Petersburgu. Nieliczne przechowywane tam fotografie ukazuj\u0105 wn\u0119trze muzeum i niekt\u00f3re eksponaty. Wskazane b\u0119d\u0105 oczywi\u015bcie dalsze, obawiam si\u0119, \u017ce wy\u0142\u0105cznie sonda\u017cowe kwerendy archiwalne.<\/p>\n
Istotne b\u0119dzie gruntowne zapoznanie si\u0119 z materia\u0142ami prasowymi. Podstawow\u0105 rol\u0119 maj\u0105 przy tym roczne sprawozdania z dzia\u0142alno\u015bci muzeum drukowane od roku 1882 w czasopi\u015bmie \u201eXo\u043b\u043c\u0441\u043a\u043e \u2013 Bap\u0448\u0430\u0432\u0441\u043a\u0438\u0439 E\u043f\u0430\u0440\u0445\u0438\u0430\u043b\u044c\u043d\u044b\u0439 Bec\u0442\u043d\u0438\u043a\u201d [dost\u0119pny cz\u0119\u015bciowo na stronach Che\u0142mskiej Biblioteki Cyfrowej<\/a>]. Konieczne b\u0119dzie te\u017c przejrzenie \u2013 w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci \u2013 innych wcale licznych tytu\u0142\u00f3w prasowych z epoki, nie tylko zreszt\u0105 rosyjskich, lecz r\u00f3wnie\u017c polskich.<\/p>\n
W og\u00f3le wida\u0107 ju\u017c cho\u0107by na podstawie przytoczonych w tym tek\u015bcie pozycji, \u017ce materia\u0142y dotycz\u0105ce r\u00f3\u017cnych aspekt\u00f3w dzia\u0142alno\u015bci interesuj\u0105cego nas muzeum s\u0105 bardzo rozproszone.<\/p>\n
Analogicznej sytuacji mo\u017cna si\u0119 zreszt\u0105 spodziewa\u0107 przy opracowywaniu dziej\u00f3w innych podobnych plac\u00f3wek. Co gorsza, cz\u0119\u015b\u0107 istotnych materia\u0142\u00f3w ich dotycz\u0105cych bez w\u0105tpienia znajduje si\u0119 poza granicami Polski (Ukraina, Rosja).<\/p>\n
Dariusz D\u0105browski
<\/em>Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w BydgoszczU<\/p>\n
\n
BIBLIOGRAFIA<\/a><\/strong><\/p>\n
\u0179R\u00d3D\u0141A ARCHIWALNE:
AP w Lublinie, zesp\u00f3\u0142 103<\/a>: Che\u0142mski Konsystorz Prawos\u0142awny, sygn. 86-87.
\u0424O \u0418\u0418MK PA\u041d \u0432 C.-\u041f\u0435\u0442\u0435\u0440\u0431\u0443\u0440\u0433\u0435, sygn. O-395\/1387\u20131391<\/a>: materia\u0142 ikonograficzny.<\/p>\n
LITERATURA:<\/p>\n
Cercha S., 1912<\/a>. \u201eGdzie znajdowa\u0142y si\u0119 grody Czerwie\u0144skie\u201d, w: Litwa i Ru\u015b. Miesi\u0119cznik ilustrowany, po\u015bwi\u0119cony kulturze, dziejom, krajoznawstwu i ludoznawstwu<\/em>, J. Obsta (red.), t. III, z. I (lipiec), s. 21\u201340.
\u201eXo\u043b\u043c\u0441\u043a\u043e \u2013 Bap\u0448\u0430\u0432\u0441\u043a\u0438\u0439 E\u043f\u0430\u0440\u0445\u0438\u0430\u043b\u044c\u043d\u044b\u0439 Bec\u0442\u043d\u0438\u043a\u201d (od 1882, od R. VI).
Chwalewik E., 1926<\/a>. Zbiory polskie. Archiwa, biblioteki, gabinety, galerie, muzea i inne zbiory pami\u0105tek przesz\u0142o\u015bci w Ojczy\u017anie i na Obczy\u017anie<\/em><\/span>,<\/span> t. I, Warszawa \u2013 Krak\u00f3w [reprint Krak\u00f3w 1991].
D\u0105browski D., 2012<\/a>. G\u00f3ra Katedralna w Che\u0142mie w \u015bwietle \u017ar\u00f3de\u0142 pisanych. Bydgoszcz<\/em>, (m-pis w Archiwum Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie).
\u0413a\u0432p\u0438\u043b\u044e\u043a C., 2008<\/a>. Ic\u0442op\u0438\u0447\u043de \u043fa\u043c\u2019\u044f\u0442\u043ao\u0437\u043d\u0430\u0432\u0441\u0442\u0432o Bo\u043b\u0438\u043di, Xo\u043b\u043c\u0449\u0438\u043d\u0438 i \u041fi\u0434\u043b\u0430\u0448\u0448\u044f (XIX \u2013 \u043f\u043e\u0447\u0430\u0442\u043e\u043a XX c\u0442.)<\/em>, \u041b\u0443\u0446\u044c\u043a.
Hawryluk S., 2005. Badania nad staro\u017cytno\u015bciami z terenu Che\u0142mszczyzny w drugiej po\u0142owie XIX i na pocz\u0105tku XX wieku<\/em>, \u201eRes Historica\u201d, t. 21, s. 41\u201355.
\u041a\u043e\u0440\u0430\u043b\u043b\u043e\u0432 \u0424., 1911<\/a>. \u0426\u0435\u0440\u043a\u043e\u0432\u043d\u043e \u2013 apxeo\u043b\u043e\u0433\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0439 \u043c\u0443\u0437\u0435\u0439 \u043f\u0440\u0438 Xo\u043b\u043c\u0441\u043a\u043e\u043c\u044a \u041f\u0440\u0430\u0432\u043e\u0441\u043b\u0430\u0432\u043d\u043e\u043c\u044a C\u0432\u044f\u0442\u043e \u2013 \u0411\u043e\u0433\u043e\u0440o\u0434\u0438\u0446\u043a\u043e\u043c\u044a \u0411\u0440\u0430\u0442\u0441\u0442\u0432\u0463<\/em>, Xo\u043b\u043c\u044a.
Reymont W. S., 1920<\/a>. Z Ziemi Che\u0142mskiej. Wra\u017cenia i notatki<\/em>, Chicago.
\u201eSprawozdanie z dzia\u0142\u00f3w pracy szkolnej<\/span><\/a> (Muzeum Ziemi Che\u0142mskiej im. Wiktora Ambroziewicza)\u201d, w: W dwudziest\u0105 rocznic\u0119 1915\u20131935. Ksi\u0119ga Pami\u0105tkowa Pa\u0144stwowego Gimnazjum im. St. Czarnieckiego<\/em>, Che\u0142m 1935, s. 125.
Sygowski Pawe\u0142, 2009. \u201eO kilku ikonach z by\u0142ego Muzeum Cerkiewno-Archeologicznego w Che\u0142mie w zbiorach Muzeum \u0141awry Kijowo-Peczerskiej\u201d, w: Szczelina \u015bwiat\u0142a. Ruskie malarstwo ikonowe. Pami\u0119ci Romualda Biskupskiego<\/em><\/span>, Krak\u00f3w, s. 383\u2013398.
C\u0438\u0491\u043e\u0432\u0441\u2019\u043a\u0438\u0439 \u041f., 2011. \u201e\u041f\u0440\u043e \u043f\u043e\u0445\u043e\u0434\u0436\u0435\u043d\u043d\u044f \u043a\u0456\u043b\u044c\u043aox \u0456\u043a\u043e\u043d \u043a\u043e\u043b\u0438\u0448\u043d\u044c\u043e\u0433\u043e \u0446\u0435\u0440\u043a\u043e\u0432\u043d\u043e-\u0430\u0440\u0445\u0435\u043e\u043b\u043e\u0433\u0456\u0447\u043d\u043e\u0433\u043e \u043c\u0443\u0437\u0435\u044e \u0443 X\u043e\u043b\u043c\u0456\u201d, w: \u041f\u0430\u043c\u2019\u044f\u0442\u043a\u0438 \u0423\u043a\u0440\u0430\u0457\u043d\u0438: \u0456c\u0442\u043e\u0440\u0456\u044f \u0442\u0430 \u043a\u0443\u043b\u044c\u0442\u0443\u0440\u0430. \u041d\u0430\u0443\u043a\u043e\u0432o-\u043f\u043e\u043f\u0443\u043b\u044f\u0440\u043d\u0438\u0439 \u0456\u043b\u044e\u0441\u0442\u0440\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u0439 \u0436\u0443\u0440\u043d\u0430\u043b<\/em><\/span>, nr 1-2 (165-166)\/2010, K\u0438\u0457\u0432, s. 74\u201379.
Sygowski Pawe\u0142, 2013. \u201eRosyjskie Muzeum Cerkiewno-Archeologiczne w Che\u0142mie (1882-1915) \u2013 nieco uwag o kontek\u015bcie jego powstania i zbiorach sztuki religijnej (malarstwo, rze\u017aba)\u201d, w: Rocznik Che\u0142mski<\/em><\/span>, t. 17, s. 85\u2013118.
Sygowski Pawe\u0142, 2013. \u201eZabytki malarstwa w rosyjskim Muzeum Cerkiewno-Archeologicznym w Che\u0142mie (1882-1915)\u201d, w: \u0417\u0431epe\u0436\u0435\u043d\u043d\u044f \u0439 \u0434\u043e\u0441\u043b\u0456\u0434\u0436\u0435\u043d\u043d\u044f ic\u0442\u043e\u0440\u0438\u043a\u043e-\u043a\u0443\u043b\u044c\u0442\u0443\u0440\u043d\u043e\u0457 \u0441\u043f\u0430\u0434\u0449\u0438\u043d\u0438 \u0432 \u043c\u0443\u0437\u0435\u0439\u043d\u0438\u0445 \u0437\u0456\u0431\u0440\u0430\u043d\u043d\u044f\u0445 \u0456\u0441\u0442\u043e\u0440\u0438\u0447\u043d\u0438, \u043c\u0438\u0441\u0442\u0435\u0446\u0442\u0432\u043e\u0437\u043d\u0430\u0432\u0447\u0456 \u0442\u0430 \u043c\u0443\u0437\u0435\u043e\u043b\u043e\u0433\u0456\u0447\u043d\u0456 \u0430\u0441\u043f\u0435\u043a\u0442\u0438 \u0434\u0456\u044f\u043b\u044c\u043d\u043e\u0441\u0442\u0456. \u041c\u0456\u0436\u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u043d\u0430 \u043d\u0430\u0443\u043a\u043e\u0432\u0430 \u043a\u043e\u043d\u0444\u0435\u0440\u0435\u043d\u0446\u0456\u044f 25-27 \u0432\u0435\u0440\u0435\u0441\u043d\u044f 2013 p. \u041b\u044c\u0432\u0456\u0432<\/em><\/span>, \u041b\u044c\u0432\u0456\u0432, c. 526-535.
Szyd\u0142owski T., 1919<\/a>. Ruiny Polski<\/em>, Warszawa\u2013Lublin\u2013\u0141\u00f3d\u017a\u2013Krak\u00f3w.
Tomkowicz S., 1916a<\/a>. \u201eObecny stan archiw\u00f3w i bibljotek w Kr\u00f3lestwie Polskim pod okupacj\u0105 austriack\u0105\u201d, w: Sprawozdania z czynno\u015bci i posiedze\u0144 Akademii Umiej\u0119tno\u015bci w Krakowie z r. 1916<\/em><\/span>, nr 5
Tomkowicz S., 1916b<\/a>. Wycieczka w Lubelskie<\/em>, Krak\u00f3w.<\/p>\n
\n
CZYTELNIA >>><\/strong><\/a><\/p>\n
\n
\n","comment_info":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/628","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=628"}],"version-history":[{"count":21,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/628\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9417,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/628\/revisions\/9417"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1457"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=628"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=628"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=628"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}