{"id":626,"date":"2016-12-12T08:17:06","date_gmt":"2016-12-12T07:17:06","guid":{"rendered":"http:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=626"},"modified":"2021-12-16T11:22:25","modified_gmt":"2021-12-16T10:22:25","slug":"czytelnia-czy-muzeum-to-kosztowny-przybytek-nudy-i-martwoty-cele-zadania-i-klasyfikacja-muzeow-wg-mieczyslawa-tretera-malgorzata-wawrzak","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=626","title":{"rendered":"Ma\u0142gorzata WAWRZAK | Studium muzeologiczne Mieczys\u0142awa Tretera"},"content":{"rendered":"\n
12.12.2016 | \"licencja<\/pre>\n\n\n\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n
Jedna z uchwa\u0142 I Zjazdu Reprezentant\u00f3w Muze\u00f3w Polskich, zwo\u0142anego w kwietniu 1914 roku w Krakowie nak\u0142ada\u0142a na utworzony w\u00f3wczas \u201eZwi\u0105zek Muze\u00f3w Polskich\u201d, obowi\u0105zek dokonania wszelkich stara\u0144 w celu opracowania i wydania naukowej monografii polskich muze\u00f3w. Tak\u0105 informacj\u0119 znajdujemy w rozprawie Mieczys\u0142awa Tretera[1]<\/sup><\/a>, Muzea wsp\u00f3\u0142czesne. Studjum muzeologiczne. Pocz\u0105tki, rodzaje, istota i organizacja muze\u00f3w. Publiczne zbiory muzealne w Polsce i przysz\u0142y ich rozw\u00f3j, <\/em>wydanej w Kijowie w 1917 roku. Jak podkre\u015bla sam autor, opracowanie nie pretenduje do miana wyczerpuj\u0105cej, naukowej monografii muze\u00f3w na ziemiach polskich. Ksi\u0105\u017cka zosta\u0142a napisana z dala od kraju, w Charkowie i na Krymie, z powodu trudnych warunk\u00f3w i braku mo\u017cliwo\u015bci sprawdzenia \u017ar\u00f3de\u0142, zosta\u0142a oparta jedynie na tym co zosta\u0142o w pami\u0119ci autora. Mimo tych uwag, opracowanie Tretera nale\u017cy uzna\u0107 za jedno z podstawowych do bada\u0144 wczesnych instytucji muzealnych na terenach dawnej Rzeczypospolitej.<\/p>\n
Opracowanie sk\u0142ada si\u0119 z dw\u00f3ch zasadniczych cz\u0119\u015bci, kt\u00f3re mog\u0142yby zaistnie\u0107 jako odr\u0119bne teksty. Pierwsza – Pocz\u0105tki, rodzaje, istota i organizacja muze\u00f3w,<\/em> dotyczy kwestii organizacyjnych, niezb\u0119dnych dla prawid\u0142owego funkcjonowania instytucji muzealnej, druga –  Publiczne zbiory muzealne w Polsce i przysz\u0142y ich rozw\u00f3j, <\/em>jest obszern\u0105 prezentacj\u0105 istniej\u0105cych, publicznych muze\u00f3w polskich. Intencj\u0105 opracowania stanu muzealnictwa w Polsce do czas\u00f3w wybuchu „wielkiej wojny wsp\u00f3\u0142czesnej”, by\u0142a troska autora o bezpiecze\u0144stwo spu\u015bcizny narodowej w dobie niesprzyjaj\u0105cych warunk\u00f3w politycznych, ale przede wszystkim bezgranicznej, co wielokrotnie jest przez autora podkre\u015blane, wiary w odzyskanie niepodleg\u0142o\u015bci kraju, a wraz z ni\u0105, nadej\u015bcie lepszych warunk\u00f3w sprzyjaj\u0105cych rozwojowi pa\u0144stwowych muze\u00f3w. Badacz, zdaj\u0105c sobie spraw\u0119 z potrzeby zebrania informacji, rozproszonych w czasopismach, katalogach muzealnych i przewodnikach podaje, \u017ce prawid\u0142owa i pe\u0142na monografia powinna obejmowa\u0107 nie tylko histori\u0119 powstania i rozw\u00f3j muzealnych kolekcji, ale r\u00f3wnie\u017c systematyczny opis zawarto\u015bci ka\u017cdego zbioru, a tak\u017ce krytyczn\u0105 ocen\u0119: organizacji, sposobu administrowania, formy zewn\u0119trznej sal wystawowych, rozmieszczenia i sposobu eksponowania kolekcji.<\/p>\n
Ju\u017c w pierwszych zdaniach ksi\u0105\u017cki Treter podkre\u015bla wag\u0119 i znaczenie muze\u00f3w i bibliotek jako miejsc, kt\u00f3re „stanowi\u0105 wyra\u017any wska\u017anik cywilizacji i kultury narodu”, zawarto\u015b\u0107 zbior\u00f3w daje obraz jego pot\u0119gi i dawnej chwa\u0142y, \u015bwiadczy o jego dotychczasowym kulturalnym dorobku, ukazuje osi\u0105gni\u0119cia w dziedzinie nauki, sztuki i \u017cycia spo\u0142ecznego. Ponadto, instytucje muzealne stanowi\u0105 podstaw\u0119 dla rozwoju nauk przyrodniczych i historycznych.<\/p>\n
Wskaz\u00f3wki i wytyczne zawarte w pierwszej cz\u0119\u015bci studium, stanowi\u0105 na wskro\u015b pionierski podr\u0119cznik dla opiekun\u00f3w zbior\u00f3w, ale te\u017c, jako strategia na przysz\u0142o\u015b\u0107, dla pomys\u0142odawc\u00f3w, za\u0142o\u017cycieli i przysz\u0142ych organizator\u00f3w instytucji muzealnych. Autor pr\u00f3buje odpowiedzie\u0107 na pytanie: „Jakie s\u0105 zasady rozumnej organizacji i na czym polegaj\u0105 \u00abwarunki pomy\u015blne?\u00bb” W odpowiedzi podkre\u015bla, \u017ce dobra organizacja muzeum w pierwszym rz\u0119dzie wymaga \u015bcis\u0142ego okre\u015blenia jego charakteru, czyli tre\u015bci i zakresu zbior\u00f3w. O charakterze muzeum stanowi\u0105 obiekty w nim gromadzone oraz wyeksponowanie tych, kt\u00f3re zas\u0142uguj\u0105 na uwag\u0119, skompletowanie ka\u017cdego dzia\u0142u tak, aby uzyska\u0107 jednolit\u0105 i zwart\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n
Ze znajomo\u015bci\u0105 zagadnienia, badacz kr\u00f3tko przedstawia drog\u0119 ewolucji muzeum, si\u0119gaj\u0105c czas\u00f3w staro\u017cytnych, z podkre\u015bleniem, \u017ce to co w staro\u017cytno\u015bci nazywano „muzeami” oznacza\u0142o ka\u017cde miejsce „po\u015bwi\u0119cone Muzom, tj. umiej\u0119tno\u015bciom i sztuce”, a utrzymywane przez pa\u0144stwo, s\u0142u\u017cy\u0142o g\u0142\u00f3wnie pracy uczonych. Z ko\u0144cem wiek\u00f3w \u015brednich nazw\u0119 „muzeum” otrzyma\u0142y kolekcje „rzadkich i cennych przedmiot\u00f3w o charakterze egzotycznym, zazwyczaj z dziedziny przyrody, lub rzadziej – sztuki, a zarazem te\u017c zbiory wszelakich osobliwo\u015bci, wykopalisk, pami\u0105tek historycznych, rodzinnych, itp.”.  Zdaniem autora pierwsze w\u0142a\u015bciwe muzea sztuk pi\u0119knych zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 dopiero w dobie renesansu, nie by\u0142y jednak og\u00f3lnie dost\u0119pne, jako przyk\u0142ady podaje: zbiory watyka\u0144skie, „Gabinet sztuki i osobliwo\u015bci” Cosima de Medici oraz kolekcj\u0119 arcyksi\u0119cia Ferdynanda w Ambras, stanowi\u0105c\u0105 podwaliny dla zbior\u00f3w cesarskich Kunsthistorisches Museum w Wiedniu.<\/p>\n
Dalej Treter przedstawia kr\u00f3tki rys historyczny rozwoju kolekcji w Polsce, od bibliotek klasztornych i skarbc\u00f3w ko\u015bcielnych po kolekcje w zamkach, pa\u0142acach i dworkach szlacheckich. Opieraj\u0105c si\u0119 na opracowaniu W\u0142adys\u0142awa \u0141ozi\u0144skiego [\u0141ozi\u0144ski 1912: 24], przytacza szereg siedemnastowiecznych kolekcji jak: z\u0142upiony przez Szwed\u00f3w w 1655 roku, bogaty zbi\u00f3r z zamku Lubomirskich w Wi\u015bniczu; „kunstkamer” hetmana Krzysztofa Radziwi\u0142\u0142a; kolekcj\u0119 z zamku w Nie\u015bwierzu; zamku w Brze\u017canach; pa\u0142acu Kazanowskiego; pa\u0142acu Jerzego Ossoli\u0144skiego; zamku w Krzepicach, kt\u00f3ry by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 marsza\u0142ka wielkiego koronnego Miko\u0142aja Wolskiego; zbi\u00f3r wojewodziny smole\u0144skiej Firlejowej z Ogrodzie\u0144ca i D\u0105browicy.<\/p>\n
R\u00f3wnie\u017c za \u0141ozi\u0144skim stwierdza, \u017ce jeszcze bogatsze by\u0142y kolekcje osiemnastowieczne [\u0141ozi\u0144ski 1912: 33]. Na pierwszym miejscu stawia Muzeum XX. Czartoryskich w Pu\u0142awach[2]<\/sup><\/a>, kt\u00f3re „by\u0142o p\u0142odnym zawi\u0105zkiem” muze\u00f3w polskich. R\u00f3wnie bogate by\u0142y kolekcje Potockich w Tulczynie oraz Nie\u015bwie\u017cu, za\u015b podskarbi litewski Tyzenhaus posiada\u0142 bogaty zbi\u00f3r p\u0142\u00f3cien, natomiast kolekcja Wincentego Potockiego zawiera\u0142a poka\u017an\u0105 ilo\u015b\u0107 sztych\u00f3w i rysunk\u00f3w. Autor podkre\u015bla, \u017ce wy\u015bmienite kolekcje w Pu\u0142awach i Arkadii Nieborowskiej by\u0142y pe\u0142ne osobliwo\u015bci i sentymentalnych pami\u0105tek.<\/p>\n
Dopiero Wielka Rewolucja spowodowa\u0142a rozw\u00f3j muze\u00f3w otwartych dla publiczno\u015bci. Przyk\u0142adem dla szybko powsta\u0142ych publicznych zbior\u00f3w we Francji, a p\u00f3\u017aniej w ca\u0142ej Europie by\u0142 Luwr (1789). Punkt wyj\u015bcia dla rozwoju muze\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie w europejskich stolicach, stanowi\u0142o umo\u017cliwienie zwiedzania bogatych galerii dworskich, a z czasem budowanie osobnych muzealnych gmach\u00f3w, zw\u0142aszcza dla kolekcji artystycznych.<\/p>\n
Rozkwit muze\u00f3w, w opinii Tretera, nast\u0105pi\u0142 wraz z rozwojem nauki, a post\u0119p i powstawanie wielu odr\u0119bnych dziedzin nauki, wymaga\u0142 systematycznej klasyfikacji i porz\u0105dkowania poszczeg\u00f3lnych dzia\u0142\u00f3w. Z czasem zanika\u0142y dawne gabinety osobliwo\u015bci. „Ograniczono si\u0119 do przedmiot\u00f3w charakterystycznych, wzgl\u0119dnie estetycznie cennych, odpowiednio do rodzaj\u00f3w i celu danego muzeum”. Zabiegi porz\u0105dkowania i logicznego rozmieszczenia eksponat\u00f3w, wymaga\u0142y zatrudnienia wykwalifikowanych i wykszta\u0142conych fachowc\u00f3w, posiadaj\u0105cych r\u00f3wnie\u017c talent organizacyjny. Praktyczne i teoretyczne problemy zwi\u0105zane z zak\u0142adaniem i utrzymywaniem muze\u00f3w, spowodowa\u0142y powstanie nowej ga\u0142\u0119zi nauki – muzeologii<\/strong>. W latach 1878-1885 w Dre\u017anie wydawano czasopismo „Zeitschrift f\u00fcr Museologie”, a od 1905 „Museums Kunde”.<\/p>\n
\n<\/p>
DWIE GRUPY MUZE\u00d3W: PRZYRODNICZE I HISTORYCZNE<\/p>\n
Podstawowym zadaniem muzeologii, jak pisze Treter, jest \u015bcis\u0142e okre\u015blenie charakteru muzeum, przez jasne sformu\u0142owanie jego pos\u0142annictwa i celu. Muzea powinny by\u0107 zorganizowane na zasadach naukowych, tak aby s\u0142u\u017cy\u0142y danej dziedzinie wiedzy. Wobec braku systematycznego rozr\u00f3\u017cnienia g\u0142\u00f3wnych typ\u00f3w zbior\u00f3w muzealnych Treter proponuje podzia\u0142 na dwie zasadnicze grupy: muzea przyrodnicze<\/strong> i muzea historyczne<\/strong>, kt\u00f3re zawieraj\u0105 pod-dzia\u0142y. Grup\u0119 przyrodnicz\u0105 dzieli na muzea przyrodniczo-opisowe i przyrodniczo-technologiczne, natomiast grup\u0119 historyczn\u0105 na muzea historyczno-spo\u0142eczne i historyczno-artystyczne.<\/p>\n
Na podstawie opracowa\u0144 M. Czaplickiej [Ziemia<\/em><\/span> II: 193-195, 209-211], S. Stobieckiego [Stobiecki 1910], L. Sawickiego [Ziemia<\/em><\/span> I: 5-7] i A. Macieszy [Ziemia<\/em><\/span> I: 549-551, 561-563] wymienia typy muze\u00f3w, kt\u00f3re powinny si\u0119 znale\u017a\u0107 w pierwszym dziale grupy przyrodniczej, obok astronomicznego, geologicznego, geograficznego, z<\/span>oologicznego, biologicznego; do tej grupy powinny by\u0107 te\u017c zaliczone muzea etnograficzne i krajoznawcze, z pod-dzia\u0142ami: „…1. ziemia wraz z przyrod\u0105 martw\u0105 i \u017cyw\u0105, 2. cz\u0142owiek wsp\u00f3\u0142czesny i dawny, dzie\u0142a r\u0105k i wytwory jego ducha”. Drugi dzia\u0142 powinien  zawiera\u0107 muzea m.in.: politechniczne, technologiczne, rolnicze, g\u00f3rnicze, muzeum wynalazk\u00f3w, dr\u00f3g i komunikacji, budowy okr\u0119t\u00f3w, kolejowe, towaroznawcze.<\/p>\n
Drug\u0105 grup\u0119 stanowi\u0105 muzea historyczne<\/strong> „…po\u015bwi\u0119cone dziejom ludzko\u015bci lub jednego tylko narodu” i obejmuj\u0105 „wszelkie przejawy \u017cycia praktycznego i duchowego”. Przedmioty gromadzone w muzeum historycznym nie podlegaj\u0105 kryteriom estetycznym, wa\u017cne, aby odzwierciedla\u0142y epok\u0119 lub wa\u017cn\u0105 dla narodu chwil\u0119 dziejow\u0105; jako przyk\u0142ady Treter podaje Germanisches Museum w Norymberdze lub Mus\u00e9e Cluny w Pary\u017cu. Wzorowym przyk\u0142adem muzeum historyczno-spo\u0142ecznego jest Nordiska-Museet w Sztokholmie, gdzie ekspozycja obejmuje wszelkie przedmioty \u017cycia codziennego: meble, naczynia, ubrania, nakrycia i zastawy sto\u0142owe, przybory my\u015bliwskie, przyrz\u0105dy rolnicze, a na obelisku przy wej\u015bciu widnieje napis: „Mo\u017ce przyj\u015b\u0107 dzie\u0144, kiedy nawet wszystkiego naszego z\u0142ota nie starczy\u0142oby na to, by wskrzesi\u0107 obraz minionych wiek\u00f3w”; tu autor akcentuje my\u015bl: „My, w Polsce, wiemy co\u015b o tem!…”<\/p>\n
Odr\u0119bn\u0105 kategori\u0119, nale\u017c\u0105c\u0105 do muze\u00f3w z grupy historycznej,<\/strong> powinny tworzy\u0107 muzea po\u015bwi\u0119cone sztukom pi\u0119knym, kt\u00f3re kieruj\u0105 si\u0119 przede wszystkim zasad\u0105 estetyczn\u0105, co stanowi ich wyr\u00f3\u017cnik od muze\u00f3w historyczno-spo\u0142ecznych. Zdaniem autora, artystyczne muzeum mo\u017ce obejmowa\u0107 jedn\u0105 lub kilka ga\u0142\u0119zi sztuki: malarstwo, rze\u017ab\u0119, grafik\u0119 i rzemios\u0142o artystyczne, natomiast numizmatyka, archeologia, literatura pi\u0119kna czy muzyka (instrumenty muzyczne) powinny w takim muzeum by\u0107 rozpatrywane pod wzgl\u0119dem stylu i artyzmu, inaczej bowiem nale\u017c\u0105 do muze\u00f3w historycznych lub kultury. Inny problem stanowi architektura, kt\u00f3ra zajmuje cz\u0119sto podrz\u0119dne miejsce w muzeach technicznych, za\u015b muzea artystyczne gromadz\u0105 ryciny, plany i fotografie. Treter wymienia nazwy muze\u00f3w z kategorii muze\u00f3w artystycznych: muzeum sztuk pi\u0119knych, architektury, galeria obraz\u00f3w (pinakoteka), galeria rze\u017ab (glyptoteka), gabinet graficzny (ryciny i sztychy), muzeum sztuki stosowanej, gabinet numizmatyczny, muzeum archeologiczne, teatralne, ceramiczne. Najwa\u017cniejsze jest, co podkre\u015bla badacz, dok\u0142adne okre\u015blenie tre\u015bci, zakresu i charakteru danego muzeum, gdy\u017c wyznacza kierunek jego dalszego rozwoju oraz narzuca zasady, kt\u00f3rych nale\u017cy si\u0119 trzyma\u0107, aby instytucja odpowiada\u0142a swoim celom i zadaniom [Treter 1917: 21].<\/span><\/p>\n
Z tabeli, jak\u0105 sporz\u0105dzi\u0142 Treter wy\u0142aniaj\u0105 si\u0119:<\/p>\n
I. grupa nauk<\/strong>, kt\u00f3rym s\u0142u\u017cy muzeum;
II. rodzaj muzeum<\/strong>; 
III. zakres muzeum<\/strong>, kt\u00f3ry si\u0119 dzieli na cztery podgrupy:<\/p>\n
1. bez ogranicze\u0144, 
2. granice przestrzeni, 
3. granice czasu 
4. granice i przestrzeni i czasu.<\/p>\n
Granice przestrzeni, mog\u0105 wyznacza\u0107, np. granice polityczne lub etnograficzne kraju. Granic\u0105 czasu mo\u017ce by\u0107 epoka lub chwila dziejowa. Jako muzea „ograniczone czasem” podaje Galeri\u0119 Rze\u017ab w Museo Nazionale w Neapolu i Glyptotek\u0119 Monachijsk\u0105, kt\u00f3re pokazuj\u0105 rze\u017ab\u0119 z epoki klasycznej, natomiast Muzeum Luksemburskie w Pary\u017cu obejmuje malarstwo i rze\u017ab\u0119 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105, za\u015b Muzeum Polskie w Rapperswilu dotyczy epoki porozbiorowej, dalej Museo del Risorgimento Nazionale we Florencji chwili zjednoczenia W\u0142och (1861), „Muzeum 1863” epoce powstania styczniowego, w niekt\u00f3rych krajach powstaj\u0105 Muzea Wielkiej Wojny.<\/p>\n
Nazwa „Powszechna Galeria Obraz\u00f3w”, upowa\u017cnia do posiadania odpowiedniej ilo\u015bci przyk\u0142ad\u00f3w szk\u00f3l malarskich, powinna obrazowa\u0107 rozw\u00f3j sztuki na przestrzeni dziej\u00f3w, w innym razie pe\u0142na b\u0119dzie dzie\u0142 podrz\u0119dnych, miernych artyst\u00f3w. Przyk\u0142adem takiej pierwszorz\u0119dnej kolekcji jest Galeria Miejska we Lwowie, do kt\u00f3rej zakupiono „zbi\u00f3r sitkowicki” (Jana Jakowicza, przyp. aut.).<\/p>\n
Sporo miejsca Treter po\u015bwi\u0119ca wystawom powszechnym<\/strong>, krajowym, miejskim, kt\u00f3re spe\u0142niaj\u0105 rol\u0119 czasowych muze\u00f3w. Reprezentuj\u0105 wszelkie dziedziny wiedzy, kultury i wytw\u00f3rczo\u015bci ludzkiej. Jako przyk\u0142ad podaje m.in. „Wystaw\u0119 Legjonow\u0105”, zorganizowan\u0105 w Krakowie, w 1916 roku przez Jerzego Mycielskiego, „…na kt\u00f3rej zebrano utwory artyst\u00f3w polskich, dotycz\u0105ce udzia\u0142u Legjon\u00f3w Polskich w wojnie obecnej, przewieziona nast\u0119pnie do Z\u00fcrichu, a potem w r. b. do Warszawy”. Jej tre\u015b\u0107 stanowi\u0142y dzie\u0142a sztuki, kt\u00f3re pokazywa\u0142y czynny udzia\u0142 Legion\u00f3w Polskich w walkach 1914-1916. Ta podw\u00f3jnie ograniczona czasem i zawarto\u015bci\u0105 wystawa, zdaniem Tretera, mog\u0142aby stanowi\u0107 odr\u0119bne muzeum.<\/p>\n
Autor nadmienia r\u00f3wnie\u017c o dost\u0119pno\u015bci muze\u00f3w pisz\u0105c, \u017ce muzea przyrodnicze i techniczne nie powinny by\u0107 dost\u0119pne dla wszystkich, wymagaj\u0105 bowiem \u015bcis\u0142ej specjalistycznej wiedzy, natomiast muzea historyczne mog\u0105 zwiedza\u0107 wszyscy, zw\u0142aszcza muzea kultury i sztuk pi\u0119knych, kt\u00f3rych g\u0142\u00f3wnym zadaniem jest szerzenie wiedzy na temat kultury narodowej, szczeg\u00f3lnie dla narodu polskiego, kt\u00f3ry powinien zna\u0107 swoj\u0105 histori\u0119 i kultur\u0119, bo jest ona dowodem jedno\u015bci, tym bardziej w warunkach ucisku [Treter 1917: 24].  Dobrze zorganizowane muzeum historyczne ma wp\u0142yw na spo\u0142ecze\u0144stwo, przywi\u0105zanie do ojczyzny i duchowej spu\u015bcizny przodk\u00f3w, jest \u015bwi\u0105tyni\u0105 pami\u0105tek narodowych, w spos\u00f3b przyst\u0119pny opowiada dzieje narodu.<\/p>\n
KOSZTOWNY PRZYBYTEK NUDY I MARTWOTY…<\/em><\/p>\n
Treter staje w obronie instytucji muzealnych w obliczu krytyki, jaka si\u0119 pojawi\u0142a w ostatniej \u0107wierci XIX wieku. Szczeg\u00f3lnie muzea historyczne i artystyczne by\u0142y okre\u015blane jako „kosztowny przybytek nudy i martwoty” oraz „cmentarzysko i wi\u0119zienie sztuki”. Tak o muzeach pisali g\u0142\u00f3wnie William Morris i Robert de La Sizeranne, dla kt\u00f3rych muzea s\u0105 oderwaniem od wsp\u00f3\u0142czesnego \u017cycia „gdzie w\u015br\u00f3d mur\u00f3w zat\u0119ch\u0142ych, w\u0142adnie duch osch\u0142y martwej ju\u017c, minionej przesz\u0142o\u015bci”. Szerzyli opini\u0119, \u017ce stworzone przez artyst\u0119 dzie\u0142o sztuki nie powinno by\u0107 zamykane we wn\u0119trzach muzealnych, obrazy maj\u0105 bowiem zdobi\u0107 dobrze urz\u0105dzone mieszkanie, a rze\u017aby z marmuru i br\u0105zu znale\u017a\u0107 si\u0119 w naturalnym otoczeniu. Nat\u0142oczenie w jednym miejscu nawet najlepszych obiekt\u00f3w sztuki jest czym\u015b sztucznym i nigdy nie stworzy „artystycznej ca\u0142o\u015bci”. Treter ripostuje uwagi krytyk\u00f3w pisz\u0105c, \u017ce taka opinia wynika z braku zrozumienia istotnych zada\u0144 i celu instytucji muzealnej. Podkre\u015bla, \u017ce muzeum przez odpowiedni dob\u00f3r i rozmieszczenie eksponat\u00f3w, jest miejscem stworzonym dla rozwoju nauki i szerzenia kultury, istnieje nie po to aby bawi\u0107 laik\u00f3w, ma s\u0142u\u017cy\u0107 g\u0142\u00f3wnie nauce, a przede wszystkim stanowi skarbnic\u0119 kultury i wielowiekowej spu\u015bcizny danego narodu. Dla poparcia swojej obrony, podaje obszerny cytat z wypowiedzi Stanis\u0142awa Witkiewicza [S. Witkiewicz 1900: 203]<\/span>, z kt\u00f3rego w skr\u00f3cie wynika konieczno\u015b\u0107 istnienia muze\u00f3w dla zachowania w pami\u0119ci artyst\u00f3w i ich dzie\u0142. Autor studium krytycznie odnosi si\u0119 te\u017c do s\u0142\u00f3w Boruty, felietonisty Ziemi<\/em>, oskar\u017caj\u0105cego tw\u00f3rc\u00f3w muze\u00f3w o wykradanie i zabijanie dzie\u0142 sztuki z ko\u015bcio\u0142\u00f3w czy starych dwork\u00f3w i zamykanie ich w „trumnach” jakimi s\u0105 muzea. Treter podkre\u015bla, \u017ce dzi\u0119ki tym kradzie\u017com, wobec zawieruchy wojennej ocala\u0142o wiele zabytk\u00f3w, a wr\u0119cz, jego zdaniem, za ma\u0142o si\u0119 \u201ezabija\u0142o\u201d dzie\u0142, kt\u00f3re stracono na zawsze.<\/p>\n
Wa\u017cn\u0105 kwesti\u0105, wed\u0142ug autora, jest podniesiony przez St. Tomkowicza problem jakie zabytki mo\u017cna gromadzi\u0107 w muzeum. Muzeum, zdaniem tego badacza, jest najlepszym miejscem gdzie si\u0119 przechowuje i konserwuje obiekty, kt\u00f3re pozostawione same sobie, s\u0105 nara\u017cone na zniszczenie lub mog\u0105 by\u0107 wywiezione za granic\u0119. Z drugiej strony obiekty, kt\u00f3re maj\u0105 zapewnione bezpiecze\u0144stwo powinny pozosta\u0107 w miejscach, dla kt\u00f3rych zosta\u0142y przeznaczone, g\u0142\u00f3wnie w ko\u015bcio\u0142ach wi\u0119kszych miast s\u0105 dla nich najlepszymi azylami. Wobec tej dyskusji Treter apeluje do kolekcjoner\u00f3w i dyrektor\u00f3w muze\u00f3w, aby gromadzili zw\u0142aszcza te obiekty, kt\u00f3rych bezpiecze\u0144stwo jest zagro\u017cone.<\/p>\n
Niezwykle cennym fragmentem ksi\u0105\u017cki s\u0105 wskaz\u00f3wki Tretera, jakie daje pomys\u0142odawcom, za\u0142o\u017cycielom, fundatorom muze\u00f3w, dotycz\u0105ce organizacji muzeum, kompetencji kierownika plac\u00f3wki, odpowiednim pomieszczeniom przeznaczonym na ekspozycj\u0119. W ocenie autora, „najpi\u0119kniejsze i najcenniejsze nawet okazy z jakiejkolwiek dziedziny, st\u0142oczone razem w ciasnych i nieodpowiednich salach, trac\u0105 wprost na warto\u015bci, robi\u0105 wra\u017cenie bez\u0142adnego antykwarskiego magazynu, w kt\u00f3rym sam w\u0142a\u015bciciel niezbyt \u0142atwo zorjentowa\u0107 si\u0119 potrafi”. Natomiast nawet skromne zbiory, rozmieszczone w estetycznych, przestrzennych pomieszczeniach zyskuj\u0105 i przyci\u0105gaj\u0105 widza, zach\u0119caj\u0105c go do ponownego odwiedzenia muzeum. Rady, jakie daje autor opracowania s\u0105 niezwykle przydatne i na wskro\u015b nowoczesne, przeznaczone dla os\u00f3b i instytucji tworz\u0105cych muzeum, dotycz\u0105 bowiem warunk\u00f3w, jakie powinien spe\u0142nia\u0107 budynek muzealny, jakie znaczenie i jakiego rodzaju powinno by\u0107 o\u015bwietlenie, jakimi dodatkowymi pomieszczeniami ma dysponowa\u0107 instytucja muzealna; s\u0105 to m.in. biura, biblioteka z czytelni\u0105, sala na wyk\u0142ady z odpowiednim sprz\u0119tem do projekcji, pracownia fotograficzna, pracownia konserwatorska, pracownia stolarska, introligatorska, westybul na szatni\u0119, kas\u0119, sprzeda\u017c katalog\u00f3w. Muzeum powinno by\u0107 zaopatrzone w instalacje: ogrzewania, telefoniczn\u0105 i sygnalizacji po\u017carowej.<\/p>\n
Druga, obszerna cz\u0119\u015b\u0107 opracowania, przedstawia „stan muzealnictwa w Polsce do chwili wybuchu wielkiej wojny wsp\u00f3\u0142czesnej”. Przed przej\u015bciem do om\u00f3wienia publicznych plac\u00f3wek muzealnych, autor odnosi si\u0119 do trudnych warunk\u00f3w, w jakich powstawa\u0142y muzea na terenie zabor\u00f3w. Obce rz\u0105dy nie sprzyja\u0142y bowiem zak\u0142adaniu instytucji o\u015bwiatowych, naukowych i muze\u00f3w polskich. Zachowywa\u0142y si\u0119 wr\u0119cz wrogo lub, w najlepszym wypadku, oboj\u0119tnie do powstawania o\u015brodk\u00f3w szerz\u0105cych rozw\u00f3j polskiej nauki i kultury. Jedynie na terenie Galicji, „po ukazaniu si\u0119 patentu pa\u017adziernikowego 1867 roku”[3]<\/sup><\/a>, warunki by\u0142y pomy\u015blniejsze.<\/p>\n
Bogata prezentacja instytucji muzealnych, zawiera szereg wa\u017cnych informacji dotycz\u0105cych historii powstania zbior\u00f3w. Badacz w wielu przypadkach podaje darczy\u0144c\u00f3w ofiarowuj\u0105cych swoje, cz\u0119sto poka\u017ane, prywatne kolekcje, co z kolei umo\u017cliwi\u0142o dalszy rozw\u00f3j i dzia\u0142alno\u015b\u0107 plac\u00f3wek muzealnych. Szczeg\u00f3\u0142owa analiza powstania wa\u017cniejszych muze\u00f3w obrazuje trudno\u015bci, z jakimi musieli si\u0119 zmierzy\u0107 ich za\u0142o\u017cyciele a dok\u0142adne przedstawienie zawarto\u015bci zbior\u00f3w, ukazuje istot\u0119 i znaczenie muze\u00f3w dla rozwoju wielu dziedzin polskiej nauki i kultury.<\/p>\n
Nie spos\u00f3b w tym miejscu przedstawi\u0107 wszystkich instytucji muzealnych wymienionych i opisanych w drugiej cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki Tretera. W tym celu nale\u017cy odwo\u0142a\u0107 do bezpo\u015bredniej lektury. Aby ukaza\u0107 wk\u0142ad pracy i wiedz\u0119 autora na temat okoliczno\u015bci powstania, dziej\u00f3w i zawarto\u015bci publicznych muze\u00f3w, ich rozwoju, mimo niesprzyjaj\u0105cych warunk\u00f3w politycznych, nale\u017cy cho\u0107by w skr\u00f3cie przywo\u0142a\u0107 te najwa\u017cniejsze. Wed\u0142ug podzia\u0142u dokonanego w pierwszej cz\u0119\u015bci opracowania jako pierwsze badacz poddaje analizie muzea z grupy przyrodniczej<\/strong>. Ubolewa nad brakiem polskiego muzeum przyrodniczego, kt\u00f3re obejmowa\u0142oby wszystkie dzia\u0142y nauk przyrodniczych, prezentuj\u0105c najwa\u017cniejsze okazy ojczystej przyrody. Wiele kolekcji przepad\u0142o lub zosta\u0142o wykupionych za bezcen. Tak by\u0142o np. z bogatymi zbiorami hr. Mniszcha, kt\u00f3re zosta\u0142y wykupione przez Muzeum Entomologiczne w Pary\u017cu. Pr\u00f3b\u0119 utworzenia takiej instytucji podj\u0119\u0142o Towarzystwo Przyrodnik\u00f3w we Lwowie, w Krakowie za\u015b g\u0142os w sprawie „za\u0142o\u017cenia krajowego muzeum przyrodniczego” podj\u0105\u0142 Stefan Stobiecki, przywo\u0142uj\u0105c muzeum w Peszcie, kt\u00f3re wspierane przez pa\u0144stwo, przyczyni\u0142o si\u0119 znacznie do rozwoju nauk przyrodniczych na W\u0119grzech. W Polsce ju\u017c w XVIII wieku zdawano sobie spraw\u0119 z potrzeby tego rodzaju instytucji. Ju\u017c w 1775 roku Komisja Edukacji Narodowej bra\u0142a powa\u017cnie pod uwag\u0119 projekt Micha\u0142a Mniszcha o za\u0142o\u017ceniu \u201eMusaeum Polonicum\u201d. Potrzeb\u0119 powstania i znaczenie krajowego muzeum przyrodniczego podkre\u015bla Treter, cytuj\u0105c dwana\u015bcie punkt\u00f3w z broszury Stobieckiego, gdzie dok\u0142adnie zosta\u0142y om\u00f3wione zakres i znaczenie takiej instytucji [Stobiecki 1910].<\/p>\n
Jako najciekawsze i najbogatsze zbiory przyrodnicze autor podaje Muzeum Dzieduszyckich we Lwowie<\/strong>, za\u0142o\u017cone przez hr. W\u0142odzimierza Dzieduszyckiego, kt\u00f3ry w 1880 roku, przekaza\u0142 swoj\u0105 kolekcj\u0119, po\u0142\u0105czon\u0105 z ordynacj\u0105 rodzinn\u0105, nak\u0142adaj\u0105c\u0105 sta\u0142\u0105 opiek\u0119 i p\u0142acenie dotacji na utrzymanie muzeum. Dalej Treter opisuje nowe, specjalnie do tych zbior\u00f3w przystosowane budynki i zawarto\u015b\u0107 poszczeg\u00f3lnych dzia\u0142\u00f3w kolekcji. Podkre\u015bla, \u017ce obok zbierania, eksponowania i odpowiedniej konserwacji eksponat\u00f3w, muzeum wydaje w\u0142asnym nak\u0142adem szereg prac naukowych, zaopatrzonych we wspania\u0142\u0105 szat\u0119 graficzn\u0105. Cenne zbiory przyrodnicze posiada Akademia Umiej\u0119tno\u015bci w Krakowie, wymagaj\u0105ce jednak odpowiednich pomieszcze\u0144. W Warszawie na uwag\u0119 zas\u0142uguje Muzeum Ornitologiczne hr. Branickich, Muzeum Pszczelnicze, Muzeum Przemys\u0142u i Rolnictwa. Dzi\u0119ki darowiznom prywatnych kolekcjoner\u00f3w powsta\u0142o Muzeum Wo\u0142y\u0144skie w R\u00f3wnem, za\u0142o\u017cone w 1908 roku przy Towarzystwie Rolniczym. Poparcie Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk znalaz\u0142y zbiory przyrodnicze w<\/em> Pozna\u0144skiem<\/span><\/i>.<\/p>\n
Do grupy muze\u00f3w przyrodniczych Treter zalicza te\u017c muzea krajoznawcze,<\/strong> gdy\u017c dzia\u0142 przyrodniczy stanowi zwykle g\u0142\u00f3wn\u0105 podstaw\u0119 tych zbior\u00f3w. Do zak\u0142adania muze\u00f3w krajoznawczych na terenie Kr\u00f3lestwa Polskiego przyczyni\u0142o si\u0119 za\u0142o\u017cone w 1906 roku w Warszawie Polskie Towarzystwo Krajoznawcze, kt\u00f3re na kr\u00f3tko przed wojn\u0105 my\u015bla\u0142o o budowie w\u0142asnego budynku dla pomieszczenia zbior\u00f3w, jednak w\u0142adze rosyjskie zakaza\u0142y zbierania sk\u0142adek na ten cel. W 1911 roku istnia\u0142o jedena\u015bcie prowincjonalnych oddzia\u0142\u00f3w Towarzystwa zale\u017cnych od warszawskiej centrali. Wszystkie posiada\u0142y w\u0142asne muzea: Che\u0142m, Cz\u0119stochowa, J\u0119drzej\u00f3w, Kalisz, Kielce, Lublin, \u0141om\u017ca, \u0141owicz, \u0141\u00f3d\u017a, Miech\u00f3w, Na\u0142\u0119cz\u00f3w, Ojc\u00f3w, Olkusz, Ostro\u0142\u0119ka \u2013 Muzeum kurpi\u00f3w, Pieskowa Ska\u0142a, Piotrk\u00f3w (r\u00f3wnie\u017c zbi\u00f3r stroj\u00f3w ludowych), Radom, Siedlce, Sosnowiec, Suwa\u0142ki, W\u0142oc\u0142awek \u2013 Muzeum Kujawskie; inne niezale\u017cne od warszawskiego Towarzystwa: w Kownie, Sobotach. W Galicji, gdzie warunki by\u0142y pomy\u015blniejsze, prowincjonalnych muze\u00f3w krajoznawczych, wbrew pozorom, by\u0142o znacznie mniej. W Ko\u0142omyi Muzeum Pokuckie, zbiory prywatne hr. Edwarda Starzewskiego, p\u00f3\u017aniej przej\u0119te przez Muzeum Narodowe w Krakowie. W Kro\u015bcienku Muzeum Pieni\u0144skie za\u0142o\u017cone przez Odzia\u0142 Pieni\u0144ski Towarzystwa Tatrza\u0144skiego, w Tarnopolu \u2013 Muzeum Podolskie, zniszczone przez wojsko rosyjskie, w Zakopanem \u2013 Muzeum Tatrza\u0144skie im. Tytusa Cha\u0142ubi\u0144skiego.<\/p>\n
W grupie muze\u00f3w przyrodniczych powinny si\u0119 znale\u017a\u0107 r\u00f3wnie\u017c muzea etnograficzne. <\/strong>Do najpowa\u017cniejszych zbior\u00f3w tego rodzaju autor zaliczy\u0142 dzia\u0142 etnograficzny w Muzeum Narodowym w Krakowie. Jego pomna\u017caniem i opiek\u0105 zaj\u0119\u0142o si\u0119 Towarzystwo Muzeum Etnograficznego, zawi\u0105zane w 1910 roku. Staraniem Towarzystwa ju\u017c rok p\u00f3\u017aniej otwarto muzeum przy ul. Studenckiej, a w 1913 roku zbiory przeniesiono do nowej siedziby po dawnym seminarium duchownym na Wawelu, cenny zbi\u00f3r powi\u0119kszono o dar Rogozi\u0144skiego, „…przedmioty ilustruj\u0105ce \u017cycie lud\u00f3w pierwotnych Afryki…”. Mimo wybuchu wojny muzeum by\u0142o dost\u0119pne dla zwiedzaj\u0105cych, a nawet powi\u0119ksza\u0142o swoje zasoby. Powa\u017cn\u0105 kolekcj\u0119 etnograficzn\u0105 zebra\u0142o Towarzystwo Ludoznawcze w Poznaniu, znaleziono dla niej miejsce w gmachu Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk.<\/p>\n
Ostatnie z grupy muze\u00f3w przyrodniczych Treter wymienia dwa istniej\u0105ce muzea technologiczne.<\/strong> Szeroko omawia Warszawskie Muzeum Przemys\u0142u i Rolnictwa za\u0142o\u017cone w 1875 roku, dzi\u0119ki ofiarno\u015bci darczy\u0144c\u00f3w, w wynaj\u0119tym lokalu przy placu Krasi\u0144skich, w kt\u00f3rym „…z\u0142o\u017cono z g\u00f3r\u0105 2000 rozmaitych okaz\u00f3w z dzia\u0142\u00f3w przemys\u0142u i rolnictwa…”. Opr\u00f3cz kolekcji, muzeum posiada\u0142o w\u0142asn\u0105 bibliotek\u0119, pracownie badawcze,”…maj\u0105ce na celu popieranie rolnictwa, rzemios\u0142 i przemys\u0142u…”. Drugim co wielko\u015bci zasob\u00f3w by\u0142o w Muzeum Techniczno-Przemys\u0142owe w Krakowie, za\u0142o\u017cone dr Adriana Baranieckiego w 1868 roku.<\/p>\n
\n<\/p>
MUZEA HISTORYCZNE<\/p>\n
Drug\u0105 podstawow\u0105 grup\u0119 wed\u0142ug klasyfikacji Tretera i zarazem najliczniejsz\u0105, stanowi\u0105 muzea historyczne<\/strong>. Z niej autor utworzy\u0142 trzy podgrupy:<\/p>\n
1. muzea historyczne og\u00f3lne;
2. muzea historyczno-spo\u0142eczne; 
3. muzea historyczno-artystyczne.<\/p>\n
Jako najstarsze spo\u015br\u00f3d muze\u00f3w historycznych og\u00f3lnych<\/strong>, Treter wymienia i szeroko opisuje dzieje Muzeum im. XX. Lubomirskich (w Ossolineum) we Lwowie. Za\u0142o\u017cony przez J\u00f3zefa Maksymiliana hrabiego z T\u0119czyna Ossoli\u0144skiego \u2013 Zak\u0142ad Ossolineum, oparty na kolekcji druk\u00f3w i r\u0119kopis\u00f3w, zbieranych z my\u015bl\u0105 o utworzeniu Polskiej Biblioteki Publicznej, zosta\u0142 zatwierdzony przez cesarza Franciszka I w 1817 roku. Do Zak\u0142adu w 1823 roku, przy\u0142\u0105czono cz\u0119\u015b\u0107 kolekcji Henryka ks. Lubomirskiego, stanowi\u0105cej odt\u0105d Muzeum im. XX Lubomirskich. Do muzeum trafi\u0142 zbi\u00f3r medali i monet, reszt\u0119, „…tj. pewn\u0105 ilo\u015b\u0107 obraz\u00f3w, rycin i pami\u0105tek historycznych oraz Zbrojowni\u0119 Przeworsk\u0105, przeni\u00f3s\u0142 do Ossolineum Jerzy ks. Lubomirski w r. 1870”. Wkr\u00f3tce uporz\u0105dkowan\u0105 kolekcj\u0119 udost\u0119pniono publiczno\u015bci. W zamy\u015ble za\u0142o\u017cycieli Biblioteka i Muzeum mia\u0142y by\u0107 miejscem bada\u0144 naukowych, s\u0142u\u017c\u0105cych rozwojowi polskiej nauki i sztuki. Dalej Treter opisuje dzieje plac\u00f3wki, wspomina o wrogim nastawieniu austriackiego rz\u0105du do tej ostoi polsko\u015bci we Lwowie, p\u00f3\u017aniej gdy sytuacja si\u0119 zmieni\u0142a, zbiory wzros\u0142y kilkakrotnie, z drukarni wysz\u0142y znacz\u0105ce publikacje i „ksi\u0105\u017cki szkolne (polskie)”. Badacz podaje w liczbach eksponaty, w bibliotece by\u0142o: 400 tys. tom\u00f3w, 3 tys. kart geograficznych 12 tys. manuskrypt\u00f3w i autograf\u00f3w; w muzeum: ponad tysi\u0105c obraz\u00f3w, 400 rze\u017ab i odlew\u00f3w gipsowych, 27 tys. sztych\u00f3w, 800 sztuk broni, 3 tys. przedmiot\u00f3w archeologicznych, historycznych i pami\u0105tkowych, 1500 dzie\u0142 fachowych, katalog\u00f3w i wydawnictw ilustrowanych z zakresu historii sztuki, 22 000 sztuk monet i medali polskich i obcych [Przewodnik po Muzeum im. XX Lubomirskich we Lwowie <\/em>1909]. Treter podkre\u015bla, \u017ce Ossolineum jako instytucja narodowa, wspierana ofiarami i darowiznami przez polskie spo\u0142ecze\u0144stwo, mo\u017ce spe\u0142nia\u0107 rol\u0119 „…skarbca wielowiekowej spu\u015bcizny, jako \u015brodowisko i g\u0142\u00f3wne oparcie dla polskiego ruchu umys\u0142owego i artystycznego…”.<\/p>\n
Na kr\u00f3tko przed wybuchem wojny staraniem dyrektora Archiwum Miejskiego Al. Czo\u0142owskiego i prezydenta Lwowa T. Rutkow<\/span>skiego, w domu Sobieskiego we Lwowie, zosta\u0142o otwarte Muzeum Narodowe im. Kr\u00f3la Jana III<\/strong>. Opr\u00f3cz pami\u0105tek po Janie Sobieskim, ma gromadzi\u0107 „…wszelkie przedmioty i zabytki, dotycz\u0105ce kultury polskiej, na ziemiach ruskich, ze specjalnym uwzgl\u0119dnieniem dzia\u0142u portret\u00f3w historycznych i broni…”. Wybuch wojny i zaj\u0119cie Lwowa przez wojska rosyjskie, zatrzyma\u0142y dotychczasowy rozw\u00f3j muzeum. Treter podkre\u015bla znaczenie polityczne i kulturalne miasta Lwowa dla wschodnich ziem polskich, jednak obok muze\u00f3w polskich we Lwowie nie nale\u017cy pomija\u0107 tych, kt\u00f3re zosta\u0142y utworzone przez spo\u0142eczno\u015bci Rusin\u00f3w i \u017byd\u00f3w: Muzeum Stauropigjalne (ruskie), za\u0142o\u017cone w 1889 roku, Ukrai\u0144skie Muzeum Narodowe otwarte dla publiczno\u015bci w 1913 roku oraz Muzeum \u017bydowskie, organizowane od 1912 roku.<\/p>\n
Du\u017co miejsca autor po\u015bwi\u0119ci\u0142 pierwszej, jego zdaniem, prawdziwej i pr\u0119\u017cnie si\u0119 rozwijaj\u0105cej polskiej plac\u00f3wce muzealnej, Muzeum Narodowemu w Krakowie<\/strong>, uroczy\u015bcie oddanemu do u\u017cytku publicznego w 1879 roku, w nowo odrestaurowanych Sukiennicach. Pierwszym dyrektorem by\u0142 W\u0142adys\u0142aw \u0141uszczkiewicz, a po jego \u015bmierci stanowisko to obj\u0105\u0142 dr Feliks Kopera \u2013 za jego czas\u00f3w muzeum przesz\u0142o gruntowny remont i dzi\u0119ki licznym darowiznom powi\u0119kszy\u0142o swoje zasoby. Wtedy te\u017c powsta\u0142y (pierwsze w Polsce) katalogi poszczeg\u00f3lnych dzia\u0142\u00f3w, bogato ilustrowane, z opisami eksponat\u00f3w i naukowymi wst\u0119pami oraz bibliografi\u0105[4]<\/sup><\/a>. Nale\u017cy te\u017c doda\u0107, \u017ce zarz\u0105d muzeum wyda\u0142 przewodnik oraz kartki pocztowe z reprodukcjami obraz\u00f3w, rysunk\u00f3w i wn\u0119trz muzealnych. Dalej Treter wymienia w punktach poszczeg\u00f3lne dzia\u0142y muzeum, a tak\u017ce wa\u017cniejsze prywatne kolekcje, kt\u00f3re zasili\u0142y jego zbiory. Przedstawia te\u017c projekt prof. A. Szyszko-Bohusza, przeniesienia muzeum na Wawel, podkre\u015blaj\u0105c: „…I tego Muzeum, Narodowego Muzeum na Wawelu, nikt chyba nigdy, nikt, w kim polskie serce bije, nie odwa\u017cy si\u0119 nazwa\u0107 … sztuki cmentarzyskiem!…”. Ponadto, plany utworzenia Muzeum Zamku Kr\u00f3lewskiego na Wawelu, Muzeum Etnograficznego oraz tam\u017ce Muzeum Diecezjalnego.<\/p>\n
Do najpi\u0119kniejszych autor zalicza prywatne, ale udost\u0119pnione szerokiej publiczno\u015bci, Muzeum XX Czartoryskich w Krakowie<\/strong>; omawia jego histori\u0119, poczynaj\u0105c od zbior\u00f3w Izabeli z Fleming\u00f3w Czartoryskiej w Pu\u0142awach, ko\u0144cz\u0105c na ponownym zgromadzeniu oko\u0142o 1880 roku w muzeum krakowskim rozproszonych zbior\u00f3w Czartoryskich z Pary\u017ca, K\u00f3rnika i Sieniawy. Bibliotek\u0119, archiwum i muzeum w\u0142a\u015bciwe umieszczono w budynku specjalnie zaprojektowanym przez Viollet le Duc’a, powsta\u0142ym przez scalenie trzech kamienic. Bogate zbiory wymaga\u0142y uporz\u0105dkowania.<\/p>\n
Treter szeroko omawia r\u00f3wnie\u017c Muzeum im. Miel\u017cy\u0144skich w Poznaniu<\/strong>, kt\u00f3rego pocz\u0105tki si\u0119gaj\u0105 po\u0142owy XIX wieku, wraz z powstaniem Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk w Poznaniu i inicjatyw\u0105 „podniesienia umiej\u0119tno\u015bci i o\u015bwiaty rodzimej”, drog\u0105 stworzenia odpowiednich zbior\u00f3w od prywatnych darczy\u0144c\u00f3w. Kolekcj\u0119 umieszczono w budynku pi\u0119trowym, darowanym przez hr. Seweryna Miel\u017cy\u0144skiego, kt\u00f3ry zosta\u0142 patronem muzeum. Za czas\u00f3w Tretera zbiory obejmowa\u0142y kolekcj\u0119 „…monet i medali, wielk\u0105 ilo\u015b\u0107 rycin, zw\u0142aszcza portretowych, kilkana\u015bcie tysi\u0119cy okaz\u00f3w archeologicznych,<\/span> a wreszcie z g\u00f3r\u0105 700 obraz\u00f3w polskiego p\u0119dzla…\u201d. Treter podkre\u015bla, \u017ce \u201e…Muzeum Miel\u017cy\u0144skich jest jedn\u0105 z niewielu polskich instytucji muzealnych, stoj\u0105cych na poziomie wymaga\u0144 wsp\u00f3\u0142czesnych…\u201d [Treter rok: 74]. Na utrzymanie i dalszy rozw\u00f3j plac\u00f3wki \u0142o\u017cy Towarzystwo Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk w Poznaniu.<\/p>\n
Du\u017co miejsca badacz po\u015bwi\u0119ca przedstawieniu burzliwych dziej\u00f3w Muzeum Narodowego m. Sto\u0142ecznego Warszawy<\/strong>, nadmienia, \u017ce my\u015bl za\u0142o\u017cenia muzeum mog\u0142a by\u0107 zrealizowana dopiero w 1915 roku, po opuszczeniu stolicy przez Rosjan. Szczeg\u00f3\u0142owo omawia poszczeg\u00f3lne dzia\u0142y, kt\u00f3re wymagaj\u0105 uporz\u0105dkowania, w czym niew\u0105tpliwie ma pom\u00f3c zawi\u0105zane Towarzystwo Przyjaci\u00f3\u0142 Muzeum Narodowego. Treter \u017cywi nadziej\u0119, \u017ce „…gdy los pozwoli nam wreszcie stan\u0105\u0107 w wolnej Warszawie, Muzeum Narodowe, stworzone dzi\u0119ki wysi\u0142kom i pracy najszlachetniejszych tego grodu obywateli, b\u0119dzie ju\u017c w zupe\u0142no\u015bci gotowe. Przyczynia\u0107 si\u0119 w\u00f3wczas do coraz \u015bwietlejszego instytucji tej rozwoju \u2013 b\u0119dzie jednym z g\u0142\u00f3wnych naszych obowi\u0105zk\u00f3w…”.<\/p>\n
Nale\u017cy jeszcze wymieni\u0107 warszawskie muzea: Muzeum Krasi\u0144skich, Muzeum Staro\u017cytno\u015bci<\/strong> \u2013 przy Uniwersytecie Warszawskim, Muzeum \u017bydowskie im. M. Bersona<\/strong> oraz w Wilnie: Zbiory Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk i Muzeum Nauki i Sztuki oraz zbiory Biblioteki Publicznej im. E. i E. Wr\u00f3blewskich.<\/p>\n
Treter z trosk\u0105 pisze o burzliwych dziejach utworzonego za granic\u0105 Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu<\/strong>, utworzonego staraniem hr. W\u0142adys\u0142awa Broel-Platera, otwartego w 1870 roku, jako „Muzeum Historyczne Polskie”. Podaje, \u017ce po uporz\u0105dkowaniu zbior\u00f3w w 1915 roku m.in. „Biblioteka liczy\u0142a przesz\u0142o 73 000 druk\u00f3w, 24 700 r\u0119kopis\u00f3w i autograf\u00f3w (…) 22 600 rycin, 9 000 fotografii”. Autor postuluje, \u017ce dobrze by\u0142oby gdyby po wojnie zbiory biblioteczne mog\u0142y by\u0107 przeniesione do wolnej Polski, a „…Muzeum pozostanie na miejscu, jako szlachetna ekspozytura szlachetnej narodowej naszej kultury.”<\/p>\n
\n<\/p>
MUZEA HISTORYCZNO-SPO\u0141ECZNE<\/p>\n
Drug\u0105 podgrup\u0119 muze\u00f3w historycznych stanowi\u0105 muzea historyczno-spo\u0142eczne<\/strong>, kt\u00f3re Treter definiuje jako „…muzea, kt\u00f3rych zadanie polega na ilustrowaniu poszczeg\u00f3lnych form i przejaw\u00f3w \u017cycia spo\u0142ecznego”. Do tego typu instytucji zaliczy\u0142 autor Polskie Muzeum Szkolne<\/strong>, za\u0142o\u017cone w 1903 roku we Lwowie<\/strong>, Muzeum Pedagogiczne w Warszawie<\/strong> (1907), Muzeum Spo\u0142eczne w Wilnie<\/strong> (1910), Muzeum Bibliotekoznawcze w Warszawie<\/strong> (1907 r.) oraz dzia\u0142 polski w „Muzeum \u015awiata” w Brukseli.<\/p>\n
Do trzeciej podgrupy wchodzi\u0107 powinny muzea historyczno-artystyczne. <\/strong>Wydarzenia polityczne, grabie\u017ce, zniszczenia, konfiskaty prywatnych zbior\u00f3w, zawieraj\u0105cych dzie\u0142a sztuki, sprawi\u0142y, \u017ce do czas\u00f3w wybuchu wielkiej wojny by\u0142o ma\u0142o muze\u00f3w po\u015bwi\u0119conych wy\u0142\u0105cznie sztukom plastycznym. Kolekcje dzie\u0142 sztuki wchodzi\u0142y cz\u0119sto w obr\u0119b muze\u00f3w historycznych og\u00f3lnych. Poza tym autor wydaje niepochlebn\u0105 opini\u0119 kolekcjonerom, kt\u00f3rzy spore wydatki przeznaczali na gromadzenie podejrzanych dzie\u0142 sztuki dawnej np. holenderskiej, zamiast skupi\u0107 si\u0119 na tw\u00f3rczo\u015bci artyst\u00f3w polskich XIX wieku. Na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje Galeria Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej w Krakowie<\/strong>, za\u0142o\u017cona w 1915 roku w Sukiennicach. Jej zbiory obejmuj\u0105 obrazy, rysunki i rze\u017aby polskich artyst\u00f3w od czas\u00f3w Grottgera i Matejki po czasy najnowsze. Treter wyra\u017ca nadziej\u0119, \u017ce Dyrekcja Galerii, poczyni wszelkie starania, aby poszerza\u0107 kolekcj\u0119 o dzie\u0142a wybitne i typowe dla polskiego malarstwa i rze\u017aby.<\/p>\n
Warto jeszcze wspomnie\u0107 o Galerii Miejskiej we Lwowie<\/strong>, o kt\u00f3rej Treter pisze, \u017ce sk\u0142ada si\u0119 „…z dzia\u0142u mistrz\u00f3w dawnych i z dzia\u0142u malarzy polskich i w Polsce osiad\u0142ych (od ko\u0144ca XVIII wieku a\u017c po dzie\u0144 dzisiejszy)…”. Sugeruje przy tym, \u017ce zakupiona do zbior\u00f3w kolekcja Jana Jakowicza w Sitkowcach by\u0142a b\u0142\u0119dem, gdy\u017c nie powinno si\u0119 opiera\u0107 zasob\u00f3w muzeum o przypadkowo nagromadzone obiekty, cz\u0119sto podejrzane dzie\u0142a. Korzystnie natomiast przedstawia si\u0119 dzia\u0142 malarzy polskich. Sugeruje, aby odsprzeda\u0107 obiekty w\u0105tpliwej warto\u015bci, a skupi\u0107 si\u0119 na powi\u0119kszeniu kolekcji sztuki polskiej. Po raz kolejny autor \u017cywi nadziej\u0119, \u017ce po wojnie niezrealizowany projekt Pa\u0142acu Sztuki we Lwowie b\u0119dzie mo\u017cna uskuteczni\u0107. Reorganizacji i uporz\u0105dkowania wymagaj\u0105 te\u017c Galeria Obraz\u00f3w i Gabinet Rycin Muzeum XX Lubomirskich w Ossolineum<\/strong>. Jako najpi\u0119kniejsz\u0105 i najlepiej zorganizowan\u0105 plac\u00f3wk\u0119, posiadaj\u0105c\u0105 bogate zbiory z dziedziny „przemys\u0142u” artystycznego i sztuki ludowej, Treter wymienia, Miejskie Muzeum Artystyczno-Przemys\u0142owe we Lwowie<\/strong>, otwarte w 1874 roku, od 1904 umieszczone w nowym gmachu. Obok ekspozycji zorganizowanej wed\u0142ug wsp\u00f3\u0142czesnych wymaga\u0144, jest \u017cywotn\u0105 instytucj\u0105, w kt\u00f3rej urz\u0105dza si\u0119 wystawy, odczyty, wydaje publikacje.<\/p>\n
Jako odr\u0119bne badacz wymienia do\u015b\u0107 liczne Muzea Diecezjalne w: Krakowie, P\u0142ocku, Poznaniu, Przemy\u015blu, Sandomierzu, Tarnowie, W\u0142oc\u0142awku, \u017bytomierzu<\/strong>. Ograniczone do sztuki ko\u015bcielnej, pe\u0142ni\u0105 nader wa\u017cn\u0105 rol\u0119 pod wzgl\u0119dem ochrony zabytk\u00f3w nara\u017conych na zniszczenie, kradzie\u017c. Ponadto, „mog\u0105 te\u017c stanowi\u0107 wa\u017cny o\u015brodek kszta\u0142cenia kleru w dziedzinie sztuki ko\u015bcielnej, mo\u017ce tam r\u00f3wnie\u017c prowadzi\u0107 studia historyk i artysta.”<\/p>\n
***<\/p>\n
W podsumowaniu Treter podaje definicj\u0119 muzeum, kt\u00f3ra wynika z rozwa\u017ca\u0144 podj\u0119tych w pierwszej cz\u0119\u015bci opracowania: „muzea s\u0105 to instytucje naukowe, w kt\u00f3rych za pomoc\u0105 systematycznego uk\u0142adu planowo i umiej\u0119tnie zbieranych a nale\u017cycie konserwowanych okaz\u00f3w (produkt\u00f3w naturalnych albo sztucznych, orygina\u0142\u00f3w, kopii, reprodukcji, model\u00f3w, itp.) – unaocznia si\u0119 ca\u0142okszta\u0142t, wzgl\u0119dnie jedn\u0105 jak\u0105\u015b ga\u0142\u0105\u017a wiedzy ludzkiej, o przyrodzie wszech\u015bwiata lub o cz\u0142owieku, jego cywilizacji i kulturze.”<\/span><\/p>\n
Z zestawienia i analizy stanu polskich muze\u00f3w, stanowi\u0105cych drug\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 rozwa\u017ca\u0144, zdaniem autora, wy\u0142ania si\u0119 brak \u015bci\u015ble okre\u015blonego programu wi\u0119kszo\u015bci instytucji. „…W muzeach naszych zbiera si\u0119 po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci wszystko, co zbiera\u0107 mo\u017cna, a odnosi si\u0119 to przedewszystkiem do zbior\u00f3w prowincjonalnych…” brak jednolitej zasady pod wzgl\u0119dem zakresu i tre\u015bci muze\u00f3w. Autor ponownie podkre\u015bla wymagania, jakie powinny spe\u0142nia\u0107 osoby zarz\u0105dzaj\u0105ce muzealn\u0105 instytucj\u0105, jak wielk\u0105 rol\u0119 dla wzbogacania i kompletowania zbior\u00f3w pe\u0142ni\u0105 Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Muzeum.<\/p>\n
Gruntowna analiza \u201eStudium\u201d ukazuje Tretera jako krzewiciela polskiej nauki i kultury, zagorza\u0142ego obro\u0144c\u0119 muze\u00f3w, instytucji narodowych, gromadz\u0105cych g\u0142\u00f3wnie wszelkie przejawy polskiej tradycji. Wobec trudnej sytuacji, w jakiej znalaz\u0142a si\u0119 kultura polska, autor wielokrotnie powtarza, \u017ce po wojnie zapewne otworzy si\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 wszechstronnego rozwoju polskich muze\u00f3w. Cz\u0119sto te\u017c powraca do projekt\u00f3w, kt\u00f3rych wobec niesprzyjaj\u0105cych warunk\u00f3w nie uda\u0142o si\u0119 zrealizowa\u0107. Ubolewa nad brakiem narodowego muzeum przyrodniczego i muzeum sztuki polskiej. Opracowanie Tretera z pewno\u015bci\u0105 wymaga uzupe\u0142nienia i weryfikacji, jednak nale\u017cy je uzna\u0107 za niezwykle cenne i przydatne do bada\u0144 wczesnych polskich muze\u00f3w.<\/p>\n
Ma\u0142gorzata Wawrzak<\/a><\/em><\/p>\n
\n
PRZYPISY<\/p>\n
[1]<\/a> <\/sup>Mieczys\u0142aw Treter<\/strong>, urodzony 2 VIII w 1883 r. we Lwowie, zmar\u0142 25 X 1943 r. w Warszawie. Studiowa\u0142 histori\u0119 sztuki i filozofi\u0119 na Uniwersytecie Lwowskim, gdzie w 1910 r. uzyska\u0142 doktorat. W latach 1917\u20131918 wyk\u0142ada\u0142 histori\u0119 sztuki w Polskim Kolegium Uniwersytetu w Kijowie, 1920\u20131922 by\u0142 docentem (historii sztuki) w Politechnice Lwowskiej i Uniwersytetu Lwowskiego w latach 1925\u20131927. W latach 1918\u20131922 by\u0142 kustoszem Muzeum im. Lubomirskich we Lwowie. P\u00f3\u017aniej przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Warszawy, gdzie od 4 II 1922 r. do 12 V 1924 r. by\u0142 dyrektorem Pa\u0144stwowych Zbior\u00f3w Sztuki w Warszawie, wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cycielem Instytutu Propagandy Sztuki; dyrektorem Towarzystwa Szerzenia Sztuki Polskiej W\u015br\u00f3d Obcych oraz docentem w Uniwersytecie Warszawskim, wyk\u0142ada\u0142 tam histori\u0119 sztuki nowszej i teori\u0119 sztuk plastycznych. By\u0142 komisarzem kilku wystaw sztuki polskiej za granic\u0105, autorem prac z zakresu krytyki i teorii sztuki polskiej XIX i XX wieku oraz publicystycznych z filozofii. Cz\u0142onek Polskiego Towarzystwa Filozoficznego we Lwowie od roku 1908 oraz redaktor serii \u201eMonografie Artystyczne\u201d. W 1922 r. Treter opublikowa\u0142 obszerny artyku\u0142 Organizacja zbior\u00f3w pa\u0144stwowych Rzeczypospolitej Polskiej. <\/em>Warszawa 1922 (odbitka z \u201eWiadomo\u015bci Archeologicznych\u201d, T. VII).
[2]<\/a> <\/sup>W sk\u0142ad kolekcji wchodzi\u0142y wybitne dzie\u0142a sztuki europejskiej, p\u0142\u00f3tna Rafaela, Giorgiona, Dominichina, Holbeina oraz „bogata kolekcja innych arcydzie\u0142 wielkiej i ma\u0142ej sztuki” [tam\u017ce s. 33 i n.].
[3]<\/a> <\/sup>Treter mia\u0142 zapewne na my\u015bli dwa akty, tj. Dyplom Pa\u017adzierniko<\/span>wy i Patent Lutowy, kt\u00f3re zapewnia\u0142y r\u00f3wno\u015b\u0107 wszystkim obywatelom wobec prawa. Ludno\u015b\u0107 Galicji, w por\u00f3wnaniu z mieszka\u0144cami innych zabor\u00f3w, cieszy\u0142a si\u0119 \u201enajwi\u0119kszymi mo\u017cliwo\u015bciami swob\u00f3d narodowych w ramach obcej pa\u0144stwowo\u015bci\u201d [Korobowicz, Witkowski 2012].
[4] <\/sup><\/a>By\u0142y to \u201ekatalogi Wsp\u00f3\u0142czesnej Sztuki Polskiej, Miniatur, Tkanin i Haft\u00f3w, Zabytk\u00f3w polskich z XVIII w. – w opracowaniu E. \u015awieykowskiego, Heleny d’Abancourt de Franqueville i in.\u201d [Treter 1917: 65].<\/p>\n
\n
<\/a><\/p>\n
BIBLIOGRAFIA<\/p>\n
CZAPLICKA M., 1911. Stanowisko etnografji w dobie obecnej<\/em>, Ziemia, R. II, nr 13, s. 193-195; nr 14, s. 209-211.
KOROBOWICZ A., W. WITKOWSKI, 2012. Historia ustroju i prawa polskiego: (1772-1918)<\/em>, Warszawa.
\u0141OZI\u0143SKI W., 1921. \u017bycie polskie w dawnych wiekach,<\/em> Lw\u00f3w. 
MACIESZA Al., 1910. Zasady Organizacji Muze\u00f3w Krajoznawczych,<\/em> Ziemia. Tygodnik Krajoznawczy Ilustrowany, R. I, nr 35, s. 549-551; nr 36, s. 561-563.
SAWICKI L., 1910. Szkic programu bada\u0144 krajoznawczych<\/em>, Ziemia. Tygodnik Krajoznawczy Ilustrowany, R. I, nr 1, s. 5-7.
St. STOBIECKI, 1910. W sprawie Krajowego Muzeum Przyrodniczego, Krak\u00f3w.
TRETER M., 1909. Przewodnik po Muzeum Ksi\u0105\u017c\u0105t Lubomirskich we Lwowie<\/em>, Lw\u00f3w.
TRETER M., 1917. Muzea wsp\u00f3\u0142czesne. Studjum muzeologiczne. Pocz\u0105tki, rodzaje, istota i organizacja muze\u00f3w. Publiczne zbiory muzealne w Polsce i przysz\u0142y ich rozw\u00f3j<\/em>, Kij\u00f3w, Nak\u0142adem Redakcji \u201eMuzeum Polskiego\u201d.
WITKIEWICZ S., 1900. Juljusz Kossak<\/em>, Warszawa \u2013 Krak\u00f3w.<\/p>\n
\n
CZYTELNIA >>><\/strong><\/a><\/p>\n
","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
12.12.2016 | Jedna z uchwa\u0142 I Zjazdu Reprezentant\u00f3w Muze\u00f3w Polskich, zwo\u0142anego w kwietniu 1914 roku w Krakowie nak\u0142ada\u0142a na utworzony w\u00f3wczas \u201eZwi\u0105zek Muze\u00f3w Polskich\u201d, obowi\u0105zek dokonania wszelkich stara\u0144 w celu opracowania i wydania naukowej monografii polskich muze\u00f3w. Tak\u0105 informacj\u0119 znajdujemy w rozprawie Mieczys\u0142awa Tretera[1], Muzea wsp\u00f3\u0142czesne. Studjum muzeologiczne. Pocz\u0105tki, rodzaje, istota i organizacja muze\u00f3w. Publiczne… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3614,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[60],"tags":[185,302,301,303,135,150,306,305,304],"class_list":["post-626","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-czytelnia","tag-badacz","tag-badacze","tag-mieczyslaw-treter","tag-muzealnictwo","tag-muzealnicy","tag-muzealnik","tag-studium-muzeologiczne","tag-uniwersytet-mikolaja-kopernika-w-toruniu","tag-wydzial-sztuk-pieknych-umk"],"aioseo_notices":[],"featured_image_src":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2016\/12\/41_Treter.jpg","featured_image_src_square":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2016\/12\/41_Treter.jpg","author_info":{"display_name":"Redaktor","author_link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?author=1"},"category_info":"Czytelnia<\/a>","tags_info":"badacz<\/a>, badacze<\/a>, Mieczys\u0142aw Treter<\/a>, muzealnictwo<\/a>, muzealnicy<\/a>, muzealnik<\/a>, studium muzeologiczne<\/a>, Uniwersytet Miko\u0142aja Kopernika w Toruniu<\/a>, Wydzia\u0142 Sztuk Pi\u0119knych UMK<\/a>","social_share_info":"<\/i><\/a><\/i><\/a><\/i><\/a>","wordExcerpt_info":"
<\/p>\n
12.12.2016 | \"licencja<\/pre>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n
<\/p>\n
Jedna z uchwa\u0142 I Zjazdu Reprezentant\u00f3w Muze\u00f3w Polskich, zwo\u0142anego w kwietniu 1914 roku w Krakowie nak\u0142ada\u0142a na utworzony w\u00f3wczas \u201eZwi\u0105zek Muze\u00f3w Polskich\u201d, obowi\u0105zek dokonania wszelkich stara\u0144 w celu opracowania i wydania naukowej monografii polskich muze\u00f3w. Tak\u0105 informacj\u0119 znajdujemy w rozprawie Mieczys\u0142awa Tretera[1]<\/sup><\/a>, Muzea wsp\u00f3\u0142czesne. Studjum muzeologiczne. Pocz\u0105tki, rodzaje, istota i organizacja muze\u00f3w. Publiczne zbiory muzealne w Polsce i przysz\u0142y ich rozw\u00f3j, <\/em>wydanej w Kijowie w 1917 roku. Jak podkre\u015bla sam autor, opracowanie nie pretenduje do miana wyczerpuj\u0105cej, naukowej monografii muze\u00f3w na ziemiach polskich. Ksi\u0105\u017cka zosta\u0142a napisana z dala od kraju, w Charkowie i na Krymie, z powodu trudnych warunk\u00f3w i braku mo\u017cliwo\u015bci sprawdzenia \u017ar\u00f3de\u0142, zosta\u0142a oparta jedynie na tym co zosta\u0142o w pami\u0119ci autora. Mimo tych uwag, opracowanie Tretera nale\u017cy uzna\u0107 za jedno z podstawowych do bada\u0144 wczesnych instytucji muzealnych na terenach dawnej Rzeczypospolitej.<\/p>\n
Opracowanie sk\u0142ada si\u0119 z dw\u00f3ch zasadniczych cz\u0119\u015bci, kt\u00f3re mog\u0142yby zaistnie\u0107 jako odr\u0119bne teksty. Pierwsza – Pocz\u0105tki, rodzaje, istota i organizacja muze\u00f3w,<\/em> dotyczy kwestii organizacyjnych, niezb\u0119dnych dla prawid\u0142owego funkcjonowania instytucji muzealnej, druga –  Publiczne zbiory muzealne w Polsce i przysz\u0142y ich rozw\u00f3j, <\/em>jest obszern\u0105 prezentacj\u0105 istniej\u0105cych, publicznych muze\u00f3w polskich. Intencj\u0105 opracowania stanu muzealnictwa w Polsce do czas\u00f3w wybuchu „wielkiej wojny wsp\u00f3\u0142czesnej”, by\u0142a troska autora o bezpiecze\u0144stwo spu\u015bcizny narodowej w dobie niesprzyjaj\u0105cych warunk\u00f3w politycznych, ale przede wszystkim bezgranicznej, co wielokrotnie jest przez autora podkre\u015blane, wiary w odzyskanie niepodleg\u0142o\u015bci kraju, a wraz z ni\u0105, nadej\u015bcie lepszych warunk\u00f3w sprzyjaj\u0105cych rozwojowi pa\u0144stwowych muze\u00f3w. Badacz, zdaj\u0105c sobie spraw\u0119 z potrzeby zebrania informacji, rozproszonych w czasopismach, katalogach muzealnych i przewodnikach podaje, \u017ce prawid\u0142owa i pe\u0142na monografia powinna obejmowa\u0107 nie tylko histori\u0119 powstania i rozw\u00f3j muzealnych kolekcji, ale r\u00f3wnie\u017c systematyczny opis zawarto\u015bci ka\u017cdego zbioru, a tak\u017ce krytyczn\u0105 ocen\u0119: organizacji, sposobu administrowania, formy zewn\u0119trznej sal wystawowych, rozmieszczenia i sposobu eksponowania kolekcji.<\/p>\n
Ju\u017c w pierwszych zdaniach ksi\u0105\u017cki Treter podkre\u015bla wag\u0119 i znaczenie muze\u00f3w i bibliotek jako miejsc, kt\u00f3re „stanowi\u0105 wyra\u017any wska\u017anik cywilizacji i kultury narodu”, zawarto\u015b\u0107 zbior\u00f3w daje obraz jego pot\u0119gi i dawnej chwa\u0142y, \u015bwiadczy o jego dotychczasowym kulturalnym dorobku, ukazuje osi\u0105gni\u0119cia w dziedzinie nauki, sztuki i \u017cycia spo\u0142ecznego. Ponadto, instytucje muzealne stanowi\u0105 podstaw\u0119 dla rozwoju nauk przyrodniczych i historycznych.<\/p>\n
Wskaz\u00f3wki i wytyczne zawarte w pierwszej cz\u0119\u015bci studium, stanowi\u0105 na wskro\u015b pionierski podr\u0119cznik dla opiekun\u00f3w zbior\u00f3w, ale te\u017c, jako strategia na przysz\u0142o\u015b\u0107, dla pomys\u0142odawc\u00f3w, za\u0142o\u017cycieli i przysz\u0142ych organizator\u00f3w instytucji muzealnych. Autor pr\u00f3buje odpowiedzie\u0107 na pytanie: „Jakie s\u0105 zasady rozumnej organizacji i na czym polegaj\u0105 \u00abwarunki pomy\u015blne?\u00bb” W odpowiedzi podkre\u015bla, \u017ce dobra organizacja muzeum w pierwszym rz\u0119dzie wymaga \u015bcis\u0142ego okre\u015blenia jego charakteru, czyli tre\u015bci i zakresu zbior\u00f3w. O charakterze muzeum stanowi\u0105 obiekty w nim gromadzone oraz wyeksponowanie tych, kt\u00f3re zas\u0142uguj\u0105 na uwag\u0119, skompletowanie ka\u017cdego dzia\u0142u tak, aby uzyska\u0107 jednolit\u0105 i zwart\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n
Ze znajomo\u015bci\u0105 zagadnienia, badacz kr\u00f3tko przedstawia drog\u0119 ewolucji muzeum, si\u0119gaj\u0105c czas\u00f3w staro\u017cytnych, z podkre\u015bleniem, \u017ce to co w staro\u017cytno\u015bci nazywano „muzeami” oznacza\u0142o ka\u017cde miejsce „po\u015bwi\u0119cone Muzom, tj. umiej\u0119tno\u015bciom i sztuce”, a utrzymywane przez pa\u0144stwo, s\u0142u\u017cy\u0142o g\u0142\u00f3wnie pracy uczonych. Z ko\u0144cem wiek\u00f3w \u015brednich nazw\u0119 „muzeum” otrzyma\u0142y kolekcje „rzadkich i cennych przedmiot\u00f3w o charakterze egzotycznym, zazwyczaj z dziedziny przyrody, lub rzadziej – sztuki, a zarazem te\u017c zbiory wszelakich osobliwo\u015bci, wykopalisk, pami\u0105tek historycznych, rodzinnych, itp.”.  Zdaniem autora pierwsze w\u0142a\u015bciwe muzea sztuk pi\u0119knych zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 dopiero w dobie renesansu, nie by\u0142y jednak og\u00f3lnie dost\u0119pne, jako przyk\u0142ady podaje: zbiory watyka\u0144skie, „Gabinet sztuki i osobliwo\u015bci” Cosima de Medici oraz kolekcj\u0119 arcyksi\u0119cia Ferdynanda w Ambras, stanowi\u0105c\u0105 podwaliny dla zbior\u00f3w cesarskich Kunsthistorisches Museum w Wiedniu.<\/p>\n
Dalej Treter przedstawia kr\u00f3tki rys historyczny rozwoju kolekcji w Polsce, od bibliotek klasztornych i skarbc\u00f3w ko\u015bcielnych po kolekcje w zamkach, pa\u0142acach i dworkach szlacheckich. Opieraj\u0105c si\u0119 na opracowaniu W\u0142adys\u0142awa \u0141ozi\u0144skiego [\u0141ozi\u0144ski 1912: 24], przytacza szereg siedemnastowiecznych kolekcji jak: z\u0142upiony przez Szwed\u00f3w w 1655 roku, bogaty zbi\u00f3r z zamku Lubomirskich w Wi\u015bniczu; „kunstkamer” hetmana Krzysztofa Radziwi\u0142\u0142a; kolekcj\u0119 z zamku w Nie\u015bwierzu; zamku w Brze\u017canach; pa\u0142acu Kazanowskiego; pa\u0142acu Jerzego Ossoli\u0144skiego; zamku w Krzepicach, kt\u00f3ry by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 marsza\u0142ka wielkiego koronnego Miko\u0142aja Wolskiego; zbi\u00f3r wojewodziny smole\u0144skiej Firlejowej z Ogrodzie\u0144ca i D\u0105browicy.<\/p>\n
R\u00f3wnie\u017c za \u0141ozi\u0144skim stwierdza, \u017ce jeszcze bogatsze by\u0142y kolekcje osiemnastowieczne [\u0141ozi\u0144ski 1912: 33]. Na pierwszym miejscu stawia Muzeum XX. Czartoryskich w Pu\u0142awach[2]<\/sup><\/a>, kt\u00f3re „by\u0142o p\u0142odnym zawi\u0105zkiem” muze\u00f3w polskich. R\u00f3wnie bogate by\u0142y kolekcje Potockich w Tulczynie oraz Nie\u015bwie\u017cu, za\u015b podskarbi litewski Tyzenhaus posiada\u0142 bogaty zbi\u00f3r p\u0142\u00f3cien, natomiast kolekcja Wincentego Potockiego zawiera\u0142a poka\u017an\u0105 ilo\u015b\u0107 sztych\u00f3w i rysunk\u00f3w. Autor podkre\u015bla, \u017ce wy\u015bmienite kolekcje w Pu\u0142awach i Arkadii Nieborowskiej by\u0142y pe\u0142ne osobliwo\u015bci i sentymentalnych pami\u0105tek.<\/p>\n
Dopiero Wielka Rewolucja spowodowa\u0142a rozw\u00f3j muze\u00f3w otwartych dla publiczno\u015bci. Przyk\u0142adem dla szybko powsta\u0142ych publicznych zbior\u00f3w we Francji, a p\u00f3\u017aniej w ca\u0142ej Europie by\u0142 Luwr (1789). Punkt wyj\u015bcia dla rozwoju muze\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie w europejskich stolicach, stanowi\u0142o umo\u017cliwienie zwiedzania bogatych galerii dworskich, a z czasem budowanie osobnych muzealnych gmach\u00f3w, zw\u0142aszcza dla kolekcji artystycznych.<\/p>\n
Rozkwit muze\u00f3w, w opinii Tretera, nast\u0105pi\u0142 wraz z rozwojem nauki, a post\u0119p i powstawanie wielu odr\u0119bnych dziedzin nauki, wymaga\u0142 systematycznej klasyfikacji i porz\u0105dkowania poszczeg\u00f3lnych dzia\u0142\u00f3w. Z czasem zanika\u0142y dawne gabinety osobliwo\u015bci. „Ograniczono si\u0119 do przedmiot\u00f3w charakterystycznych, wzgl\u0119dnie estetycznie cennych, odpowiednio do rodzaj\u00f3w i celu danego muzeum”. Zabiegi porz\u0105dkowania i logicznego rozmieszczenia eksponat\u00f3w, wymaga\u0142y zatrudnienia wykwalifikowanych i wykszta\u0142conych fachowc\u00f3w, posiadaj\u0105cych r\u00f3wnie\u017c talent organizacyjny. Praktyczne i teoretyczne problemy zwi\u0105zane z zak\u0142adaniem i utrzymywaniem muze\u00f3w, spowodowa\u0142y powstanie nowej ga\u0142\u0119zi nauki – muzeologii<\/strong>. W latach 1878-1885 w Dre\u017anie wydawano czasopismo „Zeitschrift f\u00fcr Museologie”, a od 1905 „Museums Kunde”.<\/p>\n
\n
DWIE GRUPY MUZE\u00d3W: PRZYRODNICZE I HISTORYCZNE<\/p>\n
Podstawowym zadaniem muzeologii, jak pisze Treter, jest \u015bcis\u0142e okre\u015blenie charakteru muzeum, przez jasne sformu\u0142owanie jego pos\u0142annictwa i celu. Muzea powinny by\u0107 zorganizowane na zasadach naukowych, tak aby s\u0142u\u017cy\u0142y danej dziedzinie wiedzy. Wobec braku systematycznego rozr\u00f3\u017cnienia g\u0142\u00f3wnych typ\u00f3w zbior\u00f3w muzealnych Treter proponuje podzia\u0142 na dwie zasadnicze grupy: muzea przyrodnicze<\/strong> i muzea historyczne<\/strong>, kt\u00f3re zawieraj\u0105 pod-dzia\u0142y. Grup\u0119 przyrodnicz\u0105 dzieli na muzea przyrodniczo-opisowe i przyrodniczo-technologiczne, natomiast grup\u0119 historyczn\u0105 na muzea historyczno-spo\u0142eczne i historyczno-artystyczne.<\/p>\n
Na podstawie opracowa\u0144 M. Czaplickiej [Ziemia<\/em><\/span> II: 193-195, 209-211], S. Stobieckiego [Stobiecki 1910], L. Sawickiego [Ziemia<\/em><\/span> I: 5-7] i A. Macieszy [Ziemia<\/em><\/span> I: 549-551, 561-563] wymienia typy muze\u00f3w, kt\u00f3re powinny si\u0119 znale\u017a\u0107 w pierwszym dziale grupy przyrodniczej, obok astronomicznego, geologicznego, geograficznego, z<\/span>oologicznego, biologicznego; do tej grupy powinny by\u0107 te\u017c zaliczone muzea etnograficzne i krajoznawcze, z pod-dzia\u0142ami: „…1. ziemia wraz z przyrod\u0105 martw\u0105 i \u017cyw\u0105, 2. cz\u0142owiek wsp\u00f3\u0142czesny i dawny, dzie\u0142a r\u0105k i wytwory jego ducha”. Drugi dzia\u0142 powinien  zawiera\u0107 muzea m.in.: politechniczne, technologiczne, rolnicze, g\u00f3rnicze, muzeum wynalazk\u00f3w, dr\u00f3g i komunikacji, budowy okr\u0119t\u00f3w, kolejowe, towaroznawcze.<\/p>\n
Drug\u0105 grup\u0119 stanowi\u0105 muzea historyczne<\/strong> „…po\u015bwi\u0119cone dziejom ludzko\u015bci lub jednego tylko narodu” i obejmuj\u0105 „wszelkie przejawy \u017cycia praktycznego i duchowego”. Przedmioty gromadzone w muzeum historycznym nie podlegaj\u0105 kryteriom estetycznym, wa\u017cne, aby odzwierciedla\u0142y epok\u0119 lub wa\u017cn\u0105 dla narodu chwil\u0119 dziejow\u0105; jako przyk\u0142ady Treter podaje Germanisches Museum w Norymberdze lub Mus\u00e9e Cluny w Pary\u017cu. Wzorowym przyk\u0142adem muzeum historyczno-spo\u0142ecznego jest Nordiska-Museet w Sztokholmie, gdzie ekspozycja obejmuje wszelkie przedmioty \u017cycia codziennego: meble, naczynia, ubrania, nakrycia i zastawy sto\u0142owe, przybory my\u015bliwskie, przyrz\u0105dy rolnicze, a na obelisku przy wej\u015bciu widnieje napis: „Mo\u017ce przyj\u015b\u0107 dzie\u0144, kiedy nawet wszystkiego naszego z\u0142ota nie starczy\u0142oby na to, by wskrzesi\u0107 obraz minionych wiek\u00f3w”; tu autor akcentuje my\u015bl: „My, w Polsce, wiemy co\u015b o tem!…”<\/p>\n
Odr\u0119bn\u0105 kategori\u0119, nale\u017c\u0105c\u0105 do muze\u00f3w z grupy historycznej,<\/strong> powinny tworzy\u0107 muzea po\u015bwi\u0119cone sztukom pi\u0119knym, kt\u00f3re kieruj\u0105 si\u0119 przede wszystkim zasad\u0105 estetyczn\u0105, co stanowi ich wyr\u00f3\u017cnik od muze\u00f3w historyczno-spo\u0142ecznych. Zdaniem autora, artystyczne muzeum mo\u017ce obejmowa\u0107 jedn\u0105 lub kilka ga\u0142\u0119zi sztuki: malarstwo, rze\u017ab\u0119, grafik\u0119 i rzemios\u0142o artystyczne, natomiast numizmatyka, archeologia, literatura pi\u0119kna czy muzyka (instrumenty muzyczne) powinny w takim muzeum by\u0107 rozpatrywane pod wzgl\u0119dem stylu i artyzmu, inaczej bowiem nale\u017c\u0105 do muze\u00f3w historycznych lub kultury. Inny problem stanowi architektura, kt\u00f3ra zajmuje cz\u0119sto podrz\u0119dne miejsce w muzeach technicznych, za\u015b muzea artystyczne gromadz\u0105 ryciny, plany i fotografie. Treter wymienia nazwy muze\u00f3w z kategorii muze\u00f3w artystycznych: muzeum sztuk pi\u0119knych, architektury, galeria obraz\u00f3w (pinakoteka), galeria rze\u017ab (glyptoteka), gabinet graficzny (ryciny i sztychy), muzeum sztuki stosowanej, gabinet numizmatyczny, muzeum archeologiczne, teatralne, ceramiczne. Najwa\u017cniejsze jest, co podkre\u015bla badacz, dok\u0142adne okre\u015blenie tre\u015bci, zakresu i charakteru danego muzeum, gdy\u017c wyznacza kierunek jego dalszego rozwoju oraz narzuca zasady, kt\u00f3rych nale\u017cy si\u0119 trzyma\u0107, aby instytucja odpowiada\u0142a swoim celom i zadaniom [Treter 1917: 21].<\/span><\/p>\n
Z tabeli, jak\u0105 sporz\u0105dzi\u0142 Treter wy\u0142aniaj\u0105 si\u0119:<\/p>\n
I. grupa nauk<\/strong>, kt\u00f3rym s\u0142u\u017cy muzeum;
II. rodzaj muzeum<\/strong>; 
III. zakres muzeum<\/strong>, kt\u00f3ry si\u0119 dzieli na cztery podgrupy:<\/p>\n
1. bez ogranicze\u0144, 
2. granice przestrzeni, 
3. granice czasu 
4. granice i przestrzeni i czasu.<\/p>\n
Granice przestrzeni, mog\u0105 wyznacza\u0107, np. granice polityczne lub etnograficzne kraju. Granic\u0105 czasu mo\u017ce by\u0107 epoka lub chwila dziejowa. Jako muzea „ograniczone czasem” podaje Galeri\u0119 Rze\u017ab w Museo Nazionale w Neapolu i Glyptotek\u0119 Monachijsk\u0105, kt\u00f3re pokazuj\u0105 rze\u017ab\u0119 z epoki klasycznej, natomiast Muzeum Luksemburskie w Pary\u017cu obejmuje malarstwo i rze\u017ab\u0119 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105, za\u015b Muzeum Polskie w Rapperswilu dotyczy epoki porozbiorowej, dalej Museo del Risorgimento Nazionale we Florencji chwili zjednoczenia W\u0142och (1861), „Muzeum 1863” epoce powstania styczniowego, w niekt\u00f3rych krajach powstaj\u0105 Muzea Wielkiej Wojny.<\/p>\n
Nazwa „Powszechna Galeria Obraz\u00f3w”, upowa\u017cnia do posiadania odpowiedniej ilo\u015bci przyk\u0142ad\u00f3w szk\u00f3l malarskich, powinna obrazowa\u0107 rozw\u00f3j sztuki na przestrzeni dziej\u00f3w, w innym razie pe\u0142na b\u0119dzie dzie\u0142 podrz\u0119dnych, miernych artyst\u00f3w. Przyk\u0142adem takiej pierwszorz\u0119dnej kolekcji jest Galeria Miejska we Lwowie, do kt\u00f3rej zakupiono „zbi\u00f3r sitkowicki” (Jana Jakowicza, przyp. aut.).<\/p>\n
Sporo miejsca Treter po\u015bwi\u0119ca wystawom powszechnym<\/strong>, krajowym, miejskim, kt\u00f3re spe\u0142niaj\u0105 rol\u0119 czasowych muze\u00f3w. Reprezentuj\u0105 wszelkie dziedziny wiedzy, kultury i wytw\u00f3rczo\u015bci ludzkiej. Jako przyk\u0142ad podaje m.in. „Wystaw\u0119 Legjonow\u0105”, zorganizowan\u0105 w Krakowie, w 1916 roku przez Jerzego Mycielskiego, „…na kt\u00f3rej zebrano utwory artyst\u00f3w polskich, dotycz\u0105ce udzia\u0142u Legjon\u00f3w Polskich w wojnie obecnej, przewieziona nast\u0119pnie do Z\u00fcrichu, a potem w r. b. do Warszawy”. Jej tre\u015b\u0107 stanowi\u0142y dzie\u0142a sztuki, kt\u00f3re pokazywa\u0142y czynny udzia\u0142 Legion\u00f3w Polskich w walkach 1914-1916. Ta podw\u00f3jnie ograniczona czasem i zawarto\u015bci\u0105 wystawa, zdaniem Tretera, mog\u0142aby stanowi\u0107 odr\u0119bne muzeum.<\/p>\n
Autor nadmienia r\u00f3wnie\u017c o dost\u0119pno\u015bci muze\u00f3w pisz\u0105c, \u017ce muzea przyrodnicze i techniczne nie powinny by\u0107 dost\u0119pne dla wszystkich, wymagaj\u0105 bowiem \u015bcis\u0142ej specjalistycznej wiedzy, natomiast muzea historyczne mog\u0105 zwiedza\u0107 wszyscy, zw\u0142aszcza muzea kultury i sztuk pi\u0119knych, kt\u00f3rych g\u0142\u00f3wnym zadaniem jest szerzenie wiedzy na temat kultury narodowej, szczeg\u00f3lnie dla narodu polskiego, kt\u00f3ry powinien zna\u0107 swoj\u0105 histori\u0119 i kultur\u0119, bo jest ona dowodem jedno\u015bci, tym bardziej w warunkach ucisku [Treter 1917: 24].  Dobrze zorganizowane muzeum historyczne ma wp\u0142yw na spo\u0142ecze\u0144stwo, przywi\u0105zanie do ojczyzny i duchowej spu\u015bcizny przodk\u00f3w, jest \u015bwi\u0105tyni\u0105 pami\u0105tek narodowych, w spos\u00f3b przyst\u0119pny opowiada dzieje narodu.<\/p>\n
KOSZTOWNY PRZYBYTEK NUDY I MARTWOTY…<\/em><\/p>\n
Treter staje w obronie instytucji muzealnych w obliczu krytyki, jaka si\u0119 pojawi\u0142a w ostatniej \u0107wierci XIX wieku. Szczeg\u00f3lnie muzea historyczne i artystyczne by\u0142y okre\u015blane jako „kosztowny przybytek nudy i martwoty” oraz „cmentarzysko i wi\u0119zienie sztuki”. Tak o muzeach pisali g\u0142\u00f3wnie William Morris i Robert de La Sizeranne, dla kt\u00f3rych muzea s\u0105 oderwaniem od wsp\u00f3\u0142czesnego \u017cycia „gdzie w\u015br\u00f3d mur\u00f3w zat\u0119ch\u0142ych, w\u0142adnie duch osch\u0142y martwej ju\u017c, minionej przesz\u0142o\u015bci”. Szerzyli opini\u0119, \u017ce stworzone przez artyst\u0119 dzie\u0142o sztuki nie powinno by\u0107 zamykane we wn\u0119trzach muzealnych, obrazy maj\u0105 bowiem zdobi\u0107 dobrze urz\u0105dzone mieszkanie, a rze\u017aby z marmuru i br\u0105zu znale\u017a\u0107 si\u0119 w naturalnym otoczeniu. Nat\u0142oczenie w jednym miejscu nawet najlepszych obiekt\u00f3w sztuki jest czym\u015b sztucznym i nigdy nie stworzy „artystycznej ca\u0142o\u015bci”. Treter ripostuje uwagi krytyk\u00f3w pisz\u0105c, \u017ce taka opinia wynika z braku zrozumienia istotnych zada\u0144 i celu instytucji muzealnej. Podkre\u015bla, \u017ce muzeum przez odpowiedni dob\u00f3r i rozmieszczenie eksponat\u00f3w, jest miejscem stworzonym dla rozwoju nauki i szerzenia kultury, istnieje nie po to aby bawi\u0107 laik\u00f3w, ma s\u0142u\u017cy\u0107 g\u0142\u00f3wnie nauce, a przede wszystkim stanowi skarbnic\u0119 kultury i wielowiekowej spu\u015bcizny danego narodu. Dla poparcia swojej obrony, podaje obszerny cytat z wypowiedzi Stanis\u0142awa Witkiewicza [S. Witkiewicz 1900: 203]<\/span>, z kt\u00f3rego w skr\u00f3cie wynika konieczno\u015b\u0107 istnienia muze\u00f3w dla zachowania w pami\u0119ci artyst\u00f3w i ich dzie\u0142. Autor studium krytycznie odnosi si\u0119 te\u017c do s\u0142\u00f3w Boruty, felietonisty Ziemi<\/em>, oskar\u017caj\u0105cego tw\u00f3rc\u00f3w muze\u00f3w o wykradanie i zabijanie dzie\u0142 sztuki z ko\u015bcio\u0142\u00f3w czy starych dwork\u00f3w i zamykanie ich w „trumnach” jakimi s\u0105 muzea. Treter podkre\u015bla, \u017ce dzi\u0119ki tym kradzie\u017com, wobec zawieruchy wojennej ocala\u0142o wiele zabytk\u00f3w, a wr\u0119cz, jego zdaniem, za ma\u0142o si\u0119 \u201ezabija\u0142o\u201d dzie\u0142, kt\u00f3re stracono na zawsze.<\/p>\n
Wa\u017cn\u0105 kwesti\u0105, wed\u0142ug autora, jest podniesiony przez St. Tomkowicza problem jakie zabytki mo\u017cna gromadzi\u0107 w muzeum. Muzeum, zdaniem tego badacza, jest najlepszym miejscem gdzie si\u0119 przechowuje i konserwuje obiekty, kt\u00f3re pozostawione same sobie, s\u0105 nara\u017cone na zniszczenie lub mog\u0105 by\u0107 wywiezione za granic\u0119. Z drugiej strony obiekty, kt\u00f3re maj\u0105 zapewnione bezpiecze\u0144stwo powinny pozosta\u0107 w miejscach, dla kt\u00f3rych zosta\u0142y przeznaczone, g\u0142\u00f3wnie w ko\u015bcio\u0142ach wi\u0119kszych miast s\u0105 dla nich najlepszymi azylami. Wobec tej dyskusji Treter apeluje do kolekcjoner\u00f3w i dyrektor\u00f3w muze\u00f3w, aby gromadzili zw\u0142aszcza te obiekty, kt\u00f3rych bezpiecze\u0144stwo jest zagro\u017cone.<\/p>\n
Niezwykle cennym fragmentem ksi\u0105\u017cki s\u0105 wskaz\u00f3wki Tretera, jakie daje pomys\u0142odawcom, za\u0142o\u017cycielom, fundatorom muze\u00f3w, dotycz\u0105ce organizacji muzeum, kompetencji kierownika plac\u00f3wki, odpowiednim pomieszczeniom przeznaczonym na ekspozycj\u0119. W ocenie autora, „najpi\u0119kniejsze i najcenniejsze nawet okazy z jakiejkolwiek dziedziny, st\u0142oczone razem w ciasnych i nieodpowiednich salach, trac\u0105 wprost na warto\u015bci, robi\u0105 wra\u017cenie bez\u0142adnego antykwarskiego magazynu, w kt\u00f3rym sam w\u0142a\u015bciciel niezbyt \u0142atwo zorjentowa\u0107 si\u0119 potrafi”. Natomiast nawet skromne zbiory, rozmieszczone w estetycznych, przestrzennych pomieszczeniach zyskuj\u0105 i przyci\u0105gaj\u0105 widza, zach\u0119caj\u0105c go do ponownego odwiedzenia muzeum. Rady, jakie daje autor opracowania s\u0105 niezwykle przydatne i na wskro\u015b nowoczesne, przeznaczone dla os\u00f3b i instytucji tworz\u0105cych muzeum, dotycz\u0105 bowiem warunk\u00f3w, jakie powinien spe\u0142nia\u0107 budynek muzealny, jakie znaczenie i jakiego rodzaju powinno by\u0107 o\u015bwietlenie, jakimi dodatkowymi pomieszczeniami ma dysponowa\u0107 instytucja muzealna; s\u0105 to m.in. biura, biblioteka z czytelni\u0105, sala na wyk\u0142ady z odpowiednim sprz\u0119tem do projekcji, pracownia fotograficzna, pracownia konserwatorska, pracownia stolarska, introligatorska, westybul na szatni\u0119, kas\u0119, sprzeda\u017c katalog\u00f3w. Muzeum powinno by\u0107 zaopatrzone w instalacje: ogrzewania, telefoniczn\u0105 i sygnalizacji po\u017carowej.<\/p>\n
Druga, obszerna cz\u0119\u015b\u0107 opracowania, przedstawia „stan muzealnictwa w Polsce do chwili wybuchu wielkiej wojny wsp\u00f3\u0142czesnej”. Przed przej\u015bciem do om\u00f3wienia publicznych plac\u00f3wek muzealnych, autor odnosi si\u0119 do trudnych warunk\u00f3w, w jakich powstawa\u0142y muzea na terenie zabor\u00f3w. Obce rz\u0105dy nie sprzyja\u0142y bowiem zak\u0142adaniu instytucji o\u015bwiatowych, naukowych i muze\u00f3w polskich. Zachowywa\u0142y si\u0119 wr\u0119cz wrogo lub, w najlepszym wypadku, oboj\u0119tnie do powstawania o\u015brodk\u00f3w szerz\u0105cych rozw\u00f3j polskiej nauki i kultury. Jedynie na terenie Galicji, „po ukazaniu si\u0119 patentu pa\u017adziernikowego 1867 roku”[3]<\/sup><\/a>, warunki by\u0142y pomy\u015blniejsze.<\/p>\n
Bogata prezentacja instytucji muzealnych, zawiera szereg wa\u017cnych informacji dotycz\u0105cych historii powstania zbior\u00f3w. Badacz w wielu przypadkach podaje darczy\u0144c\u00f3w ofiarowuj\u0105cych swoje, cz\u0119sto poka\u017ane, prywatne kolekcje, co z kolei umo\u017cliwi\u0142o dalszy rozw\u00f3j i dzia\u0142alno\u015b\u0107 plac\u00f3wek muzealnych. Szczeg\u00f3\u0142owa analiza powstania wa\u017cniejszych muze\u00f3w obrazuje trudno\u015bci, z jakimi musieli si\u0119 zmierzy\u0107 ich za\u0142o\u017cyciele a dok\u0142adne przedstawienie zawarto\u015bci zbior\u00f3w, ukazuje istot\u0119 i znaczenie muze\u00f3w dla rozwoju wielu dziedzin polskiej nauki i kultury.<\/p>\n
Nie spos\u00f3b w tym miejscu przedstawi\u0107 wszystkich instytucji muzealnych wymienionych i opisanych w drugiej cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki Tretera. W tym celu nale\u017cy odwo\u0142a\u0107 do bezpo\u015bredniej lektury. Aby ukaza\u0107 wk\u0142ad pracy i wiedz\u0119 autora na temat okoliczno\u015bci powstania, dziej\u00f3w i zawarto\u015bci publicznych muze\u00f3w, ich rozwoju, mimo niesprzyjaj\u0105cych warunk\u00f3w politycznych, nale\u017cy cho\u0107by w skr\u00f3cie przywo\u0142a\u0107 te najwa\u017cniejsze. Wed\u0142ug podzia\u0142u dokonanego w pierwszej cz\u0119\u015bci opracowania jako pierwsze badacz poddaje analizie muzea z grupy przyrodniczej<\/strong>. Ubolewa nad brakiem polskiego muzeum przyrodniczego, kt\u00f3re obejmowa\u0142oby wszystkie dzia\u0142y nauk przyrodniczych, prezentuj\u0105c najwa\u017cniejsze okazy ojczystej przyrody. Wiele kolekcji przepad\u0142o lub zosta\u0142o wykupionych za bezcen. Tak by\u0142o np. z bogatymi zbiorami hr. Mniszcha, kt\u00f3re zosta\u0142y wykupione przez Muzeum Entomologiczne w Pary\u017cu. Pr\u00f3b\u0119 utworzenia takiej instytucji podj\u0119\u0142o Towarzystwo Przyrodnik\u00f3w we Lwowie, w Krakowie za\u015b g\u0142os w sprawie „za\u0142o\u017cenia krajowego muzeum przyrodniczego” podj\u0105\u0142 Stefan Stobiecki, przywo\u0142uj\u0105c muzeum w Peszcie, kt\u00f3re wspierane przez pa\u0144stwo, przyczyni\u0142o si\u0119 znacznie do rozwoju nauk przyrodniczych na W\u0119grzech. W Polsce ju\u017c w XVIII wieku zdawano sobie spraw\u0119 z potrzeby tego rodzaju instytucji. Ju\u017c w 1775 roku Komisja Edukacji Narodowej bra\u0142a powa\u017cnie pod uwag\u0119 projekt Micha\u0142a Mniszcha o za\u0142o\u017ceniu \u201eMusaeum Polonicum\u201d. Potrzeb\u0119 powstania i znaczenie krajowego muzeum przyrodniczego podkre\u015bla Treter, cytuj\u0105c dwana\u015bcie punkt\u00f3w z broszury Stobieckiego, gdzie dok\u0142adnie zosta\u0142y om\u00f3wione zakres i znaczenie takiej instytucji [Stobiecki 1910].<\/p>\n
Jako najciekawsze i najbogatsze zbiory przyrodnicze autor podaje Muzeum Dzieduszyckich we Lwowie<\/strong>, za\u0142o\u017cone przez hr. W\u0142odzimierza Dzieduszyckiego, kt\u00f3ry w 1880 roku, przekaza\u0142 swoj\u0105 kolekcj\u0119, po\u0142\u0105czon\u0105 z ordynacj\u0105 rodzinn\u0105, nak\u0142adaj\u0105c\u0105 sta\u0142\u0105 opiek\u0119 i p\u0142acenie dotacji na utrzymanie muzeum. Dalej Treter opisuje nowe, specjalnie do tych zbior\u00f3w przystosowane budynki i zawarto\u015b\u0107 poszczeg\u00f3lnych dzia\u0142\u00f3w kolekcji. Podkre\u015bla, \u017ce obok zbierania, eksponowania i odpowiedniej konserwacji eksponat\u00f3w, muzeum wydaje w\u0142asnym nak\u0142adem szereg prac naukowych, zaopatrzonych we wspania\u0142\u0105 szat\u0119 graficzn\u0105. Cenne zbiory przyrodnicze posiada Akademia Umiej\u0119tno\u015bci w Krakowie, wymagaj\u0105ce jednak odpowiednich pomieszcze\u0144. W Warszawie na uwag\u0119 zas\u0142uguje Muzeum Ornitologiczne hr. Branickich, Muzeum Pszczelnicze, Muzeum Przemys\u0142u i Rolnictwa. Dzi\u0119ki darowiznom prywatnych kolekcjoner\u00f3w powsta\u0142o Muzeum Wo\u0142y\u0144skie w R\u00f3wnem, za\u0142o\u017cone w 1908 roku przy Towarzystwie Rolniczym. Poparcie Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk znalaz\u0142y zbiory przyrodnicze w<\/em> Pozna\u0144skiem<\/span><\/i>.<\/p>\n
Do grupy muze\u00f3w przyrodniczych Treter zalicza te\u017c muzea krajoznawcze,<\/strong> gdy\u017c dzia\u0142 przyrodniczy stanowi zwykle g\u0142\u00f3wn\u0105 podstaw\u0119 tych zbior\u00f3w. Do zak\u0142adania muze\u00f3w krajoznawczych na terenie Kr\u00f3lestwa Polskiego przyczyni\u0142o si\u0119 za\u0142o\u017cone w 1906 roku w Warszawie Polskie Towarzystwo Krajoznawcze, kt\u00f3re na kr\u00f3tko przed wojn\u0105 my\u015bla\u0142o o budowie w\u0142asnego budynku dla pomieszczenia zbior\u00f3w, jednak w\u0142adze rosyjskie zakaza\u0142y zbierania sk\u0142adek na ten cel. W 1911 roku istnia\u0142o jedena\u015bcie prowincjonalnych oddzia\u0142\u00f3w Towarzystwa zale\u017cnych od warszawskiej centrali. Wszystkie posiada\u0142y w\u0142asne muzea: Che\u0142m, Cz\u0119stochowa, J\u0119drzej\u00f3w, Kalisz, Kielce, Lublin, \u0141om\u017ca, \u0141owicz, \u0141\u00f3d\u017a, Miech\u00f3w, Na\u0142\u0119cz\u00f3w, Ojc\u00f3w, Olkusz, Ostro\u0142\u0119ka \u2013 Muzeum kurpi\u00f3w, Pieskowa Ska\u0142a, Piotrk\u00f3w (r\u00f3wnie\u017c zbi\u00f3r stroj\u00f3w ludowych), Radom, Siedlce, Sosnowiec, Suwa\u0142ki, W\u0142oc\u0142awek \u2013 Muzeum Kujawskie; inne niezale\u017cne od warszawskiego Towarzystwa: w Kownie, Sobotach. W Galicji, gdzie warunki by\u0142y pomy\u015blniejsze, prowincjonalnych muze\u00f3w krajoznawczych, wbrew pozorom, by\u0142o znacznie mniej. W Ko\u0142omyi Muzeum Pokuckie, zbiory prywatne hr. Edwarda Starzewskiego, p\u00f3\u017aniej przej\u0119te przez Muzeum Narodowe w Krakowie. W Kro\u015bcienku Muzeum Pieni\u0144skie za\u0142o\u017cone przez Odzia\u0142 Pieni\u0144ski Towarzystwa Tatrza\u0144skiego, w Tarnopolu \u2013 Muzeum Podolskie, zniszczone przez wojsko rosyjskie, w Zakopanem \u2013 Muzeum Tatrza\u0144skie im. Tytusa Cha\u0142ubi\u0144skiego.<\/p>\n
W grupie muze\u00f3w przyrodniczych powinny si\u0119 znale\u017a\u0107 r\u00f3wnie\u017c muzea etnograficzne. <\/strong>Do najpowa\u017cniejszych zbior\u00f3w tego rodzaju autor zaliczy\u0142 dzia\u0142 etnograficzny w Muzeum Narodowym w Krakowie. Jego pomna\u017caniem i opiek\u0105 zaj\u0119\u0142o si\u0119 Towarzystwo Muzeum Etnograficznego, zawi\u0105zane w 1910 roku. Staraniem Towarzystwa ju\u017c rok p\u00f3\u017aniej otwarto muzeum przy ul. Studenckiej, a w 1913 roku zbiory przeniesiono do nowej siedziby po dawnym seminarium duchownym na Wawelu, cenny zbi\u00f3r powi\u0119kszono o dar Rogozi\u0144skiego, „…przedmioty ilustruj\u0105ce \u017cycie lud\u00f3w pierwotnych Afryki…”. Mimo wybuchu wojny muzeum by\u0142o dost\u0119pne dla zwiedzaj\u0105cych, a nawet powi\u0119ksza\u0142o swoje zasoby. Powa\u017cn\u0105 kolekcj\u0119 etnograficzn\u0105 zebra\u0142o Towarzystwo Ludoznawcze w Poznaniu, znaleziono dla niej miejsce w gmachu Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk.<\/p>\n
Ostatnie z grupy muze\u00f3w przyrodniczych Treter wymienia dwa istniej\u0105ce muzea technologiczne.<\/strong> Szeroko omawia Warszawskie Muzeum Przemys\u0142u i Rolnictwa za\u0142o\u017cone w 1875 roku, dzi\u0119ki ofiarno\u015bci darczy\u0144c\u00f3w, w wynaj\u0119tym lokalu przy placu Krasi\u0144skich, w kt\u00f3rym „…z\u0142o\u017cono z g\u00f3r\u0105 2000 rozmaitych okaz\u00f3w z dzia\u0142\u00f3w przemys\u0142u i rolnictwa…”. Opr\u00f3cz kolekcji, muzeum posiada\u0142o w\u0142asn\u0105 bibliotek\u0119, pracownie badawcze,”…maj\u0105ce na celu popieranie rolnictwa, rzemios\u0142 i przemys\u0142u…”. Drugim co wielko\u015bci zasob\u00f3w by\u0142o w Muzeum Techniczno-Przemys\u0142owe w Krakowie, za\u0142o\u017cone dr Adriana Baranieckiego w 1868 roku.<\/p>\n
\n
MUZEA HISTORYCZNE<\/p>\n
Drug\u0105 podstawow\u0105 grup\u0119 wed\u0142ug klasyfikacji Tretera i zarazem najliczniejsz\u0105, stanowi\u0105 muzea historyczne<\/strong>. Z niej autor utworzy\u0142 trzy podgrupy:<\/p>\n
1. muzea historyczne og\u00f3lne;
2. muzea historyczno-spo\u0142eczne; 
3. muzea historyczno-artystyczne.<\/p>\n
Jako najstarsze spo\u015br\u00f3d muze\u00f3w historycznych og\u00f3lnych<\/strong>, Treter wymienia i szeroko opisuje dzieje Muzeum im. XX. Lubomirskich (w Ossolineum) we Lwowie. Za\u0142o\u017cony przez J\u00f3zefa Maksymiliana hrabiego z T\u0119czyna Ossoli\u0144skiego \u2013 Zak\u0142ad Ossolineum, oparty na kolekcji druk\u00f3w i r\u0119kopis\u00f3w, zbieranych z my\u015bl\u0105 o utworzeniu Polskiej Biblioteki Publicznej, zosta\u0142 zatwierdzony przez cesarza Franciszka I w 1817 roku. Do Zak\u0142adu w 1823 roku, przy\u0142\u0105czono cz\u0119\u015b\u0107 kolekcji Henryka ks. Lubomirskiego, stanowi\u0105cej odt\u0105d Muzeum im. XX Lubomirskich. Do muzeum trafi\u0142 zbi\u00f3r medali i monet, reszt\u0119, „…tj. pewn\u0105 ilo\u015b\u0107 obraz\u00f3w, rycin i pami\u0105tek historycznych oraz Zbrojowni\u0119 Przeworsk\u0105, przeni\u00f3s\u0142 do Ossolineum Jerzy ks. Lubomirski w r. 1870”. Wkr\u00f3tce uporz\u0105dkowan\u0105 kolekcj\u0119 udost\u0119pniono publiczno\u015bci. W zamy\u015ble za\u0142o\u017cycieli Biblioteka i Muzeum mia\u0142y by\u0107 miejscem bada\u0144 naukowych, s\u0142u\u017c\u0105cych rozwojowi polskiej nauki i sztuki. Dalej Treter opisuje dzieje plac\u00f3wki, wspomina o wrogim nastawieniu austriackiego rz\u0105du do tej ostoi polsko\u015bci we Lwowie, p\u00f3\u017aniej gdy sytuacja si\u0119 zmieni\u0142a, zbiory wzros\u0142y kilkakrotnie, z drukarni wysz\u0142y znacz\u0105ce publikacje i „ksi\u0105\u017cki szkolne (polskie)”. Badacz podaje w liczbach eksponaty, w bibliotece by\u0142o: 400 tys. tom\u00f3w, 3 tys. kart geograficznych 12 tys. manuskrypt\u00f3w i autograf\u00f3w; w muzeum: ponad tysi\u0105c obraz\u00f3w, 400 rze\u017ab i odlew\u00f3w gipsowych, 27 tys. sztych\u00f3w, 800 sztuk broni, 3 tys. przedmiot\u00f3w archeologicznych, historycznych i pami\u0105tkowych, 1500 dzie\u0142 fachowych, katalog\u00f3w i wydawnictw ilustrowanych z zakresu historii sztuki, 22 000 sztuk monet i medali polskich i obcych [Przewodnik po Muzeum im. XX Lubomirskich we Lwowie <\/em>1909]. Treter podkre\u015bla, \u017ce Ossolineum jako instytucja narodowa, wspierana ofiarami i darowiznami przez polskie spo\u0142ecze\u0144stwo, mo\u017ce spe\u0142nia\u0107 rol\u0119 „…skarbca wielowiekowej spu\u015bcizny, jako \u015brodowisko i g\u0142\u00f3wne oparcie dla polskiego ruchu umys\u0142owego i artystycznego…”.<\/p>\n
Na kr\u00f3tko przed wybuchem wojny staraniem dyrektora Archiwum Miejskiego Al. Czo\u0142owskiego i prezydenta Lwowa T. Rutkow<\/span>skiego, w domu Sobieskiego we Lwowie, zosta\u0142o otwarte Muzeum Narodowe im. Kr\u00f3la Jana III<\/strong>. Opr\u00f3cz pami\u0105tek po Janie Sobieskim, ma gromadzi\u0107 „…wszelkie przedmioty i zabytki, dotycz\u0105ce kultury polskiej, na ziemiach ruskich, ze specjalnym uwzgl\u0119dnieniem dzia\u0142u portret\u00f3w historycznych i broni…”. Wybuch wojny i zaj\u0119cie Lwowa przez wojska rosyjskie, zatrzyma\u0142y dotychczasowy rozw\u00f3j muzeum. Treter podkre\u015bla znaczenie polityczne i kulturalne miasta Lwowa dla wschodnich ziem polskich, jednak obok muze\u00f3w polskich we Lwowie nie nale\u017cy pomija\u0107 tych, kt\u00f3re zosta\u0142y utworzone przez spo\u0142eczno\u015bci Rusin\u00f3w i \u017byd\u00f3w: Muzeum Stauropigjalne (ruskie), za\u0142o\u017cone w 1889 roku, Ukrai\u0144skie Muzeum Narodowe otwarte dla publiczno\u015bci w 1913 roku oraz Muzeum \u017bydowskie, organizowane od 1912 roku.<\/p>\n
Du\u017co miejsca autor po\u015bwi\u0119ci\u0142 pierwszej, jego zdaniem, prawdziwej i pr\u0119\u017cnie si\u0119 rozwijaj\u0105cej polskiej plac\u00f3wce muzealnej, Muzeum Narodowemu w Krakowie<\/strong>, uroczy\u015bcie oddanemu do u\u017cytku publicznego w 1879 roku, w nowo odrestaurowanych Sukiennicach. Pierwszym dyrektorem by\u0142 W\u0142adys\u0142aw \u0141uszczkiewicz, a po jego \u015bmierci stanowisko to obj\u0105\u0142 dr Feliks Kopera \u2013 za jego czas\u00f3w muzeum przesz\u0142o gruntowny remont i dzi\u0119ki licznym darowiznom powi\u0119kszy\u0142o swoje zasoby. Wtedy te\u017c powsta\u0142y (pierwsze w Polsce) katalogi poszczeg\u00f3lnych dzia\u0142\u00f3w, bogato ilustrowane, z opisami eksponat\u00f3w i naukowymi wst\u0119pami oraz bibliografi\u0105[4]<\/sup><\/a>. Nale\u017cy te\u017c doda\u0107, \u017ce zarz\u0105d muzeum wyda\u0142 przewodnik oraz kartki pocztowe z reprodukcjami obraz\u00f3w, rysunk\u00f3w i wn\u0119trz muzealnych. Dalej Treter wymienia w punktach poszczeg\u00f3lne dzia\u0142y muzeum, a tak\u017ce wa\u017cniejsze prywatne kolekcje, kt\u00f3re zasili\u0142y jego zbiory. Przedstawia te\u017c projekt prof. A. Szyszko-Bohusza, przeniesienia muzeum na Wawel, podkre\u015blaj\u0105c: „…I tego Muzeum, Narodowego Muzeum na Wawelu, nikt chyba nigdy, nikt, w kim polskie serce bije, nie odwa\u017cy si\u0119 nazwa\u0107 … sztuki cmentarzyskiem!…”. Ponadto, plany utworzenia Muzeum Zamku Kr\u00f3lewskiego na Wawelu, Muzeum Etnograficznego oraz tam\u017ce Muzeum Diecezjalnego.<\/p>\n
Do najpi\u0119kniejszych autor zalicza prywatne, ale udost\u0119pnione szerokiej publiczno\u015bci, Muzeum XX Czartoryskich w Krakowie<\/strong>; omawia jego histori\u0119, poczynaj\u0105c od zbior\u00f3w Izabeli z Fleming\u00f3w Czartoryskiej w Pu\u0142awach, ko\u0144cz\u0105c na ponownym zgromadzeniu oko\u0142o 1880 roku w muzeum krakowskim rozproszonych zbior\u00f3w Czartoryskich z Pary\u017ca, K\u00f3rnika i Sieniawy. Bibliotek\u0119, archiwum i muzeum w\u0142a\u015bciwe umieszczono w budynku specjalnie zaprojektowanym przez Viollet le Duc’a, powsta\u0142ym przez scalenie trzech kamienic. Bogate zbiory wymaga\u0142y uporz\u0105dkowania.<\/p>\n
Treter szeroko omawia r\u00f3wnie\u017c Muzeum im. Miel\u017cy\u0144skich w Poznaniu<\/strong>, kt\u00f3rego pocz\u0105tki si\u0119gaj\u0105 po\u0142owy XIX wieku, wraz z powstaniem Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk w Poznaniu i inicjatyw\u0105 „podniesienia umiej\u0119tno\u015bci i o\u015bwiaty rodzimej”, drog\u0105 stworzenia odpowiednich zbior\u00f3w od prywatnych darczy\u0144c\u00f3w. Kolekcj\u0119 umieszczono w budynku pi\u0119trowym, darowanym przez hr. Seweryna Miel\u017cy\u0144skiego, kt\u00f3ry zosta\u0142 patronem muzeum. Za czas\u00f3w Tretera zbiory obejmowa\u0142y kolekcj\u0119 „…monet i medali, wielk\u0105 ilo\u015b\u0107 rycin, zw\u0142aszcza portretowych, kilkana\u015bcie tysi\u0119cy okaz\u00f3w archeologicznych,<\/span> a wreszcie z g\u00f3r\u0105 700 obraz\u00f3w polskiego p\u0119dzla…\u201d. Treter podkre\u015bla, \u017ce \u201e…Muzeum Miel\u017cy\u0144skich jest jedn\u0105 z niewielu polskich instytucji muzealnych, stoj\u0105cych na poziomie wymaga\u0144 wsp\u00f3\u0142czesnych…\u201d [Treter rok: 74]. Na utrzymanie i dalszy rozw\u00f3j plac\u00f3wki \u0142o\u017cy Towarzystwo Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk w Poznaniu.<\/p>\n
Du\u017co miejsca badacz po\u015bwi\u0119ca przedstawieniu burzliwych dziej\u00f3w Muzeum Narodowego m. Sto\u0142ecznego Warszawy<\/strong>, nadmienia, \u017ce my\u015bl za\u0142o\u017cenia muzeum mog\u0142a by\u0107 zrealizowana dopiero w 1915 roku, po opuszczeniu stolicy przez Rosjan. Szczeg\u00f3\u0142owo omawia poszczeg\u00f3lne dzia\u0142y, kt\u00f3re wymagaj\u0105 uporz\u0105dkowania, w czym niew\u0105tpliwie ma pom\u00f3c zawi\u0105zane Towarzystwo Przyjaci\u00f3\u0142 Muzeum Narodowego. Treter \u017cywi nadziej\u0119, \u017ce „…gdy los pozwoli nam wreszcie stan\u0105\u0107 w wolnej Warszawie, Muzeum Narodowe, stworzone dzi\u0119ki wysi\u0142kom i pracy najszlachetniejszych tego grodu obywateli, b\u0119dzie ju\u017c w zupe\u0142no\u015bci gotowe. Przyczynia\u0107 si\u0119 w\u00f3wczas do coraz \u015bwietlejszego instytucji tej rozwoju \u2013 b\u0119dzie jednym z g\u0142\u00f3wnych naszych obowi\u0105zk\u00f3w…”.<\/p>\n
Nale\u017cy jeszcze wymieni\u0107 warszawskie muzea: Muzeum Krasi\u0144skich, Muzeum Staro\u017cytno\u015bci<\/strong> \u2013 przy Uniwersytecie Warszawskim, Muzeum \u017bydowskie im. M. Bersona<\/strong> oraz w Wilnie: Zbiory Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk i Muzeum Nauki i Sztuki oraz zbiory Biblioteki Publicznej im. E. i E. Wr\u00f3blewskich.<\/p>\n
Treter z trosk\u0105 pisze o burzliwych dziejach utworzonego za granic\u0105 Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu<\/strong>, utworzonego staraniem hr. W\u0142adys\u0142awa Broel-Platera, otwartego w 1870 roku, jako „Muzeum Historyczne Polskie”. Podaje, \u017ce po uporz\u0105dkowaniu zbior\u00f3w w 1915 roku m.in. „Biblioteka liczy\u0142a przesz\u0142o 73 000 druk\u00f3w, 24 700 r\u0119kopis\u00f3w i autograf\u00f3w (…) 22 600 rycin, 9 000 fotografii”. Autor postuluje, \u017ce dobrze by\u0142oby gdyby po wojnie zbiory biblioteczne mog\u0142y by\u0107 przeniesione do wolnej Polski, a „…Muzeum pozostanie na miejscu, jako szlachetna ekspozytura szlachetnej narodowej naszej kultury.”<\/p>\n
\n
MUZEA HISTORYCZNO-SPO\u0141ECZNE<\/p>\n
Drug\u0105 podgrup\u0119 muze\u00f3w historycznych stanowi\u0105 muzea historyczno-spo\u0142eczne<\/strong>, kt\u00f3re Treter definiuje jako „…muzea, kt\u00f3rych zadanie polega na ilustrowaniu poszczeg\u00f3lnych form i przejaw\u00f3w \u017cycia spo\u0142ecznego”. Do tego typu instytucji zaliczy\u0142 autor Polskie Muzeum Szkolne<\/strong>, za\u0142o\u017cone w 1903 roku we Lwowie<\/strong>, Muzeum Pedagogiczne w Warszawie<\/strong> (1907), Muzeum Spo\u0142eczne w Wilnie<\/strong> (1910), Muzeum Bibliotekoznawcze w Warszawie<\/strong> (1907 r.) oraz dzia\u0142 polski w „Muzeum \u015awiata” w Brukseli.<\/p>\n
Do trzeciej podgrupy wchodzi\u0107 powinny muzea historyczno-artystyczne. <\/strong>Wydarzenia polityczne, grabie\u017ce, zniszczenia, konfiskaty prywatnych zbior\u00f3w, zawieraj\u0105cych dzie\u0142a sztuki, sprawi\u0142y, \u017ce do czas\u00f3w wybuchu wielkiej wojny by\u0142o ma\u0142o muze\u00f3w po\u015bwi\u0119conych wy\u0142\u0105cznie sztukom plastycznym. Kolekcje dzie\u0142 sztuki wchodzi\u0142y cz\u0119sto w obr\u0119b muze\u00f3w historycznych og\u00f3lnych. Poza tym autor wydaje niepochlebn\u0105 opini\u0119 kolekcjonerom, kt\u00f3rzy spore wydatki przeznaczali na gromadzenie podejrzanych dzie\u0142 sztuki dawnej np. holenderskiej, zamiast skupi\u0107 si\u0119 na tw\u00f3rczo\u015bci artyst\u00f3w polskich XIX wieku. Na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje Galeria Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej w Krakowie<\/strong>, za\u0142o\u017cona w 1915 roku w Sukiennicach. Jej zbiory obejmuj\u0105 obrazy, rysunki i rze\u017aby polskich artyst\u00f3w od czas\u00f3w Grottgera i Matejki po czasy najnowsze. Treter wyra\u017ca nadziej\u0119, \u017ce Dyrekcja Galerii, poczyni wszelkie starania, aby poszerza\u0107 kolekcj\u0119 o dzie\u0142a wybitne i typowe dla polskiego malarstwa i rze\u017aby.<\/p>\n
Warto jeszcze wspomnie\u0107 o Galerii Miejskiej we Lwowie<\/strong>, o kt\u00f3rej Treter pisze, \u017ce sk\u0142ada si\u0119 „…z dzia\u0142u mistrz\u00f3w dawnych i z dzia\u0142u malarzy polskich i w Polsce osiad\u0142ych (od ko\u0144ca XVIII wieku a\u017c po dzie\u0144 dzisiejszy)…”. Sugeruje przy tym, \u017ce zakupiona do zbior\u00f3w kolekcja Jana Jakowicza w Sitkowcach by\u0142a b\u0142\u0119dem, gdy\u017c nie powinno si\u0119 opiera\u0107 zasob\u00f3w muzeum o przypadkowo nagromadzone obiekty, cz\u0119sto podejrzane dzie\u0142a. Korzystnie natomiast przedstawia si\u0119 dzia\u0142 malarzy polskich. Sugeruje, aby odsprzeda\u0107 obiekty w\u0105tpliwej warto\u015bci, a skupi\u0107 si\u0119 na powi\u0119kszeniu kolekcji sztuki polskiej. Po raz kolejny autor \u017cywi nadziej\u0119, \u017ce po wojnie niezrealizowany projekt Pa\u0142acu Sztuki we Lwowie b\u0119dzie mo\u017cna uskuteczni\u0107. Reorganizacji i uporz\u0105dkowania wymagaj\u0105 te\u017c Galeria Obraz\u00f3w i Gabinet Rycin Muzeum XX Lubomirskich w Ossolineum<\/strong>. Jako najpi\u0119kniejsz\u0105 i najlepiej zorganizowan\u0105 plac\u00f3wk\u0119, posiadaj\u0105c\u0105 bogate zbiory z dziedziny „przemys\u0142u” artystycznego i sztuki ludowej, Treter wymienia, Miejskie Muzeum Artystyczno-Przemys\u0142owe we Lwowie<\/strong>, otwarte w 1874 roku, od 1904 umieszczone w nowym gmachu. Obok ekspozycji zorganizowanej wed\u0142ug wsp\u00f3\u0142czesnych wymaga\u0144, jest \u017cywotn\u0105 instytucj\u0105, w kt\u00f3rej urz\u0105dza si\u0119 wystawy, odczyty, wydaje publikacje.<\/p>\n
Jako odr\u0119bne badacz wymienia do\u015b\u0107 liczne Muzea Diecezjalne w: Krakowie, P\u0142ocku, Poznaniu, Przemy\u015blu, Sandomierzu, Tarnowie, W\u0142oc\u0142awku, \u017bytomierzu<\/strong>. Ograniczone do sztuki ko\u015bcielnej, pe\u0142ni\u0105 nader wa\u017cn\u0105 rol\u0119 pod wzgl\u0119dem ochrony zabytk\u00f3w nara\u017conych na zniszczenie, kradzie\u017c. Ponadto, „mog\u0105 te\u017c stanowi\u0107 wa\u017cny o\u015brodek kszta\u0142cenia kleru w dziedzinie sztuki ko\u015bcielnej, mo\u017ce tam r\u00f3wnie\u017c prowadzi\u0107 studia historyk i artysta.”<\/p>\n
***<\/p>\n
W podsumowaniu Treter podaje definicj\u0119 muzeum, kt\u00f3ra wynika z rozwa\u017ca\u0144 podj\u0119tych w pierwszej cz\u0119\u015bci opracowania: „muzea s\u0105 to instytucje naukowe, w kt\u00f3rych za pomoc\u0105 systematycznego uk\u0142adu planowo i umiej\u0119tnie zbieranych a nale\u017cycie konserwowanych okaz\u00f3w (produkt\u00f3w naturalnych albo sztucznych, orygina\u0142\u00f3w, kopii, reprodukcji, model\u00f3w, itp.) – unaocznia si\u0119 ca\u0142okszta\u0142t, wzgl\u0119dnie jedn\u0105 jak\u0105\u015b ga\u0142\u0105\u017a wiedzy ludzkiej, o przyrodzie wszech\u015bwiata lub o cz\u0142owieku, jego cywilizacji i kulturze.”<\/span><\/p>\n
Z zestawienia i analizy stanu polskich muze\u00f3w, stanowi\u0105cych drug\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 rozwa\u017ca\u0144, zdaniem autora, wy\u0142ania si\u0119 brak \u015bci\u015ble okre\u015blonego programu wi\u0119kszo\u015bci instytucji. „…W muzeach naszych zbiera si\u0119 po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci wszystko, co zbiera\u0107 mo\u017cna, a odnosi si\u0119 to przedewszystkiem do zbior\u00f3w prowincjonalnych…” brak jednolitej zasady pod wzgl\u0119dem zakresu i tre\u015bci muze\u00f3w. Autor ponownie podkre\u015bla wymagania, jakie powinny spe\u0142nia\u0107 osoby zarz\u0105dzaj\u0105ce muzealn\u0105 instytucj\u0105, jak wielk\u0105 rol\u0119 dla wzbogacania i kompletowania zbior\u00f3w pe\u0142ni\u0105 Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Muzeum.<\/p>\n
Gruntowna analiza \u201eStudium\u201d ukazuje Tretera jako krzewiciela polskiej nauki i kultury, zagorza\u0142ego obro\u0144c\u0119 muze\u00f3w, instytucji narodowych, gromadz\u0105cych g\u0142\u00f3wnie wszelkie przejawy polskiej tradycji. Wobec trudnej sytuacji, w jakiej znalaz\u0142a si\u0119 kultura polska, autor wielokrotnie powtarza, \u017ce po wojnie zapewne otworzy si\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 wszechstronnego rozwoju polskich muze\u00f3w. Cz\u0119sto te\u017c powraca do projekt\u00f3w, kt\u00f3rych wobec niesprzyjaj\u0105cych warunk\u00f3w nie uda\u0142o si\u0119 zrealizowa\u0107. Ubolewa nad brakiem narodowego muzeum przyrodniczego i muzeum sztuki polskiej. Opracowanie Tretera z pewno\u015bci\u0105 wymaga uzupe\u0142nienia i weryfikacji, jednak nale\u017cy je uzna\u0107 za niezwykle cenne i przydatne do bada\u0144 wczesnych polskich muze\u00f3w.<\/p>\n
Ma\u0142gorzata Wawrzak<\/a><\/em><\/p>\n
\n
PRZYPISY<\/p>\n
[1]<\/a> <\/sup>Mieczys\u0142aw Treter<\/strong>, urodzony 2 VIII w 1883 r. we Lwowie, zmar\u0142 25 X 1943 r. w Warszawie. Studiowa\u0142 histori\u0119 sztuki i filozofi\u0119 na Uniwersytecie Lwowskim, gdzie w 1910 r. uzyska\u0142 doktorat. W latach 1917\u20131918 wyk\u0142ada\u0142 histori\u0119 sztuki w Polskim Kolegium Uniwersytetu w Kijowie, 1920\u20131922 by\u0142 docentem (historii sztuki) w Politechnice Lwowskiej i Uniwersytetu Lwowskiego w latach 1925\u20131927. W latach 1918\u20131922 by\u0142 kustoszem Muzeum im. Lubomirskich we Lwowie. P\u00f3\u017aniej przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Warszawy, gdzie od 4 II 1922 r. do 12 V 1924 r. by\u0142 dyrektorem Pa\u0144stwowych Zbior\u00f3w Sztuki w Warszawie, wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cycielem Instytutu Propagandy Sztuki; dyrektorem Towarzystwa Szerzenia Sztuki Polskiej W\u015br\u00f3d Obcych oraz docentem w Uniwersytecie Warszawskim, wyk\u0142ada\u0142 tam histori\u0119 sztuki nowszej i teori\u0119 sztuk plastycznych. By\u0142 komisarzem kilku wystaw sztuki polskiej za granic\u0105, autorem prac z zakresu krytyki i teorii sztuki polskiej XIX i XX wieku oraz publicystycznych z filozofii. Cz\u0142onek Polskiego Towarzystwa Filozoficznego we Lwowie od roku 1908 oraz redaktor serii \u201eMonografie Artystyczne\u201d. W 1922 r. Treter opublikowa\u0142 obszerny artyku\u0142 Organizacja zbior\u00f3w pa\u0144stwowych Rzeczypospolitej Polskiej. <\/em>Warszawa 1922 (odbitka z \u201eWiadomo\u015bci Archeologicznych\u201d, T. VII).
[2]<\/a> <\/sup>W sk\u0142ad kolekcji wchodzi\u0142y wybitne dzie\u0142a sztuki europejskiej, p\u0142\u00f3tna Rafaela, Giorgiona, Dominichina, Holbeina oraz „bogata kolekcja innych arcydzie\u0142 wielkiej i ma\u0142ej sztuki” [tam\u017ce s. 33 i n.].
[3]<\/a> <\/sup>Treter mia\u0142 zapewne na my\u015bli dwa akty, tj. Dyplom Pa\u017adzierniko<\/span>wy i Patent Lutowy, kt\u00f3re zapewnia\u0142y r\u00f3wno\u015b\u0107 wszystkim obywatelom wobec prawa. Ludno\u015b\u0107 Galicji, w por\u00f3wnaniu z mieszka\u0144cami innych zabor\u00f3w, cieszy\u0142a si\u0119 \u201enajwi\u0119kszymi mo\u017cliwo\u015bciami swob\u00f3d narodowych w ramach obcej pa\u0144stwowo\u015bci\u201d [Korobowicz, Witkowski 2012].
[4] <\/sup><\/a>By\u0142y to \u201ekatalogi Wsp\u00f3\u0142czesnej Sztuki Polskiej, Miniatur, Tkanin i Haft\u00f3w, Zabytk\u00f3w polskich z XVIII w. – w opracowaniu E. \u015awieykowskiego, Heleny d’Abancourt de Franqueville i in.\u201d [Treter 1917: 65].<\/p>\n
\n
<\/a><\/p>\n
BIBLIOGRAFIA<\/p>\n
CZAPLICKA M., 1911. Stanowisko etnografji w dobie obecnej<\/em>, Ziemia, R. II, nr 13, s. 193-195; nr 14, s. 209-211.
KOROBOWICZ A., W. WITKOWSKI, 2012. Historia ustroju i prawa polskiego: (1772-1918)<\/em>, Warszawa.
\u0141OZI\u0143SKI W., 1921. \u017bycie polskie w dawnych wiekach,<\/em> Lw\u00f3w. 
MACIESZA Al., 1910. Zasady Organizacji Muze\u00f3w Krajoznawczych,<\/em> Ziemia. Tygodnik Krajoznawczy Ilustrowany, R. I, nr 35, s. 549-551; nr 36, s. 561-563.
SAWICKI L., 1910. Szkic programu bada\u0144 krajoznawczych<\/em>, Ziemia. Tygodnik Krajoznawczy Ilustrowany, R. I, nr 1, s. 5-7.
St. STOBIECKI, 1910. W sprawie Krajowego Muzeum Przyrodniczego, Krak\u00f3w.
TRETER M., 1909. Przewodnik po Muzeum Ksi\u0105\u017c\u0105t Lubomirskich we Lwowie<\/em>, Lw\u00f3w.
TRETER M., 1917. Muzea wsp\u00f3\u0142czesne. Studjum muzeologiczne. Pocz\u0105tki, rodzaje, istota i organizacja muze\u00f3w. Publiczne zbiory muzealne w Polsce i przysz\u0142y ich rozw\u00f3j<\/em>, Kij\u00f3w, Nak\u0142adem Redakcji \u201eMuzeum Polskiego\u201d.
WITKIEWICZ S., 1900. Juljusz Kossak<\/em>, Warszawa \u2013 Krak\u00f3w.<\/p>\n
\n
CZYTELNIA >>><\/strong><\/a><\/p>\n
\n","comment_info":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/626","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=626"}],"version-history":[{"count":22,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/626\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9418,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/626\/revisions\/9418"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3614"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=626"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=626"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=626"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}