{"id":589,"date":"2016-12-08T13:45:16","date_gmt":"2016-12-08T12:45:16","guid":{"rendered":"http:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=589"},"modified":"2021-12-16T10:51:43","modified_gmt":"2021-12-16T09:51:43","slug":"czytelnia-odpowiednie-dac-rzeczy-slowo-przemiany-w-polskiej-definicji-muzeum-w-xix-i-xx-wieku-aldona-tolysz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=589","title":{"rendered":"Aldona TO\u0141YSZ | „Odpowiednie da\u0107 rzeczy s\u0142owo” – Przemiany w polskiej definicji „muzeum” w XIX i XX wieku"},"content":{"rendered":"\n
08.12.2016 | \"licencja<\/pre>\n\n\n
Muzeum, b\u0119d\u0105ce instytucj\u0105 wielowymiarow\u0105, stanowi istotny przedmiot bada\u0144 specjalist\u00f3w z r\u00f3\u017cnych dziedzin, zar\u00f3wno humanistyki, jak i, coraz cz\u0119\u015bciej, przedstawicieli nauk \u015bcis\u0142ych. Z tego te\u017c wzgl\u0119du wielokrotnie punktem wyj\u015bcia dla analiz staje si\u0119 definicja, z zasady precyzuj\u0105ca mo\u017cliwie jasnym j\u0119zykiem cechy wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ce muzeum spo\u015br\u00f3d innych instytucji po\u015bwi\u0119conych szeroko poj\u0119tej pami\u0119ci i kulturze. Si\u0119gni\u0119cie do og\u00f3lnie przyj\u0119tego okre\u015blenia nie jest naturalnie b\u0142\u0119dem, jednak w pewnych sytuacjach wymaga g\u0142\u0119bszej refleksji nad generalizacj\u0105, kt\u00f3rej ofiar\u0105 pada charakteryzowany przedmiot[1]<\/sup><\/a>. Niniejszy tekst ma na celu zasygnalizowanie przekszta\u0142ce\u0144 zachodz\u0105cych w rozumieniu i interpretacji terminu \u201emuzeum\u201d przez polskich badaczy, ze szczeg\u00f3lnym naciskiem na prze\u0142om XIX i XX wieku.<\/p>\n
Spo\u015br\u00f3d wielu dost\u0119pnych wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie definicji, na uwag\u0119 zas\u0142uguje stosowane w Kodeksie Etyki ICOM dla Muze\u00f3w<\/a> okre\u015blenie wskazuj\u0105ce, \u017ce \u201emuzeum jest trwale istniej\u0105c\u0105 instytucj\u0105, nie nastawion\u0105 na osi\u0105ganie zysku, s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwu, otwart\u0105 dla publiczno\u015bci, kt\u00f3ra pozyskuje, udost\u0119pnia i wystawia w celu badawczym, edukacyjnym lub dla rozrywki materialne i niematerialne \u015bwiadectwa ludzi oraz ich \u015brodowiska\u201d. Podobn\u0105 definicj\u0119 zaproponowano w ustawie o muzeach z 1996 roku, a tak\u017ce w S\u0142owniku J\u0119zyka Polskiego z 2003 roku. Bazuj\u0105 one na definicji muzeum zaproponowanej przez ICOM w 1989 roku, w kt\u00f3rej muzeum rozumiane jest jako \u201enienastawiona na zysk, trwa\u0142a instytucja w s\u0142u\u017cbie spo\u0142ecze\u0144stwa i jego rozwoju, dost\u0119pna dla publiczno\u015bci; muzeum pozyskuje, konserwuje, bada, upowszechnia i wystawia materialne \u015bwiadectwa ludzi i ich \u015brodowiska dla bada\u0144, edukacji i rozrywki\u201d [Borusiewicz 2012: 62-63]<\/a>[2]<\/sup><\/a>. Termin ten, poddawany licznym przekszta\u0142ceniom jest efektem pracy mi\u0119dzynarodowego \u015brodowiska muzealnik\u00f3w, co zgodnie z zamierzeniem, nadaje mu uniwersalny i, co do zasady, pozbawiony kontekstu charakter. Co znamienne, Wikipedia, b\u0119d\u0105ca jednym z najpowszechniejszych \u017ar\u00f3de\u0142 XXI wieku, wykorzystywanym tak\u017ce przez specjalist\u00f3w, w wersji polskoj\u0119zycznej podkre\u015bla nieco inne cechy muzeum, kt\u00f3re zdefiniowane zosta\u0142o jako \u201einstytucja powo\u0142ana do gromadzenia, badania oraz opieki nad obiektami posiadaj\u0105cymi pewn\u0105 warto\u015b\u0107 historyczn\u0105 b\u0105d\u017a artystyczn\u0105. W wi\u0119kszych muzeach niewielka cz\u0119\u015b\u0107 z tych obiekt\u00f3w jest udost\u0119pniana publiczno\u015bci w postaci wystaw sta\u0142ych lub czasowych, natomiast reszta jest przechowywana w specjalnie do tego przystosowanych magazynach\u201d [por. Muzeum]. W zale\u017cno\u015bci od wybranej definicji mo\u017cemy zatem przyj\u0105\u0107 r\u00f3\u017cne, cz\u0119sto niewsp\u00f3\u0142mierne ze sob\u0105 punkty widzenia. Co wi\u0119cej, z pola widzenia znikn\u0105\u0107 mo\u017ce w ten spos\u00f3b przesz\u0142o\u015b\u0107 instytucji, kt\u00f3ra, jak pisze Krzysztof Pomian, pozwala \u201ewpisa\u0107 histori\u0119 muze\u00f3w w histori\u0119 og\u00f3ln\u0105, a dok\u0142adnie: w histori\u0119 zarazem polityczn\u0105, kulturaln\u0105, spo\u0142eczn\u0105 i gospodarcz\u0105\u201d [Pomian 2012: 313<\/a>].<\/p>\n
Przekszta\u0142cenia definicji \u201emuzeum\u201d w XX wieku, a szczeg\u00f3lnie w jego drugiej po\u0142owie, w spos\u00f3b wyczerpuj\u0105cy przeanalizowa\u0142 Miros\u0142aw Borusiewicz [Borusiewicz 2012]<\/a>, a wcze\u015bniej tak\u017ce Dorota Folga-Januszewska [Folga-Januszewska 2008: 200-203<\/a>], kt\u00f3ra powr\u00f3ci\u0142a do tego zagadnienia m.in. w zbiorze tekst\u00f3w Muzeum: fenomeny i problemy <\/em>[Folga-Januszewska 2015<\/a>]. Nie ma zatem potrzeby powtarza\u0107 w tym miejscu poczynionych przez wspomnianych badaczy spostrze\u017ce\u0144, jakkolwiek warto zaznaczy\u0107, \u017ce oboje odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 bezpo\u015brednio do staro\u017cytnej tradycji o\u015brodka bada\u0144, museionu<\/em>[3]<\/sup><\/a>. \u201eMuzeum \u2013 Zwierciad\u0142o \u015awiata\u201d[4]<\/sup><\/a>, rozumiane jako \u015bwi\u0105tynia i o\u015brodek \u017cycia kulturalnego, Wie\u017ca Babel i Theatrum Mundi jednocze\u015bnie, sta\u0142o si\u0119 przedmiotem rozwa\u017ca\u0144 wybitnego polskiego muzeologa, Stanis\u0142awa Lorentza, kt\u00f3ry stwierdzi\u0142, i\u017c: \u201eNaczelnym zadaniem muze\u00f3w ma by\u0107 przedstawienie niejako w wielkich tablicach synoptycznych ca\u0142okszta\u0142tu ludzkiej wiedzy i do\u015bwiadcze\u0144 zdobytych przez niezliczone generacje (\u2026)\u201d [Lorentz 1963: 9]<\/a>. W innym z tekst\u00f3w badacz posi\u0142kuj\u0105c si\u0119 dosy\u0107 og\u00f3lnikow\u0105 definicj\u0105[5]<\/sup><\/a> ponownie podkre\u015bli\u0142 staro\u017cytne, akademickie podwaliny i naukowe ambicje tej instytucji. Wyra\u017ana w pracach Lorentza tendencja do unikania jednoznacznego rozumienia terminu \u201emuzeum\u201d jest charakterystyczna dla badaczy z pocz\u0105tku XX wieku. Bazuje ona na dw\u00f3ch, niewykluczaj\u0105cych si\u0119 sposobach postrzegania muzeum, jako miejsca spotka\u0144 oraz jako instytucji o naukowej proweniencji. St\u0105d te\u017c w pracach Lorentza, a p\u00f3\u017aniej Folgi-Januszewskiej r\u00f3wnolegle mowa o museionie<\/em> i museaum<\/em>, jako obliczach jednej idei raczej ni\u017c konkretnej instytucji.<\/p>\n
Nie oznacza to bynajmniej, \u017ce na pocz\u0105tku XX wieku i wcze\u015bniej nie sformu\u0142owano definicji muzeum. Przeciwnie, w S\u0142owniku j\u0119zyka polskiego<\/em> Samuela Bogumi\u0142a Lindego, wydanie z 1809 roku, termin \u201emuzeum\u201d pojawia si\u0119 w kontek\u015bcie \u201emuz\u201d, dziewi\u0119ciu c\u00f3rek Jowisza, bogi\u0144 nauk i kunszt\u00f3w. Zosta\u0142o ono okre\u015blone jako \u201e\u015bwi\u0105tynia Muz; zbi\u00f3r rzeczy kunsztownych, gabinet; miejsce schadzki, w celu bawienia si\u0119 wzajemnego kunsztami i naukami\u201d [Linde 1809: 168]<\/a>. Definicja taka zosta\u0142a powt\u00f3rzona tak\u017ce w wydaniu p\u00f3\u017aniejszym, z 1857 roku. W S\u0142owniku j\u0119zyka polskiego <\/em>Kar\u0142owicza, Kry\u0144skiego i Nied\u017awiedzkiego, \u201emuzeum\u201d zosta\u0142o zdefiniowane jako \u201ezbi\u00f3r przedmiot\u00f3w, maj\u0105cych warto\u015b\u0107 dla jakiej\u015b nauki, sztuki, albo ga\u0142\u0119zi przemys\u0142u; gmach w kt\u00f3rym znajduje si\u0119 ten zbi\u00f3r\u201d. Wyr\u00f3\u017cniono tak\u017ce kilka typ\u00f3w muze\u00f3w, jako pierwsze wskazuj\u0105c archeologiczne, nast\u0119pnie przyrodnicze, pedagogiczne, przemys\u0142owe, rolnicze oraz sztuk pi\u0119knych [Kar\u0142owicz, Kry\u0144ski, Nied\u017awiedzki 1902: 1079<\/a>]. Co ciekawe, w s\u0142owniku uj\u0119to tak\u017ce wyrazy pochodne od muzeum, w tym \u201emuzealny\u201d rozumiany jako \u201enadaj\u0105cy si\u0119 do muzeum\u201d, \u201emuzeograf\u201d jako \u201eopisywacz muzeum\u201d, czy \u201emuzeografia\u201d jako \u201eopisywanie przedmiot\u00f3w znajduj\u0105cych si\u0119 w muzeum\u201d.<\/p>\n
Zdecydowanie obszerniejszy opis znale\u017a\u0107 mo\u017cna w Encyklopedji powszechnej <\/em>Samuela Orgelbranda z 1901 roku. W definicji powt\u00f3rzono grecki \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w wskazany przez Lindego, uzupe\u0142niono jednak opis o histori\u0119 tej instytucji, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Muzeum Ptolemeusza Filadelfa w Aleksandrii oraz popularne za granic\u0105 \u201emuzea literackie\u201d, udost\u0119pniaj\u0105ce czasopisma i pe\u0142ni\u0105ce role miejsc spotka\u0144 i dyskusji. Autor podkre\u015bli\u0142 jednak zasadnicz\u0105 zmian\u0119, pisz\u0105c \u201ePrzewa\u017cnie jednak mianem Muzeum oznaczaj\u0105 dzisiaj zbiory okaz\u00f3w natury, lub przedmiot\u00f3w sztuki, kt\u00f3re b\u0119d\u0105c nagromadzonemi w przeznaczonym wy\u0142\u0105cznie na to gmachu, wystawiane s\u0105 ju\u017c to na widok znawc\u00f3w i ku zadowoleniu przyjaci\u00f3\u0142 sztuki, ju\u017c to dla cel\u00f3w naukowych\u201d, i dalej \u201eCz\u0119\u015bciej jeszcze oznaczaj\u0105 nazw\u0105 Muzeum zbiory dzie\u0142 sztuki wszelkiego rodzaju (rzadko jednak utwor\u00f3w malarstwa), kt\u00f3re nale\u017c\u0105 albo do wszystkich czas\u00f3w (\u2026), albo pochodz\u0105 z niekt\u00f3rych tylko okres\u00f3w (\u2026)\u201d [Olgerbranda 1901: 370<\/a>]. W opisie, jako warte uwagi podano muzeum krakowskie oraz w Raperswilu, a tak\u017ce zbiory przy bibliotekach prywatnych, m.in. przy bibliotece Ossoli\u0144skich we Lwowie. Osobne has\u0142o uzyska\u0142o warszawskie Muzeum przemys\u0142u i rolnictwa. Ilustrowana encyklopedja<\/em> Trzaski, Everta i Michalskiego z 1927 roku w opracowaniu Stanis\u0142awa Lama definiuje \u201emuzeum\u201d jako instytucj\u0119 naukow\u0105, \u201ew kt\u00f3rej za pomoc\u0105 systematycznego uk\u0142adu planowo i umiej\u0119tnie zbieranych i nale\u017cycie konserwowanych okaz\u00f3w (produkt\u00f3w naturalnych albo sztucznych, orygina\u0142\u00f3w, kopij, reprodukcyj, model\u00f3w itp.) unaocznia si\u0119 kszta\u0142t, wzgl\u0119dnie jedn\u0105 jak\u0105\u015b ga\u0142\u0105\u017a wiedzy ludzkiej o przyrodzie lub cz\u0142owieku, jego cywilizacji lub kulturze\u201d. Szczeg\u00f3\u0142owo podane zosta\u0142y typy i specjalizacje muze\u00f3w przyrodniczych i historycznych, do kt\u00f3rych jako podgrup\u0119 zaliczono muzea artystyczne [Lam 1927: 666-668<\/a>]. Definicja poszerzona zosta\u0142a o zarys historii kolekcjonerstwa w Polsce, w kt\u00f3rej wskazano na g\u0142\u00f3wne przedmioty zainteresowa\u0144 zbieraczy: \u201enumizmaty, bro\u0144 wschodni\u0105, perskie i tureckie tkaniny, a tak\u017ce obce wyroby artystyczne, pos\u0105gi, biusty i obrazy (zw\u0142aszcza w\u0142oskie i flamandzkie)\u201d. Obok znaczniejszych kolekcjoner\u00f3w prywatnych wymienione zosta\u0142y najwa\u017cniejsze muzea w Polsce. Wydana zaledwie sze\u015b\u0107 lat p\u00f3\u017aniej Encyklopedja powszechna w dwu tomach<\/em> Trzaski, Everta i Michalskiego, ogranicza definicj\u0119 muzeum do stwierdzenia, \u017ce jest to instytucja naukowa, \u201ew kt\u00f3rej przechowywane s\u0105 okazy przyrodnicze, historyczne, obrazy rze\u017aby etc.\u201d. Pojawi\u0142y si\u0119 natomiast dodatkowe has\u0142a jak \u201emuzeografja\u201d i \u201emuzeologja\u201d, przy czym t\u0119 ostatni\u0105 opisano jako nauk\u0119 zajmuj\u0105c\u0105 si\u0119 \u201ewszelkimi zagadnieniami zwi\u0105zanemi z zak\u0142adaniem i utrzymywaniem muze\u00f3w oraz konserwacj\u0105 i systematyk\u0105 zbior\u00f3w\u201d [Lam 1933: 1260<\/a>]. Skr\u00f3towo\u015b\u0107 ta przypomina has\u0142o zawarte w Gutenberg Konversations Lexikon<\/em> z pocz\u0105tku lat trzydziestych XX wieku, gdzie definicj\u0119 \u201emuzeum\u201d ograniczono do stwierdzenia, \u017ce jest to kolekcja przedmiot\u00f3w naturalnych lub artystycznych, jak r\u00f3wnie\u017c miejsce lub budynek, w kt\u00f3rym s\u0105 one przechowywane [Gutenberg Konversations Lexikon 1930\/31: 2194<\/a>].<\/p>\n
Termin \u201emuzeum\u201d zosta\u0142 szeroko om\u00f3wiony w wydanej w 1935 roku publikacji \u015awiat i \u017cycie. Zarys encyklopedyczny wsp\u00f3\u0142czesnej wiedzy i kultury<\/em> pod redakcj\u0105 Zygmunta \u0141empickiego. Has\u0142o opracowa\u0142 Micha\u0142 Walicki, kt\u00f3ry podzieli\u0142 opis na trzy dzia\u0142y: \u201eDefinicja i rozw\u00f3j\u201d, \u201eTypy muze\u00f3w\u201d oraz \u201eMuzea polskie\u201d. Nakre\u015blaj\u0105c histori\u0119 polskiego muzealnictwa autor uwydatni\u0142 rol\u0119 mecenatu artystycznego Stanis\u0142awa Augusta Poniatowskiego, kt\u00f3ry \u201epo\u0142o\u017cy\u0142 by\u0142 mi\u0119dzy innymi znakomite zas\u0142ugi w zakresie muzealnictwa, tworz\u0105c podstawy ju\u017c nie \u015bci\u015ble dynastycznych, lecz pa\u0144stwowych cz\u0119\u015bciowo zbior\u00f3w\u201d [Walicki 1935: 770<\/a>]. Konsekwencj\u0105 postaw naukowych i romantycznych dominuj\u0105cych na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku sta\u0142 si\u0119 wed\u0142ug Walickiego ruch antykwarsko-muzealny, uto\u017csamiony z postaw\u0105 Heleny Radziwi\u0142\u0142owej (Niebor\u00f3w) i Izabelli Czartoryskiej (Pu\u0142awy). By\u0142 to zdaniem Walickiego kierunek zgodny z tendencj\u0105 europejsk\u0105, gdzie zacz\u0119to odchodzi\u0107 od kolekcji osobliwo\u015bci do zbior\u00f3w nabieraj\u0105cych \u201eznami\u0119 \u00abnarodowego pami\u0105tek ko\u015bcio\u0142a\u00bb, wyrastaj\u0105c w wielkie magazyny, zape\u0142nione na podobie\u0144stwo \u015bpichlerzy najr\u00f3\u017cnorodniejszemi zabytkami narodowej archeologji\u201d [ibidem: 771<\/a>]. W tych dzia\u0142aniach \u201e\u017cywi\u0142y si\u0119 i krzepi\u0142y narodowe ruchy Europy pierwszej po\u0142owy XIX wieku. By\u0142a to pierwsza polityczna rola, jak\u0105 z powodzeniem odegra\u0142y muzea\u201d [ibidem<\/a>]. Nieco dalej Walicki zauwa\u017ca, \u017ce \u201eMuzeum, jako zbi\u00f3r ciekawo\u015bci, przyt\u0142aczaj\u0105ce sw\u0105 egzotyczn\u0105 tajemniczo\u015bci\u0105 widza, zmieniaj\u0105ce natarczyw\u0105 ciekawo\u015b\u0107 zwiedzaj\u0105cych w rych\u0142e zm\u0119czenie, muzeum trudno jeszcze dost\u0119pne szerszym masom, przeznaczone raczej do obs\u0142ugi powo\u0142anych naukowc\u00f3w \u2013 oto pierwsza faza istnienia zbior\u00f3w muzealnych, pomy\u015blanych zasadniczo ju\u017c jako instytucje u\u017cyteczno\u015bci publicznej\u201d [ibidem: 772<\/a>]. Pocz\u0105tki o\u017cywienia w muzealnictwie, kt\u00f3rych jask\u00f3\u0142k\u0105 sta\u0142 si\u0119 zjazd muzeolog\u00f3w w Mannheim w 1903 roku, przyni\u00f3s\u0142 w zakresie teorii muzealnictwa przewarto\u015bciowanie cel\u00f3w i metody pracy. Sta\u0142y si\u0119 nimi planowe kompletowanie zbior\u00f3w, ich specjalizacja i systematyka, oraz r\u00f3wnolegle do niej prowadzona dzia\u0142alno\u015b\u0107 o\u015bwiatowa i wychowawczo-spo\u0142eczna [The Mannheim Conference 1903: 105-109<\/a>]. Podobnie jak w zaprezentowanych wcze\u015bniej definicjach Walicki wskaza\u0142 g\u0142\u00f3wne typy muze\u00f3w, tj. muzea przyrodniczo-techniczne oraz humanistyczne i historyczne. Has\u0142o uzupe\u0142nione zosta\u0142o o list\u0119 najwa\u017cniejszych muze\u00f3w w Polsce, a tak\u017ce informacj\u0119 o Zwi\u0105zku Muze\u00f3w Polskich oraz podstawow\u0105 bibliografi\u0119 ze \u201eZbiorami Polskimi\u201d Chwalewika na czele. Dosy\u0107 szerok\u0105 definicj\u0119 muzeum proponowa\u0142a ustawa o opiece nad muzeami publicznemi z 1933 roku, w kt\u00f3rej okre\u015blono je jako \u201ewszelkie zbiory z zakresu sztuki, kultury i przyrody, z wy\u0142\u0105czeniem bibljotek, zorganizowane pod k\u0105tem widzenia warto\u015bci naukowej, artystycznej lub pami\u0105tkowej (\u2026)\u201d [por. ustawa 1933: art. 1].<\/p>\n
Wspomniane definicje \u201emuzeum\u201d, szczeg\u00f3lnie opracowane w okresie mi\u0119dzywojennym, w du\u017cym stopniu opieraj\u0105 si\u0119 na opracowaniach wcze\u015bniejszych, w tym autorstwa Mieczys\u0142awa Tretera. W ksi\u0105\u017cce Muzea wsp\u00f3\u0142czesne. Studjum muzeologiczne <\/em>opublikowanej w 1917 roku, autor w zasadzie pomin\u0105\u0142 kwesti\u0119 definicji, skupiaj\u0105c si\u0119 na historii, typologii oraz om\u00f3wieniu przyk\u0142ad\u00f3w polskich instytucji [Treter 1917<\/a>]. Nie przeszkodzi\u0142o to jednak, aby tekst ten sta\u0142 si\u0119 podstaw\u0105 dla opracowania definicji zawartej Encyklopedji powszechnej w dwu tomach<\/em>, a tak\u017ce dla has\u0142a z publikacji \u015awiat i \u017cycie. Zarys encyklopedyczny wsp\u00f3\u0142czesnej wiedzy i kultury<\/em>. Mieczys\u0142aw Treter nie zawar\u0142 definicji \u201emuzeum\u201d tak\u017ce w nieco p\u00f3\u017aniejszym opracowaniu dotycz\u0105cym organizacji zbior\u00f3w muzealnych [Treter 1922: 4<\/a>], jednak\u017ce precyzuj\u0105c zadania kierownika zbior\u00f3w artystycznych, da\u0142 obraz proponowanej przez siebie interpretacji tego terminu. Celem muze\u00f3w jest zatem \u201eZbiory artystyczne i historyczne gromadzi\u0107, kontemplowa\u0107, pomna\u017ca\u0107 (\u2026), nale\u017cycie konserwowa\u0107, inwentaryzowa\u0107 i naukowo katalogowa\u0107, odpowiednio i planowo rozmieszcza\u0107, ogl\u0105danie ich [gromadzonych dzie\u0142 – przyp. AT] i studiowanie u\u0142atwia\u0107 i mo\u017cliwie szeroki og\u00f3\u0142 do korzystania z tych zbior\u00f3w zach\u0119ca\u0107 (\u2026), ale zarazem s\u0142u\u017cy\u0107 sztuce wsp\u00f3\u0142czesnej i oddzia\u0142ywa\u0107 korzystnie na jej rozw\u00f3j (w tej my\u015bli za\u0142o\u017cy\u0142 Stanis\u0142aw August Mus\u00e9e moderne i.t.d.)\u201d [ibidem: 25-26<\/a>].<\/p>\n
Pojawiaj\u0105ce si\u0119 wielokrotnie nawi\u0105zanie do ostatniego polskiego kr\u00f3la wi\u0105za\u0107 nale\u017cy z kr\u00f3tkim tekstem autorstwa Micha\u0142a Jerzego Wandalina Mniszcha, w kt\u00f3rym autor sugeruje, i\u017c podj\u0119cie dzia\u0142a\u0144 maj\u0105cych na celu zgromadzenie i ochron\u0119 rozproszonego dziedzictwa krajowego \u201ewskrzesz\u0105 nieomylnie umys\u0142y dot\u0105d niewiadome, zataione, lub przewodnik\u00f3w potrzebuj\u0105ce, o\u015bmiel\u0105 boia\u017aliwych do ucze\u015bnictwa prac, biegleyszych w zamys\u0142ach utwierdz\u0105, w wielu wzniec\u0105 ch\u0119\u0107 zbawienn\u0105 my\u015blenia, zastanawiania si\u0119, nabywania, y dzielenia\u201d [Mniszech 1775: 214<\/a>]. Jest to tekst o tyle istotny dla historii polskiego muzealnictwa, \u017ce po raz pierwszy wskazuje na konieczno\u015b\u0107 zbudowania zbior\u00f3w narodowych, kt\u00f3re swoim zasi\u0119giem obejm\u0105 zar\u00f3wno ksi\u0119gozbiory, archiwa, tw\u00f3rczo\u015b\u0107 artystyczn\u0105, cho\u0107 t\u0119 bez specjalnego nacisku, ale tak\u017ce przyrz\u0105dy naukowe czy okazy przyrodnicze, co stanowi \u017cyw\u0105 reakcj\u0119 na przemiany zachodz\u0105ce w kolekcjonerstwie, dokonuj\u0105ce si\u0119 w tym okresie szczeg\u00f3lnie w Anglii [6]<\/a>. Jak wskazuje Ewa Manikowska, za pocz\u0105tek muze\u00f3w narodowych nale\u017cy uzna\u0107 w\u0142a\u015bnie drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XVIII wieku, kiedy stopniowo udost\u0119pniane by\u0142y kolekcje kr\u00f3lewskie i ksi\u0105\u017c\u0119ce [Manikowska 2014: 65<\/a>]. Kolejne etapy kszta\u0142towania si\u0119 muze\u00f3w narodowych przypadaj\u0105ce na XIX wiek, si\u0142\u0105 rzeczy nie mog\u0142y mie\u0107 tak silnego oddzia\u0142ywania w kraju rozdzielonym przez zaborc\u00f3w[7]<\/sup><\/a>. Dziedzictwo to by\u0142o jednak \u017cywe w\u015br\u00f3d polskich muzeolog\u00f3w, znajduj\u0105c odzwierciedlenie w charakterze budowanych zbior\u00f3w.<\/p>\n
Co wi\u0119cej, we wspomnianym tek\u015bcie Mniszcha, wyznaczony zosta\u0142 g\u0142\u00f3wny kierunek, w jakim powinno zmierza\u0107 polskie kolekcjonerstwo \u201eZostawmy rze\u017aby kosztowne, obrazy bezcenne, te przyziemne sztuk wyzwolonych pie\u015bcid\u0142a narodom s\u0142usznie chlubi\u0105cym si\u0119, (\u2026). Niech si\u0119 stai\u0105 wzorami do na\u015bladowania, lecz z pomiarkowaniem (\u2026). Chwy\u0107my si\u0119 \u015brodk\u00f3w, ta\u0144szych, pr\u0119dszych, \u0142atwieyszych, a ten\u017ce prawie po\u017cytek przynosz\u0105cych. Zatrzymuymy si\u0119 w obr\u0119bach granic Oyczyzny, poznaymy w\u0142asnych Kray (\u2026)\u201d[Mniszech 1775: 218<\/a>]. Podej\u015bcie to wynika\u0142o z jednej strony z rodz\u0105cej si\u0119 konieczno\u015bci ochrony w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci narodowej, z drugiej za\u015b z potrzeby jej spo\u0142ecznego ugruntowania i rozwoju. B\u0142\u0119dnym by\u0142oby jednak stwierdzenie, \u017ce Polacy po\u015bwi\u0119cili si\u0119 wy\u0142\u0105cznie zabytkom krajowym, odrzucaj\u0105c to, co \u201eobce\u201d. W czasopi\u015bmie \u201eMuzeum Polskie: malarstwo, rze\u017aba, przemys\u0142 artystyczny\u201d [Kopera, Pagaczewski: 1914<\/a>] autorzy jednoznacznie wskazuj\u0105 na przyczyny powo\u0142ania czasopisma, pisz\u0105c: \u201eW pierwszym rz\u0119dzie jest obowi\u0105zkiem naszego spo\u0142ecze\u0144stwa zapozna\u0107 si\u0119 z tymi zabytkami sztuki i kultury, kt\u00f3re mu przesz\u0142o\u015b\u0107 pozostawi\u0142a\u201d i dalej \u201eZnajdzie tu ka\u017cdy, kogo obchodzi nasza przesz\u0142o\u015b\u0107 dzie\u0142a pierwszorz\u0119dnych mistrz\u00f3w polskich i obcych, kt\u00f3rzy w Polsce i dla Polski pracowali\u201d, napominaj\u0105c na koniec \u201eZabytki polskie gin\u0105, a gin\u0105 dlatego, \u017ce og\u00f3\u0142 cho\u0107 kulturalny, dotychczas nie zdaje sobie dok\u0142adnie sprawy z tego, co mu na polu sztuki wspania\u0142a przesz\u0142o\u015b\u0107 pozostawi\u0142a (\u2026)\u201d. Muzeum w formie papierowej publikacji mia\u0142o by\u0107 zatem szans\u0105 na dotarcie do wszystkich sfer i zach\u0119t\u0105 do poznawania kultury polskiej, niezale\u017cnie od pochodzenia artyst\u00f3w, kt\u00f3rzy j\u0105 wsp\u00f3\u0142tworzyli. Analogicznie na kartach publikacji \u201eMuzeum Polskie: po\u015bwi\u0119cone dziejom i zabytkom sztuki i kultury\u201d [Grocholski, Treter 1917<\/a>] wyst\u0119puj\u0105 zar\u00f3wno obiekty o polskiej, jak i zagranicznej proweniencji, a kluczem doboru jest, jak wskazuje sam tytu\u0142 publikacji, wp\u0142yw na kszta\u0142towanie kultury[8]<\/sup><\/a>. W podobnym tonie wypowiada\u0142 si\u0119 Stanis\u0142aw Ma\u0142kowski, wyja\u015bniaj\u0105c \u201eU\u017cywaj\u0105c wyrazu \u201emuzeum\u201d, nie mam na my\u015bli jedynie mniej lub bardziej usystematyzowanych zbior\u00f3w. W mojem zrozumieniu muzeum jest przybytkiem wiedzy, wyrastaj\u0105cym z g\u0142\u0119bin \u017cycia duchowego narodu, kt\u00f3ry go wznosi, a opartym na dorobku ca\u0142ej ludzko\u015bci i dzia\u0142aj\u0105cym dla jego powi\u0119kszenia\u201d [Ma\u0142kowski 1922: 208<\/a>]. Ten cel przy\u015bwieca\u0142 r\u00f3wnie\u017c Mniszchowi, kt\u00f3ry pisa\u0142 \u201eNauki pomno\u017c\u0105 \u015bwiat\u0142a, te szczepi\u0105c cnot\u0119, w\u0142adz\u0119 Duszy kierowa\u0107 potrafi\u0105. Zbawienne natchnienia, szcz\u0119\u015bliwsze okoliczno\u015bci, nagrodz\u0105 mo\u017ce z czasem kl\u0119ski poniesione, zagoi\u0105 rany polityczne, gdy ich odkryi\u0105 pocz\u0105tki y sposob leczenia podadz\u0105\u201d [Mniszech 1775: 212<\/a>].<\/p>\n
Jest rzecz\u0105 znamienn\u0105, \u017ce projekt maj\u0105cy na celu zachowanie przesz\u0142o\u015bci przysz\u0142o\u015bci okre\u015blony zosta\u0142 mianem Museaum Polonicum<\/em>, terminem, kt\u00f3ry w powszechne u\u017cycie wszed\u0142 stosunkowo p\u00f3\u017ano, podobnie jak mia\u0142o to miejsce w odniesieniu to wyrazu \u201ekolekcjoner\u201d i \u201ekolekcjonerstwo\u201d, na co wskazuje Agnieszka Kluczewska-W\u00f3jcik [Kluczewska-W\u00f3jcik 2015: 20<\/a>]. Oba wyrazy stanowi\u0105 zapo\u017cyczenie, z t\u0105 jednak r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce termin \u201emuzeum\u201d zacz\u0119\u0142o funkcjonowa\u0107 za po\u015brednictwem \u00f3wczesnych XVIII-wiecznych zbior\u00f3w, kt\u00f3re \u201eprzez znaczny przeci\u0105g czasu zebrane, (\u2026), to in Musaeo Britannico, to w Instytucie Bolo\u0144skim, to w przepysznej Florenckiey Galleryi\u201d, nawi\u0105zywa\u0142y do czterech najwa\u017cniejszych \u017ar\u00f3de\u0142 inspiracji powsta\u0142ych \u201eW Atenach za Peryklesa, w Rzymie za Augusta, we Florencyi za panowania Domu Medicis, we Francyi za Ludwika XIV\u201d [Mniszech 1775: 218, 214<\/a>]. Projekt Museaum Polonicum<\/em> funkcjonowa\u0142 zatem na co najmniej dw\u00f3ch p\u0142aszczyznach: uniwersalnej wyra\u017caj\u0105cej og\u00f3ln\u0105 potrzeb\u0119 gromadzenia i udost\u0119pniania wiedzy o przesz\u0142o\u015bci, oraz lokalnej maj\u0105cej pobudzi\u0107 do aktywnego w\u0142\u0105czenia si\u0119 tych, kt\u00f3rzy identyfikuj\u0105 si\u0119 z Polsk\u0105. W obliczu kl\u0119sk politycznych w\u0142a\u015bnie ten drugi aspekt przynosi\u0142 szczeg\u00f3ln\u0105 chlub\u0119 potencjalnym darczy\u0144com, kt\u00f3rzy piel\u0119gnuj\u0105c tradycj\u0119 sia\u0107 mieli ziarno wiedzy i kultury w narodzie. Dzia\u0142anie takie by\u0142o zatem i przyjemne, i po\u017cyteczne. Wydaje si\u0119, \u017ce w duchu takiej interpretacji powinny zosta\u0107 odczytane definicje powsta\u0142e na prze\u0142omie XIX i XX wieku. Nie umniejszaj\u0105c znaczenia delectare <\/em>Domu muz i miejsca spotka\u0144 towarzyskich, muzeum stawa\u0142o si\u0119 miejscem, kt\u00f3re mia\u0142o naucza\u0107 i wzrusza\u0107, zgodnie z wypracowanym, z biegiem lat coraz bardziej szczeg\u00f3\u0142owo, zakresem dzia\u0142a\u0144: gromadzeniem, ochron\u0105 i udost\u0119pnianiem materialnego i niematerialnego dziedzictwa kultury. Nie mo\u017cna jednak zapomina\u0107, \u017ce za such\u0105 definicj\u0105 kryje si\u0119 historia idei, wielkiego o\u015bwieceniowego projektu nowoczesnego pa\u0144stwa i spo\u0142ecze\u0144stwa [Preziosi 2012<\/a>], kt\u00f3ry w r\u00f3wnej mierze mia\u0142 sw\u00f3j udzia\u0142 w Polsce.<\/p>\n
<\/a><\/p>\n
\n<\/p>
Aldona To\u0142ysz<\/a><\/em><\/p>\n
\n
PRZYPISY<\/p>\n
[1]<\/sup><\/a> Zgodnie z twierdzeniem, \u017ce ka\u017cde uog\u00f3lnienie jest b\u0142\u0119dne lub nawet niebezpieczne, nawet zawarte w tym zdaniu, na co wskazywali chocia\u017cby Aleksander Dumas czy Mark Twain.
[2]<\/sup><\/a> Zaprezentowana definicja znacz\u0105co r\u00f3\u017cni si\u0119 od tej zaproponowanej w 1946 r., wg kt\u00f3rej \u201es\u0142owo \u2018muzeum\u2019 zawiera wszelkie otwarte dla publiczno\u015bci kolekcje obiekt\u00f3w artystycznych, technicznych, naukowych, historycznych czy archeologicznych, w\u0142\u0105czaj\u0105c w to ogrody zoologiczne i botaniczne, ale wy\u0142\u0105czaj\u0105c biblioteki, z wyj\u0105tkiem takich, kt\u00f3re posiadaj\u0105 sta\u0142e przestrzenie wystaw\u201d, Borusiewicz 2012: 62<\/a>.
[3]<\/sup><\/a>  U Doroty Folgi-Januszewskiej tak\u017ce musaeum<\/em>, jako miejsca spotka\u0144, por. Folga-Januszewska 2015: 16-17<\/a>.
[4]<\/sup><\/a> Has\u0142o Czwartek Konferencji Og\u00f3lnej ICOM, Sztokholm, 1959.
[5]<\/sup><\/a> \u201eWsp\u00f3\u0142czesne muzeum okre\u015blamy jako instytucj\u0119, kt\u00f3ra gromadzi i przechowuje, opracowuje naukowo i upowszechnia swe zbory, jest wi\u0119c r\u00f3wnocze\u015bnie skarbnic\u0105 i magazynem, instytutem naukowym i instytucja naukow\u0105\u201d, por. Lorentz 1963 (1999): 31<\/a>.
[6]<\/sup><\/a> Na temat koncepcji Mniszcha zob.:  Powidzki 1955<\/a>; w kontek\u015bcie rozwoju muzealnictwa na ziemiach polskich: Kunysz 1987<\/a>.
[7]<\/sup><\/a> Pierwszy etap przypada\u0142 na lata 1800-1830 wraz z kszta\u0142towaniem si\u0119 pa\u0144stw narodowych, kolejny to lata 1830-1870, gdy w obr\u0119bie muze\u00f3w \u201euniwersalnych\u201d tworzono kolekcje specjalistyczne, ostatni za\u015b, obejmuj\u0105cy okres do 1918 roku, to po\u015bredniczenie zbior\u00f3w publicznych w kszta\u0142towaniu presti\u017cu pa\u0144stwa, Manikowska 2014: 65<\/a>.
[8]<\/sup><\/a> Jak zauwa\u017ca Ewa Manikowska, zasada ta dzia\u0142a\u0142a tak\u017ce w drug\u0105 stron\u0119. Polscy eksperci zajmuj\u0105cy si\u0119 rewindykacj\u0105 zagrabionych dzie\u0142 kultury materialnej w Mieszanej Komisji Specjalnej dzia\u0142aj\u0105cej na mocy art. 15 traktatu ryskiego z 1921 roku, mi\u0119dzy wyrazami \u201ekrajowy\u201d i \u201euniwersalny\u201d nie widzieli sprzeczno\u015bci, Manikowska 2014: 74, przypis 35.<\/a><\/p>\n
BIBLIOGRAFIA<\/p>\n
Borusiewicz Miros\u0142aw, 2012<\/a>. Nauka czy rozrywka? Nowa muzeologia w europejskich definicjach muzeum<\/em>, Krak\u00f3w: Universitas.
Folga-Januszewska Dorota, 2008<\/a>. \u201eMuzeum: definicja i poj\u0119cie. Czym jest muzeum dzisiaj?\u201d, Muzealnictwo<\/em>, nr 49, s. 200-203.
Folga-Januszewska Dorota, 2015<\/a>. Muzeum: fenomeny i problemy<\/em>, Krak\u00f3w:  Universitas.
Grocholski Ludgard, Treter Mieczys\u0142aw (red.), 1917<\/a>. Muzeum Polskie: po\u015bwi\u0119cone dziejom i zabytkom sztuki i kultury<\/em>, Kij\u00f3w: Nak\u0142adem grona wydawc\u00f3w.
Gutenberg Konversations Lexikon<\/em>, 1930\/1931<\/a>. Wien\u2013Hamburg\u2013Z\u00fcrich: Gutenberg Verlag Christensen & Co, t. V.
Kar\u0142owicz Jan, Kry\u0144ski Adam, Nied\u017awiedzki W\u0142adys\u0142aw (red.), 1902<\/a>. S\u0142ownik j\u0119zyka polskiego<\/em>, Warszawa: Nak\u0142adem Prenumerator\u00f3w i kasy im. Mianowskiego, t. II.
 Kopera Feliks, Pagaczewski Julian, 1914<\/a>. Polskie Muzeum: malarstwo, rze\u017aba, przemys\u0142 artystyczny<\/em>, Krak\u00f3w: Nak\u0142adem St. Zarewicza i sp\u00f3\u0142ki, r. 1, z. 2.
Kluczewska-W\u00f3jcik Agnieszka, 2015<\/a>. \u201eKolekcjoner polski u progu nowoczesno\u015bci \u2013 szkic do portretu\u201d, w: Kolekcjonerstwo polskie XX i XXI wieku.<\/em> Szkice<\/em>, T. <\/em>de Rosset, A. Kluczewska-W\u00f3jcik, A. To\u0142ysz (red.), Warszawa: NIMOZ, s. 19-39.
Kunysz Antoni, 1987<\/a>. „Pocz\u0105tki muzealnictwa na ziemiach polskich ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem muzealnictwa Galicyjskiego”, Rocznik Archiwalno-Historyczny, <\/i>nr 4, s. 3-24.
Lam Stanis\u0142aw (opr. red.), 1927<\/a>. Ilustrowana encyklopedja Trzaski, Everta i Michalskiego z wieloma mapami, tablicami i ilustracjami w tek\u015bcie<\/em>, Warszawa: Nak\u0142adem ksi\u0119garni Trzaski, Everta i Michalskiego, t. III.
Lam Stanis\u0142aw (opr. red.), 1933<\/a>. Trzaski, Everta i Michalskiego encyklopedja powszechna w dwu tomach<\/em>, Warszawa: Nak\u0142adem ksi\u0119garni Trzaski, Everta i Michalskiego, t. I.
Linde Samuel Bogumi\u0142, 1809<\/a>. <\/a>S\u0142ownik j\u0119zyka polskiego<\/em>, Warszawa: u Autora, t. II, cz. 1.
Linde Samuel Bogumi\u0142, 1857<\/a>. S\u0142ownik j\u0119zyka polskiego<\/em>, Lw\u00f3w: w Drukarni Zak\u0142adu Ossoli\u0144skich, t. III.
Lorentz Stanis\u0142aw, 1963 (1999)<\/a>. \u201eMuzeum Narodowe w Warszawie jako plac\u00f3wka naukowa\u201d, <\/em>przedruk w: Przesz\u0142o\u015b\u0107 Przysz\u0142o\u015bci\u2026 Ksi\u0119ga Pami\u0105tkowa ku czci Profesora Stanis\u0142awa Lorentza w setn\u0105 rocznic\u0119 urodzin<\/em>, A. Rottermund, D. Folga-Januszewska, E. Micke-Broniarek (red.), Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, Zamek Kr\u00f3lewski w Warszawie, s. 31-51.
Lorentz Stanis\u0142aw, 1999<\/a>. \u201eFilozofia muze\u00f3w\u201d, <\/em>w:  Przesz\u0142o\u015b\u0107 Przysz\u0142o\u015bci\u2026 Ksi\u0119ga Pami\u0105tkowa ku czci Profesora Stanis\u0142awa Lorentza w setn\u0105 rocznic\u0119 urodzin<\/em>, A. Rottermund, D. Folga-Januszewska, E. Micke-Broniarek (red.), Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, Zamek Kr\u00f3lewski w Warszawie, s. 9-23.
Ma\u0142kowski Stanis\u0142aw, 1922<\/a>. \u201eO ideach przewodnich polskiego Muzeum Ziemi\u201d, Ziemia. Tygodnik Krajoznawczy Ilustrowany,<\/em> r. 7, nr 6, s. 205-210.
Manikowska Ewa, 2014<\/a>. „W stron\u0119 muzeum narodowego. Kolekcje i budowa polskiej to\u017csamo\u015bci kulturowej u progu niepodleg\u0142o\u015bci”, w: K\u0142udkiewicz Kamila, Mencfel Micha\u0142, Mi\u0142o\u015bnictwo rzeczy. Studia z historii kolekcjonerstwa na ziemiach polskich w XIX wieku<\/i>, Warszawa: Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbior\u00f3w, s. 62-75.
Mniszech Micha\u0142, 1775<\/a>. \u201eMy\u015bli Wzgl\u0119dem Za\u0142o\u017cenia Musaeum Polonicum\u201d, Zabawy Przyiemne y Po\u017cyteczne z S\u0142awnych Wieku tego Autor\u00f3w Zebrane<\/em>, t. 11, cz. 2, s. 211-226.
Pomian Krzysztof, 2012<\/a>. Zbieracze i osobliwo\u015bci. Pary\u017c-Wenecja XVI-XVIII wiek<\/em>, Andrzej Pie\u0144kos (t\u0142um.), Gda\u0144sk: s\u0142owo\/ obraz terytoria 2012.
Powidzki Janusz, 1955<\/a>. „Muzeum Polskie” Micha\u0142a Mniszcha”, Muzealnictwo <\/i>nr 4, s. 5-9.
Preziosi Donald, 2012<\/a>. \u201eM\u00f3zg cia\u0142a ziemi. Muzea i ramowanie modernizmu\u201d, K. Kolenda (prze\u0142.), w: Display. Strategie wystawiania<\/em>, M. Hussakowska, E.M. Tatar (red.), Krak\u00f3w: Universitas, 15-36.
Orgelbrad S., 1901<\/a>. S. Orgelbranda Encyklopedja powszechna z ilustracjami i mapami<\/em>. Warszawa: Wydawnictwo Towarzystwa Akcyjnego Odlewni Czcionek i Drukarni S. Olgebranda i Syn\u00f3w, t. X.
Treter Mieczys\u0142aw 1917<\/a>. Muzea wsp\u00f3\u0142czesne: studjum muzeologiczne: pocz\u0105tki, rodzaje, istota i organizacja muze\u00f3w, publiczne zbiory muzealne w Polsce i przysz\u0142y ich rozw\u00f3j<\/em>, Kij\u00f3w: Nak\u0142adem Redakcji Muzeum Polskiego<\/em>.
Treter Mieczys\u0142aw 1922<\/a>. Organizacja zbior\u00f3w pa\u0144stwowych Rzeczpospolitej Polskiej<\/em>, Warszawa: Odbitka z Wiadomo\u015bci Archeologicznych, <\/em>t. VII.
Walicki Micha\u0142, 1935<\/a>. Has\u0142o: \u201emuzeum\u201d, w: \u015awiat i \u017cycie. Zarys encyklopedyczny wsp\u00f3\u0142czesnej wiedzy i kultury<\/em>, Z. \u0141empicki (red.), Lw\u00f3w-Warszawa: S. A. Ksi\u0105\u017cnica-Atlas, t. III.<\/p>\n
NETOGRAFIA<\/p>\n
\u201eThe Mannheim Conference on Museums as Places of Popular Culture\u201d, 1903. The Museum Journal<\/em>, vol.3, p.105-109, https:\/\/archive.org\/details\/museumsjournalv01assogoog<\/a>, dost\u0119p: 2016-07-15.
Has\u0142o: Muzeum, Wikipedia, https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Muzeum<\/a>, dost\u0119p: 2016-10-15.
Kodeks Etyki ICOM dla Muze\u00f3w, http:\/\/icom.museum\/fileadmin\/user_upload\/pdf\/Codes\/poland.pdf<\/a>, dost\u0119p 2016-06-02.<\/p>\n
<\/p>\n
\n
CZYTELNIA >>><\/strong><\/a><\/p>\n
","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
08.12.2016 | Muzeum, b\u0119d\u0105ce instytucj\u0105 wielowymiarow\u0105, stanowi istotny przedmiot bada\u0144 specjalist\u00f3w z r\u00f3\u017cnych dziedzin, zar\u00f3wno humanistyki, jak i, coraz cz\u0119\u015bciej, przedstawicieli nauk \u015bcis\u0142ych. Z tego te\u017c wzgl\u0119du wielokrotnie punktem wyj\u015bcia dla analiz staje si\u0119 definicja, z zasady precyzuj\u0105ca mo\u017cliwie jasnym j\u0119zykiem cechy wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ce muzeum spo\u015br\u00f3d innych instytucji po\u015bwi\u0119conych szeroko poj\u0119tej pami\u0119ci i kulturze. Si\u0119gni\u0119cie do… <\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":1457,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[60],"tags":[78,82,77,85,84,80,86,14,81,83,79],"class_list":["post-589","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-czytelnia","tag-definicje","tag-kodeks-etyki-icom-dla-muzeow","tag-musaeum-polonicum","tag-museaum","tag-museion","tag-muzea","tag-muzeografia","tag-muzeologia","tag-samuel-boguslaw-linde","tag-stanislaw-lorenz","tag-terminologia"],"aioseo_notices":[],"featured_image_src":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/23658917_786438538224733_5741983744269338943_n.jpg","featured_image_src_square":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/23658917_786438538224733_5741983744269338943_n.jpg","author_info":{"display_name":"Aldona To\u0142ysz","author_link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?author=3"},"category_info":"Czytelnia<\/a>","tags_info":"definicje<\/a>, kodeks etyki ICOM dla muze\u00f3w<\/a>, Musaeum Polonicum<\/a>, museaum<\/a>, museion<\/a>, muzea<\/a>, muzeografia<\/a>, muzeologia<\/a>, Samuel Bogus\u0142aw Linde<\/a>, Stanis\u0142aw Lorenz<\/a>, terminologia<\/a>","social_share_info":"<\/i><\/a><\/i><\/a><\/i><\/a>","wordExcerpt_info":"
<\/p>\n
08.12.2016 | \"licencja<\/pre>\n
<\/p>\n
Muzeum, b\u0119d\u0105ce instytucj\u0105 wielowymiarow\u0105, stanowi istotny przedmiot bada\u0144 specjalist\u00f3w z r\u00f3\u017cnych dziedzin, zar\u00f3wno humanistyki, jak i, coraz cz\u0119\u015bciej, przedstawicieli nauk \u015bcis\u0142ych. Z tego te\u017c wzgl\u0119du wielokrotnie punktem wyj\u015bcia dla analiz staje si\u0119 definicja, z zasady precyzuj\u0105ca mo\u017cliwie jasnym j\u0119zykiem cechy wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ce muzeum spo\u015br\u00f3d innych instytucji po\u015bwi\u0119conych szeroko poj\u0119tej pami\u0119ci i kulturze. Si\u0119gni\u0119cie do og\u00f3lnie przyj\u0119tego okre\u015blenia nie jest naturalnie b\u0142\u0119dem, jednak w pewnych sytuacjach wymaga g\u0142\u0119bszej refleksji nad generalizacj\u0105, kt\u00f3rej ofiar\u0105 pada charakteryzowany przedmiot[1]<\/sup><\/a>. Niniejszy tekst ma na celu zasygnalizowanie przekszta\u0142ce\u0144 zachodz\u0105cych w rozumieniu i interpretacji terminu \u201emuzeum\u201d przez polskich badaczy, ze szczeg\u00f3lnym naciskiem na prze\u0142om XIX i XX wieku.<\/p>\n
Spo\u015br\u00f3d wielu dost\u0119pnych wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie definicji, na uwag\u0119 zas\u0142uguje stosowane w Kodeksie Etyki ICOM dla Muze\u00f3w<\/a> okre\u015blenie wskazuj\u0105ce, \u017ce \u201emuzeum jest trwale istniej\u0105c\u0105 instytucj\u0105, nie nastawion\u0105 na osi\u0105ganie zysku, s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwu, otwart\u0105 dla publiczno\u015bci, kt\u00f3ra pozyskuje, udost\u0119pnia i wystawia w celu badawczym, edukacyjnym lub dla rozrywki materialne i niematerialne \u015bwiadectwa ludzi oraz ich \u015brodowiska\u201d. Podobn\u0105 definicj\u0119 zaproponowano w ustawie o muzeach z 1996 roku, a tak\u017ce w S\u0142owniku J\u0119zyka Polskiego z 2003 roku. Bazuj\u0105 one na definicji muzeum zaproponowanej przez ICOM w 1989 roku, w kt\u00f3rej muzeum rozumiane jest jako \u201enienastawiona na zysk, trwa\u0142a instytucja w s\u0142u\u017cbie spo\u0142ecze\u0144stwa i jego rozwoju, dost\u0119pna dla publiczno\u015bci; muzeum pozyskuje, konserwuje, bada, upowszechnia i wystawia materialne \u015bwiadectwa ludzi i ich \u015brodowiska dla bada\u0144, edukacji i rozrywki\u201d [Borusiewicz 2012: 62-63]<\/a>[2]<\/sup><\/a>. Termin ten, poddawany licznym przekszta\u0142ceniom jest efektem pracy mi\u0119dzynarodowego \u015brodowiska muzealnik\u00f3w, co zgodnie z zamierzeniem, nadaje mu uniwersalny i, co do zasady, pozbawiony kontekstu charakter. Co znamienne, Wikipedia, b\u0119d\u0105ca jednym z najpowszechniejszych \u017ar\u00f3de\u0142 XXI wieku, wykorzystywanym tak\u017ce przez specjalist\u00f3w, w wersji polskoj\u0119zycznej podkre\u015bla nieco inne cechy muzeum, kt\u00f3re zdefiniowane zosta\u0142o jako \u201einstytucja powo\u0142ana do gromadzenia, badania oraz opieki nad obiektami posiadaj\u0105cymi pewn\u0105 warto\u015b\u0107 historyczn\u0105 b\u0105d\u017a artystyczn\u0105. W wi\u0119kszych muzeach niewielka cz\u0119\u015b\u0107 z tych obiekt\u00f3w jest udost\u0119pniana publiczno\u015bci w postaci wystaw sta\u0142ych lub czasowych, natomiast reszta jest przechowywana w specjalnie do tego przystosowanych magazynach\u201d [por. Muzeum]. W zale\u017cno\u015bci od wybranej definicji mo\u017cemy zatem przyj\u0105\u0107 r\u00f3\u017cne, cz\u0119sto niewsp\u00f3\u0142mierne ze sob\u0105 punkty widzenia. Co wi\u0119cej, z pola widzenia znikn\u0105\u0107 mo\u017ce w ten spos\u00f3b przesz\u0142o\u015b\u0107 instytucji, kt\u00f3ra, jak pisze Krzysztof Pomian, pozwala \u201ewpisa\u0107 histori\u0119 muze\u00f3w w histori\u0119 og\u00f3ln\u0105, a dok\u0142adnie: w histori\u0119 zarazem polityczn\u0105, kulturaln\u0105, spo\u0142eczn\u0105 i gospodarcz\u0105\u201d [Pomian 2012: 313<\/a>].<\/p>\n
Przekszta\u0142cenia definicji \u201emuzeum\u201d w XX wieku, a szczeg\u00f3lnie w jego drugiej po\u0142owie, w spos\u00f3b wyczerpuj\u0105cy przeanalizowa\u0142 Miros\u0142aw Borusiewicz [Borusiewicz 2012]<\/a>, a wcze\u015bniej tak\u017ce Dorota Folga-Januszewska [Folga-Januszewska 2008: 200-203<\/a>], kt\u00f3ra powr\u00f3ci\u0142a do tego zagadnienia m.in. w zbiorze tekst\u00f3w Muzeum: fenomeny i problemy <\/em>[Folga-Januszewska 2015<\/a>]. Nie ma zatem potrzeby powtarza\u0107 w tym miejscu poczynionych przez wspomnianych badaczy spostrze\u017ce\u0144, jakkolwiek warto zaznaczy\u0107, \u017ce oboje odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 bezpo\u015brednio do staro\u017cytnej tradycji o\u015brodka bada\u0144, museionu<\/em>[3]<\/sup><\/a>. \u201eMuzeum \u2013 Zwierciad\u0142o \u015awiata\u201d[4]<\/sup><\/a>, rozumiane jako \u015bwi\u0105tynia i o\u015brodek \u017cycia kulturalnego, Wie\u017ca Babel i Theatrum Mundi jednocze\u015bnie, sta\u0142o si\u0119 przedmiotem rozwa\u017ca\u0144 wybitnego polskiego muzeologa, Stanis\u0142awa Lorentza, kt\u00f3ry stwierdzi\u0142, i\u017c: \u201eNaczelnym zadaniem muze\u00f3w ma by\u0107 przedstawienie niejako w wielkich tablicach synoptycznych ca\u0142okszta\u0142tu ludzkiej wiedzy i do\u015bwiadcze\u0144 zdobytych przez niezliczone generacje (\u2026)\u201d [Lorentz 1963: 9]<\/a>. W innym z tekst\u00f3w badacz posi\u0142kuj\u0105c si\u0119 dosy\u0107 og\u00f3lnikow\u0105 definicj\u0105[5]<\/sup><\/a> ponownie podkre\u015bli\u0142 staro\u017cytne, akademickie podwaliny i naukowe ambicje tej instytucji. Wyra\u017ana w pracach Lorentza tendencja do unikania jednoznacznego rozumienia terminu \u201emuzeum\u201d jest charakterystyczna dla badaczy z pocz\u0105tku XX wieku. Bazuje ona na dw\u00f3ch, niewykluczaj\u0105cych si\u0119 sposobach postrzegania muzeum, jako miejsca spotka\u0144 oraz jako instytucji o naukowej proweniencji. St\u0105d te\u017c w pracach Lorentza, a p\u00f3\u017aniej Folgi-Januszewskiej r\u00f3wnolegle mowa o museionie<\/em> i museaum<\/em>, jako obliczach jednej idei raczej ni\u017c konkretnej instytucji.<\/p>\n
Nie oznacza to bynajmniej, \u017ce na pocz\u0105tku XX wieku i wcze\u015bniej nie sformu\u0142owano definicji muzeum. Przeciwnie, w S\u0142owniku j\u0119zyka polskiego<\/em> Samuela Bogumi\u0142a Lindego, wydanie z 1809 roku, termin \u201emuzeum\u201d pojawia si\u0119 w kontek\u015bcie \u201emuz\u201d, dziewi\u0119ciu c\u00f3rek Jowisza, bogi\u0144 nauk i kunszt\u00f3w. Zosta\u0142o ono okre\u015blone jako \u201e\u015bwi\u0105tynia Muz; zbi\u00f3r rzeczy kunsztownych, gabinet; miejsce schadzki, w celu bawienia si\u0119 wzajemnego kunsztami i naukami\u201d [Linde 1809: 168]<\/a>. Definicja taka zosta\u0142a powt\u00f3rzona tak\u017ce w wydaniu p\u00f3\u017aniejszym, z 1857 roku. W S\u0142owniku j\u0119zyka polskiego <\/em>Kar\u0142owicza, Kry\u0144skiego i Nied\u017awiedzkiego, \u201emuzeum\u201d zosta\u0142o zdefiniowane jako \u201ezbi\u00f3r przedmiot\u00f3w, maj\u0105cych warto\u015b\u0107 dla jakiej\u015b nauki, sztuki, albo ga\u0142\u0119zi przemys\u0142u; gmach w kt\u00f3rym znajduje si\u0119 ten zbi\u00f3r\u201d. Wyr\u00f3\u017cniono tak\u017ce kilka typ\u00f3w muze\u00f3w, jako pierwsze wskazuj\u0105c archeologiczne, nast\u0119pnie przyrodnicze, pedagogiczne, przemys\u0142owe, rolnicze oraz sztuk pi\u0119knych [Kar\u0142owicz, Kry\u0144ski, Nied\u017awiedzki 1902: 1079<\/a>]. Co ciekawe, w s\u0142owniku uj\u0119to tak\u017ce wyrazy pochodne od muzeum, w tym \u201emuzealny\u201d rozumiany jako \u201enadaj\u0105cy si\u0119 do muzeum\u201d, \u201emuzeograf\u201d jako \u201eopisywacz muzeum\u201d, czy \u201emuzeografia\u201d jako \u201eopisywanie przedmiot\u00f3w znajduj\u0105cych si\u0119 w muzeum\u201d.<\/p>\n
Zdecydowanie obszerniejszy opis znale\u017a\u0107 mo\u017cna w Encyklopedji powszechnej <\/em>Samuela Orgelbranda z 1901 roku. W definicji powt\u00f3rzono grecki \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w wskazany przez Lindego, uzupe\u0142niono jednak opis o histori\u0119 tej instytucji, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Muzeum Ptolemeusza Filadelfa w Aleksandrii oraz popularne za granic\u0105 \u201emuzea literackie\u201d, udost\u0119pniaj\u0105ce czasopisma i pe\u0142ni\u0105ce role miejsc spotka\u0144 i dyskusji. Autor podkre\u015bli\u0142 jednak zasadnicz\u0105 zmian\u0119, pisz\u0105c \u201ePrzewa\u017cnie jednak mianem Muzeum oznaczaj\u0105 dzisiaj zbiory okaz\u00f3w natury, lub przedmiot\u00f3w sztuki, kt\u00f3re b\u0119d\u0105c nagromadzonemi w przeznaczonym wy\u0142\u0105cznie na to gmachu, wystawiane s\u0105 ju\u017c to na widok znawc\u00f3w i ku zadowoleniu przyjaci\u00f3\u0142 sztuki, ju\u017c to dla cel\u00f3w naukowych\u201d, i dalej \u201eCz\u0119\u015bciej jeszcze oznaczaj\u0105 nazw\u0105 Muzeum zbiory dzie\u0142 sztuki wszelkiego rodzaju (rzadko jednak utwor\u00f3w malarstwa), kt\u00f3re nale\u017c\u0105 albo do wszystkich czas\u00f3w (\u2026), albo pochodz\u0105 z niekt\u00f3rych tylko okres\u00f3w (\u2026)\u201d [Olgerbranda 1901: 370<\/a>]. W opisie, jako warte uwagi podano muzeum krakowskie oraz w Raperswilu, a tak\u017ce zbiory przy bibliotekach prywatnych, m.in. przy bibliotece Ossoli\u0144skich we Lwowie. Osobne has\u0142o uzyska\u0142o warszawskie Muzeum przemys\u0142u i rolnictwa. Ilustrowana encyklopedja<\/em> Trzaski, Everta i Michalskiego z 1927 roku w opracowaniu Stanis\u0142awa Lama definiuje \u201emuzeum\u201d jako instytucj\u0119 naukow\u0105, \u201ew kt\u00f3rej za pomoc\u0105 systematycznego uk\u0142adu planowo i umiej\u0119tnie zbieranych i nale\u017cycie konserwowanych okaz\u00f3w (produkt\u00f3w naturalnych albo sztucznych, orygina\u0142\u00f3w, kopij, reprodukcyj, model\u00f3w itp.) unaocznia si\u0119 kszta\u0142t, wzgl\u0119dnie jedn\u0105 jak\u0105\u015b ga\u0142\u0105\u017a wiedzy ludzkiej o przyrodzie lub cz\u0142owieku, jego cywilizacji lub kulturze\u201d. Szczeg\u00f3\u0142owo podane zosta\u0142y typy i specjalizacje muze\u00f3w przyrodniczych i historycznych, do kt\u00f3rych jako podgrup\u0119 zaliczono muzea artystyczne [Lam 1927: 666-668<\/a>]. Definicja poszerzona zosta\u0142a o zarys historii kolekcjonerstwa w Polsce, w kt\u00f3rej wskazano na g\u0142\u00f3wne przedmioty zainteresowa\u0144 zbieraczy: \u201enumizmaty, bro\u0144 wschodni\u0105, perskie i tureckie tkaniny, a tak\u017ce obce wyroby artystyczne, pos\u0105gi, biusty i obrazy (zw\u0142aszcza w\u0142oskie i flamandzkie)\u201d. Obok znaczniejszych kolekcjoner\u00f3w prywatnych wymienione zosta\u0142y najwa\u017cniejsze muzea w Polsce. Wydana zaledwie sze\u015b\u0107 lat p\u00f3\u017aniej Encyklopedja powszechna w dwu tomach<\/em> Trzaski, Everta i Michalskiego, ogranicza definicj\u0119 muzeum do stwierdzenia, \u017ce jest to instytucja naukowa, \u201ew kt\u00f3rej przechowywane s\u0105 okazy przyrodnicze, historyczne, obrazy rze\u017aby etc.\u201d. Pojawi\u0142y si\u0119 natomiast dodatkowe has\u0142a jak \u201emuzeografja\u201d i \u201emuzeologja\u201d, przy czym t\u0119 ostatni\u0105 opisano jako nauk\u0119 zajmuj\u0105c\u0105 si\u0119 \u201ewszelkimi zagadnieniami zwi\u0105zanemi z zak\u0142adaniem i utrzymywaniem muze\u00f3w oraz konserwacj\u0105 i systematyk\u0105 zbior\u00f3w\u201d [Lam 1933: 1260<\/a>]. Skr\u00f3towo\u015b\u0107 ta przypomina has\u0142o zawarte w Gutenberg Konversations Lexikon<\/em> z pocz\u0105tku lat trzydziestych XX wieku, gdzie definicj\u0119 \u201emuzeum\u201d ograniczono do stwierdzenia, \u017ce jest to kolekcja przedmiot\u00f3w naturalnych lub artystycznych, jak r\u00f3wnie\u017c miejsce lub budynek, w kt\u00f3rym s\u0105 one przechowywane [Gutenberg Konversations Lexikon 1930\/31: 2194<\/a>].<\/p>\n
Termin \u201emuzeum\u201d zosta\u0142 szeroko om\u00f3wiony w wydanej w 1935 roku publikacji \u015awiat i \u017cycie. Zarys encyklopedyczny wsp\u00f3\u0142czesnej wiedzy i kultury<\/em> pod redakcj\u0105 Zygmunta \u0141empickiego. Has\u0142o opracowa\u0142 Micha\u0142 Walicki, kt\u00f3ry podzieli\u0142 opis na trzy dzia\u0142y: \u201eDefinicja i rozw\u00f3j\u201d, \u201eTypy muze\u00f3w\u201d oraz \u201eMuzea polskie\u201d. Nakre\u015blaj\u0105c histori\u0119 polskiego muzealnictwa autor uwydatni\u0142 rol\u0119 mecenatu artystycznego Stanis\u0142awa Augusta Poniatowskiego, kt\u00f3ry \u201epo\u0142o\u017cy\u0142 by\u0142 mi\u0119dzy innymi znakomite zas\u0142ugi w zakresie muzealnictwa, tworz\u0105c podstawy ju\u017c nie \u015bci\u015ble dynastycznych, lecz pa\u0144stwowych cz\u0119\u015bciowo zbior\u00f3w\u201d [Walicki 1935: 770<\/a>]. Konsekwencj\u0105 postaw naukowych i romantycznych dominuj\u0105cych na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku sta\u0142 si\u0119 wed\u0142ug Walickiego ruch antykwarsko-muzealny, uto\u017csamiony z postaw\u0105 Heleny Radziwi\u0142\u0142owej (Niebor\u00f3w) i Izabelli Czartoryskiej (Pu\u0142awy). By\u0142 to zdaniem Walickiego kierunek zgodny z tendencj\u0105 europejsk\u0105, gdzie zacz\u0119to odchodzi\u0107 od kolekcji osobliwo\u015bci do zbior\u00f3w nabieraj\u0105cych \u201eznami\u0119 \u00abnarodowego pami\u0105tek ko\u015bcio\u0142a\u00bb, wyrastaj\u0105c w wielkie magazyny, zape\u0142nione na podobie\u0144stwo \u015bpichlerzy najr\u00f3\u017cnorodniejszemi zabytkami narodowej archeologji\u201d [ibidem: 771<\/a>]. W tych dzia\u0142aniach \u201e\u017cywi\u0142y si\u0119 i krzepi\u0142y narodowe ruchy Europy pierwszej po\u0142owy XIX wieku. By\u0142a to pierwsza polityczna rola, jak\u0105 z powodzeniem odegra\u0142y muzea\u201d [ibidem<\/a>]. Nieco dalej Walicki zauwa\u017ca, \u017ce \u201eMuzeum, jako zbi\u00f3r ciekawo\u015bci, przyt\u0142aczaj\u0105ce sw\u0105 egzotyczn\u0105 tajemniczo\u015bci\u0105 widza, zmieniaj\u0105ce natarczyw\u0105 ciekawo\u015b\u0107 zwiedzaj\u0105cych w rych\u0142e zm\u0119czenie, muzeum trudno jeszcze dost\u0119pne szerszym masom, przeznaczone raczej do obs\u0142ugi powo\u0142anych naukowc\u00f3w \u2013 oto pierwsza faza istnienia zbior\u00f3w muzealnych, pomy\u015blanych zasadniczo ju\u017c jako instytucje u\u017cyteczno\u015bci publicznej\u201d [ibidem: 772<\/a>]. Pocz\u0105tki o\u017cywienia w muzealnictwie, kt\u00f3rych jask\u00f3\u0142k\u0105 sta\u0142 si\u0119 zjazd muzeolog\u00f3w w Mannheim w 1903 roku, przyni\u00f3s\u0142 w zakresie teorii muzealnictwa przewarto\u015bciowanie cel\u00f3w i metody pracy. Sta\u0142y si\u0119 nimi planowe kompletowanie zbior\u00f3w, ich specjalizacja i systematyka, oraz r\u00f3wnolegle do niej prowadzona dzia\u0142alno\u015b\u0107 o\u015bwiatowa i wychowawczo-spo\u0142eczna [The Mannheim Conference 1903: 105-109<\/a>]. Podobnie jak w zaprezentowanych wcze\u015bniej definicjach Walicki wskaza\u0142 g\u0142\u00f3wne typy muze\u00f3w, tj. muzea przyrodniczo-techniczne oraz humanistyczne i historyczne. Has\u0142o uzupe\u0142nione zosta\u0142o o list\u0119 najwa\u017cniejszych muze\u00f3w w Polsce, a tak\u017ce informacj\u0119 o Zwi\u0105zku Muze\u00f3w Polskich oraz podstawow\u0105 bibliografi\u0119 ze \u201eZbiorami Polskimi\u201d Chwalewika na czele. Dosy\u0107 szerok\u0105 definicj\u0119 muzeum proponowa\u0142a ustawa o opiece nad muzeami publicznemi z 1933 roku, w kt\u00f3rej okre\u015blono je jako \u201ewszelkie zbiory z zakresu sztuki, kultury i przyrody, z wy\u0142\u0105czeniem bibljotek, zorganizowane pod k\u0105tem widzenia warto\u015bci naukowej, artystycznej lub pami\u0105tkowej (\u2026)\u201d [por. ustawa 1933: art. 1].<\/p>\n
Wspomniane definicje \u201emuzeum\u201d, szczeg\u00f3lnie opracowane w okresie mi\u0119dzywojennym, w du\u017cym stopniu opieraj\u0105 si\u0119 na opracowaniach wcze\u015bniejszych, w tym autorstwa Mieczys\u0142awa Tretera. W ksi\u0105\u017cce Muzea wsp\u00f3\u0142czesne. Studjum muzeologiczne <\/em>opublikowanej w 1917 roku, autor w zasadzie pomin\u0105\u0142 kwesti\u0119 definicji, skupiaj\u0105c si\u0119 na historii, typologii oraz om\u00f3wieniu przyk\u0142ad\u00f3w polskich instytucji [Treter 1917<\/a>]. Nie przeszkodzi\u0142o to jednak, aby tekst ten sta\u0142 si\u0119 podstaw\u0105 dla opracowania definicji zawartej Encyklopedji powszechnej w dwu tomach<\/em>, a tak\u017ce dla has\u0142a z publikacji \u015awiat i \u017cycie. Zarys encyklopedyczny wsp\u00f3\u0142czesnej wiedzy i kultury<\/em>. Mieczys\u0142aw Treter nie zawar\u0142 definicji \u201emuzeum\u201d tak\u017ce w nieco p\u00f3\u017aniejszym opracowaniu dotycz\u0105cym organizacji zbior\u00f3w muzealnych [Treter 1922: 4<\/a>], jednak\u017ce precyzuj\u0105c zadania kierownika zbior\u00f3w artystycznych, da\u0142 obraz proponowanej przez siebie interpretacji tego terminu. Celem muze\u00f3w jest zatem \u201eZbiory artystyczne i historyczne gromadzi\u0107, kontemplowa\u0107, pomna\u017ca\u0107 (\u2026), nale\u017cycie konserwowa\u0107, inwentaryzowa\u0107 i naukowo katalogowa\u0107, odpowiednio i planowo rozmieszcza\u0107, ogl\u0105danie ich [gromadzonych dzie\u0142 – przyp. AT] i studiowanie u\u0142atwia\u0107 i mo\u017cliwie szeroki og\u00f3\u0142 do korzystania z tych zbior\u00f3w zach\u0119ca\u0107 (\u2026), ale zarazem s\u0142u\u017cy\u0107 sztuce wsp\u00f3\u0142czesnej i oddzia\u0142ywa\u0107 korzystnie na jej rozw\u00f3j (w tej my\u015bli za\u0142o\u017cy\u0142 Stanis\u0142aw August Mus\u00e9e moderne i.t.d.)\u201d [ibidem: 25-26<\/a>].<\/p>\n
Pojawiaj\u0105ce si\u0119 wielokrotnie nawi\u0105zanie do ostatniego polskiego kr\u00f3la wi\u0105za\u0107 nale\u017cy z kr\u00f3tkim tekstem autorstwa Micha\u0142a Jerzego Wandalina Mniszcha, w kt\u00f3rym autor sugeruje, i\u017c podj\u0119cie dzia\u0142a\u0144 maj\u0105cych na celu zgromadzenie i ochron\u0119 rozproszonego dziedzictwa krajowego \u201ewskrzesz\u0105 nieomylnie umys\u0142y dot\u0105d niewiadome, zataione, lub przewodnik\u00f3w potrzebuj\u0105ce, o\u015bmiel\u0105 boia\u017aliwych do ucze\u015bnictwa prac, biegleyszych w zamys\u0142ach utwierdz\u0105, w wielu wzniec\u0105 ch\u0119\u0107 zbawienn\u0105 my\u015blenia, zastanawiania si\u0119, nabywania, y dzielenia\u201d [Mniszech 1775: 214<\/a>]. Jest to tekst o tyle istotny dla historii polskiego muzealnictwa, \u017ce po raz pierwszy wskazuje na konieczno\u015b\u0107 zbudowania zbior\u00f3w narodowych, kt\u00f3re swoim zasi\u0119giem obejm\u0105 zar\u00f3wno ksi\u0119gozbiory, archiwa, tw\u00f3rczo\u015b\u0107 artystyczn\u0105, cho\u0107 t\u0119 bez specjalnego nacisku, ale tak\u017ce przyrz\u0105dy naukowe czy okazy przyrodnicze, co stanowi \u017cyw\u0105 reakcj\u0119 na przemiany zachodz\u0105ce w kolekcjonerstwie, dokonuj\u0105ce si\u0119 w tym okresie szczeg\u00f3lnie w Anglii [6]<\/a>. Jak wskazuje Ewa Manikowska, za pocz\u0105tek muze\u00f3w narodowych nale\u017cy uzna\u0107 w\u0142a\u015bnie drug\u0105 po\u0142ow\u0119 XVIII wieku, kiedy stopniowo udost\u0119pniane by\u0142y kolekcje kr\u00f3lewskie i ksi\u0105\u017c\u0119ce [Manikowska 2014: 65<\/a>]. Kolejne etapy kszta\u0142towania si\u0119 muze\u00f3w narodowych przypadaj\u0105ce na XIX wiek, si\u0142\u0105 rzeczy nie mog\u0142y mie\u0107 tak silnego oddzia\u0142ywania w kraju rozdzielonym przez zaborc\u00f3w[7]<\/sup><\/a>. Dziedzictwo to by\u0142o jednak \u017cywe w\u015br\u00f3d polskich muzeolog\u00f3w, znajduj\u0105c odzwierciedlenie w charakterze budowanych zbior\u00f3w.<\/p>\n
Co wi\u0119cej, we wspomnianym tek\u015bcie Mniszcha, wyznaczony zosta\u0142 g\u0142\u00f3wny kierunek, w jakim powinno zmierza\u0107 polskie kolekcjonerstwo \u201eZostawmy rze\u017aby kosztowne, obrazy bezcenne, te przyziemne sztuk wyzwolonych pie\u015bcid\u0142a narodom s\u0142usznie chlubi\u0105cym si\u0119, (\u2026). Niech si\u0119 stai\u0105 wzorami do na\u015bladowania, lecz z pomiarkowaniem (\u2026). Chwy\u0107my si\u0119 \u015brodk\u00f3w, ta\u0144szych, pr\u0119dszych, \u0142atwieyszych, a ten\u017ce prawie po\u017cytek przynosz\u0105cych. Zatrzymuymy si\u0119 w obr\u0119bach granic Oyczyzny, poznaymy w\u0142asnych Kray (\u2026)\u201d[Mniszech 1775: 218<\/a>]. Podej\u015bcie to wynika\u0142o z jednej strony z rodz\u0105cej si\u0119 konieczno\u015bci ochrony w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci narodowej, z drugiej za\u015b z potrzeby jej spo\u0142ecznego ugruntowania i rozwoju. B\u0142\u0119dnym by\u0142oby jednak stwierdzenie, \u017ce Polacy po\u015bwi\u0119cili si\u0119 wy\u0142\u0105cznie zabytkom krajowym, odrzucaj\u0105c to, co \u201eobce\u201d. W czasopi\u015bmie \u201eMuzeum Polskie: malarstwo, rze\u017aba, przemys\u0142 artystyczny\u201d [Kopera, Pagaczewski: 1914<\/a>] autorzy jednoznacznie wskazuj\u0105 na przyczyny powo\u0142ania czasopisma, pisz\u0105c: \u201eW pierwszym rz\u0119dzie jest obowi\u0105zkiem naszego spo\u0142ecze\u0144stwa zapozna\u0107 si\u0119 z tymi zabytkami sztuki i kultury, kt\u00f3re mu przesz\u0142o\u015b\u0107 pozostawi\u0142a\u201d i dalej \u201eZnajdzie tu ka\u017cdy, kogo obchodzi nasza przesz\u0142o\u015b\u0107 dzie\u0142a pierwszorz\u0119dnych mistrz\u00f3w polskich i obcych, kt\u00f3rzy w Polsce i dla Polski pracowali\u201d, napominaj\u0105c na koniec \u201eZabytki polskie gin\u0105, a gin\u0105 dlatego, \u017ce og\u00f3\u0142 cho\u0107 kulturalny, dotychczas nie zdaje sobie dok\u0142adnie sprawy z tego, co mu na polu sztuki wspania\u0142a przesz\u0142o\u015b\u0107 pozostawi\u0142a (\u2026)\u201d. Muzeum w formie papierowej publikacji mia\u0142o by\u0107 zatem szans\u0105 na dotarcie do wszystkich sfer i zach\u0119t\u0105 do poznawania kultury polskiej, niezale\u017cnie od pochodzenia artyst\u00f3w, kt\u00f3rzy j\u0105 wsp\u00f3\u0142tworzyli. Analogicznie na kartach publikacji \u201eMuzeum Polskie: po\u015bwi\u0119cone dziejom i zabytkom sztuki i kultury\u201d [Grocholski, Treter 1917<\/a>] wyst\u0119puj\u0105 zar\u00f3wno obiekty o polskiej, jak i zagranicznej proweniencji, a kluczem doboru jest, jak wskazuje sam tytu\u0142 publikacji, wp\u0142yw na kszta\u0142towanie kultury[8]<\/sup><\/a>. W podobnym tonie wypowiada\u0142 si\u0119 Stanis\u0142aw Ma\u0142kowski, wyja\u015bniaj\u0105c \u201eU\u017cywaj\u0105c wyrazu \u201emuzeum\u201d, nie mam na my\u015bli jedynie mniej lub bardziej usystematyzowanych zbior\u00f3w. W mojem zrozumieniu muzeum jest przybytkiem wiedzy, wyrastaj\u0105cym z g\u0142\u0119bin \u017cycia duchowego narodu, kt\u00f3ry go wznosi, a opartym na dorobku ca\u0142ej ludzko\u015bci i dzia\u0142aj\u0105cym dla jego powi\u0119kszenia\u201d [Ma\u0142kowski 1922: 208<\/a>]. Ten cel przy\u015bwieca\u0142 r\u00f3wnie\u017c Mniszchowi, kt\u00f3ry pisa\u0142 \u201eNauki pomno\u017c\u0105 \u015bwiat\u0142a, te szczepi\u0105c cnot\u0119, w\u0142adz\u0119 Duszy kierowa\u0107 potrafi\u0105. Zbawienne natchnienia, szcz\u0119\u015bliwsze okoliczno\u015bci, nagrodz\u0105 mo\u017ce z czasem kl\u0119ski poniesione, zagoi\u0105 rany polityczne, gdy ich odkryi\u0105 pocz\u0105tki y sposob leczenia podadz\u0105\u201d [Mniszech 1775: 212<\/a>].<\/p>\n
Jest rzecz\u0105 znamienn\u0105, \u017ce projekt maj\u0105cy na celu zachowanie przesz\u0142o\u015bci przysz\u0142o\u015bci okre\u015blony zosta\u0142 mianem Museaum Polonicum<\/em>, terminem, kt\u00f3ry w powszechne u\u017cycie wszed\u0142 stosunkowo p\u00f3\u017ano, podobnie jak mia\u0142o to miejsce w odniesieniu to wyrazu \u201ekolekcjoner\u201d i \u201ekolekcjonerstwo\u201d, na co wskazuje Agnieszka Kluczewska-W\u00f3jcik [Kluczewska-W\u00f3jcik 2015: 20<\/a>]. Oba wyrazy stanowi\u0105 zapo\u017cyczenie, z t\u0105 jednak r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce termin \u201emuzeum\u201d zacz\u0119\u0142o funkcjonowa\u0107 za po\u015brednictwem \u00f3wczesnych XVIII-wiecznych zbior\u00f3w, kt\u00f3re \u201eprzez znaczny przeci\u0105g czasu zebrane, (\u2026), to in Musaeo Britannico, to w Instytucie Bolo\u0144skim, to w przepysznej Florenckiey Galleryi\u201d, nawi\u0105zywa\u0142y do czterech najwa\u017cniejszych \u017ar\u00f3de\u0142 inspiracji powsta\u0142ych \u201eW Atenach za Peryklesa, w Rzymie za Augusta, we Florencyi za panowania Domu Medicis, we Francyi za Ludwika XIV\u201d [Mniszech 1775: 218, 214<\/a>]. Projekt Museaum Polonicum<\/em> funkcjonowa\u0142 zatem na co najmniej dw\u00f3ch p\u0142aszczyznach: uniwersalnej wyra\u017caj\u0105cej og\u00f3ln\u0105 potrzeb\u0119 gromadzenia i udost\u0119pniania wiedzy o przesz\u0142o\u015bci, oraz lokalnej maj\u0105cej pobudzi\u0107 do aktywnego w\u0142\u0105czenia si\u0119 tych, kt\u00f3rzy identyfikuj\u0105 si\u0119 z Polsk\u0105. W obliczu kl\u0119sk politycznych w\u0142a\u015bnie ten drugi aspekt przynosi\u0142 szczeg\u00f3ln\u0105 chlub\u0119 potencjalnym darczy\u0144com, kt\u00f3rzy piel\u0119gnuj\u0105c tradycj\u0119 sia\u0107 mieli ziarno wiedzy i kultury w narodzie. Dzia\u0142anie takie by\u0142o zatem i przyjemne, i po\u017cyteczne. Wydaje si\u0119, \u017ce w duchu takiej interpretacji powinny zosta\u0107 odczytane definicje powsta\u0142e na prze\u0142omie XIX i XX wieku. Nie umniejszaj\u0105c znaczenia delectare <\/em>Domu muz i miejsca spotka\u0144 towarzyskich, muzeum stawa\u0142o si\u0119 miejscem, kt\u00f3re mia\u0142o naucza\u0107 i wzrusza\u0107, zgodnie z wypracowanym, z biegiem lat coraz bardziej szczeg\u00f3\u0142owo, zakresem dzia\u0142a\u0144: gromadzeniem, ochron\u0105 i udost\u0119pnianiem materialnego i niematerialnego dziedzictwa kultury. Nie mo\u017cna jednak zapomina\u0107, \u017ce za such\u0105 definicj\u0105 kryje si\u0119 historia idei, wielkiego o\u015bwieceniowego projektu nowoczesnego pa\u0144stwa i spo\u0142ecze\u0144stwa [Preziosi 2012<\/a>], kt\u00f3ry w r\u00f3wnej mierze mia\u0142 sw\u00f3j udzia\u0142 w Polsce.<\/p>\n
<\/a><\/p>\n
\n
Aldona To\u0142ysz<\/a><\/em><\/p>\n
\n
PRZYPISY<\/p>\n
[1]<\/sup><\/a> Zgodnie z twierdzeniem, \u017ce ka\u017cde uog\u00f3lnienie jest b\u0142\u0119dne lub nawet niebezpieczne, nawet zawarte w tym zdaniu, na co wskazywali chocia\u017cby Aleksander Dumas czy Mark Twain.
[2]<\/sup><\/a> Zaprezentowana definicja znacz\u0105co r\u00f3\u017cni si\u0119 od tej zaproponowanej w 1946 r., wg kt\u00f3rej \u201es\u0142owo \u2018muzeum\u2019 zawiera wszelkie otwarte dla publiczno\u015bci kolekcje obiekt\u00f3w artystycznych, technicznych, naukowych, historycznych czy archeologicznych, w\u0142\u0105czaj\u0105c w to ogrody zoologiczne i botaniczne, ale wy\u0142\u0105czaj\u0105c biblioteki, z wyj\u0105tkiem takich, kt\u00f3re posiadaj\u0105 sta\u0142e przestrzenie wystaw\u201d, Borusiewicz 2012: 62<\/a>.
[3]<\/sup><\/a>  U Doroty Folgi-Januszewskiej tak\u017ce musaeum<\/em>, jako miejsca spotka\u0144, por. Folga-Januszewska 2015: 16-17<\/a>.
[4]<\/sup><\/a> Has\u0142o Czwartek Konferencji Og\u00f3lnej ICOM, Sztokholm, 1959.
[5]<\/sup><\/a> \u201eWsp\u00f3\u0142czesne muzeum okre\u015blamy jako instytucj\u0119, kt\u00f3ra gromadzi i przechowuje, opracowuje naukowo i upowszechnia swe zbory, jest wi\u0119c r\u00f3wnocze\u015bnie skarbnic\u0105 i magazynem, instytutem naukowym i instytucja naukow\u0105\u201d, por. Lorentz 1963 (1999): 31<\/a>.
[6]<\/sup><\/a> Na temat koncepcji Mniszcha zob.:  Powidzki 1955<\/a>; w kontek\u015bcie rozwoju muzealnictwa na ziemiach polskich: Kunysz 1987<\/a>.
[7]<\/sup><\/a> Pierwszy etap przypada\u0142 na lata 1800-1830 wraz z kszta\u0142towaniem si\u0119 pa\u0144stw narodowych, kolejny to lata 1830-1870, gdy w obr\u0119bie muze\u00f3w \u201euniwersalnych\u201d tworzono kolekcje specjalistyczne, ostatni za\u015b, obejmuj\u0105cy okres do 1918 roku, to po\u015bredniczenie zbior\u00f3w publicznych w kszta\u0142towaniu presti\u017cu pa\u0144stwa, Manikowska 2014: 65<\/a>.
[8]<\/sup><\/a> Jak zauwa\u017ca Ewa Manikowska, zasada ta dzia\u0142a\u0142a tak\u017ce w drug\u0105 stron\u0119. Polscy eksperci zajmuj\u0105cy si\u0119 rewindykacj\u0105 zagrabionych dzie\u0142 kultury materialnej w Mieszanej Komisji Specjalnej dzia\u0142aj\u0105cej na mocy art. 15 traktatu ryskiego z 1921 roku, mi\u0119dzy wyrazami \u201ekrajowy\u201d i \u201euniwersalny\u201d nie widzieli sprzeczno\u015bci, Manikowska 2014: 74, przypis 35.<\/a><\/p>\n
BIBLIOGRAFIA<\/p>\n
Borusiewicz Miros\u0142aw, 2012<\/a>. Nauka czy rozrywka? Nowa muzeologia w europejskich definicjach muzeum<\/em>, Krak\u00f3w: Universitas.
Folga-Januszewska Dorota, 2008<\/a>. \u201eMuzeum: definicja i poj\u0119cie. Czym jest muzeum dzisiaj?\u201d, Muzealnictwo<\/em>, nr 49, s. 200-203.
Folga-Januszewska Dorota, 2015<\/a>. Muzeum: fenomeny i problemy<\/em>, Krak\u00f3w:  Universitas.
Grocholski Ludgard, Treter Mieczys\u0142aw (red.), 1917<\/a>. Muzeum Polskie: po\u015bwi\u0119cone dziejom i zabytkom sztuki i kultury<\/em>, Kij\u00f3w: Nak\u0142adem grona wydawc\u00f3w.
Gutenberg Konversations Lexikon<\/em>, 1930\/1931<\/a>. Wien\u2013Hamburg\u2013Z\u00fcrich: Gutenberg Verlag Christensen & Co, t. V.
Kar\u0142owicz Jan, Kry\u0144ski Adam, Nied\u017awiedzki W\u0142adys\u0142aw (red.), 1902<\/a>. S\u0142ownik j\u0119zyka polskiego<\/em>, Warszawa: Nak\u0142adem Prenumerator\u00f3w i kasy im. Mianowskiego, t. II.
 Kopera Feliks, Pagaczewski Julian, 1914<\/a>. Polskie Muzeum: malarstwo, rze\u017aba, przemys\u0142 artystyczny<\/em>, Krak\u00f3w: Nak\u0142adem St. Zarewicza i sp\u00f3\u0142ki, r. 1, z. 2.
Kluczewska-W\u00f3jcik Agnieszka, 2015<\/a>. \u201eKolekcjoner polski u progu nowoczesno\u015bci \u2013 szkic do portretu\u201d, w: Kolekcjonerstwo polskie XX i XXI wieku.<\/em> Szkice<\/em>, T. <\/em>de Rosset, A. Kluczewska-W\u00f3jcik, A. To\u0142ysz (red.), Warszawa: NIMOZ, s. 19-39.
Kunysz Antoni, 1987<\/a>. „Pocz\u0105tki muzealnictwa na ziemiach polskich ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem muzealnictwa Galicyjskiego”, Rocznik Archiwalno-Historyczny, <\/i>nr 4, s. 3-24.
Lam Stanis\u0142aw (opr. red.), 1927<\/a>. Ilustrowana encyklopedja Trzaski, Everta i Michalskiego z wieloma mapami, tablicami i ilustracjami w tek\u015bcie<\/em>, Warszawa: Nak\u0142adem ksi\u0119garni Trzaski, Everta i Michalskiego, t. III.
Lam Stanis\u0142aw (opr. red.), 1933<\/a>. Trzaski, Everta i Michalskiego encyklopedja powszechna w dwu tomach<\/em>, Warszawa: Nak\u0142adem ksi\u0119garni Trzaski, Everta i Michalskiego, t. I.
Linde Samuel Bogumi\u0142, 1809<\/a>. <\/a>S\u0142ownik j\u0119zyka polskiego<\/em>, Warszawa: u Autora, t. II, cz. 1.
Linde Samuel Bogumi\u0142, 1857<\/a>. S\u0142ownik j\u0119zyka polskiego<\/em>, Lw\u00f3w: w Drukarni Zak\u0142adu Ossoli\u0144skich, t. III.
Lorentz Stanis\u0142aw, 1963 (1999)<\/a>. \u201eMuzeum Narodowe w Warszawie jako plac\u00f3wka naukowa\u201d, <\/em>przedruk w: Przesz\u0142o\u015b\u0107 Przysz\u0142o\u015bci\u2026 Ksi\u0119ga Pami\u0105tkowa ku czci Profesora Stanis\u0142awa Lorentza w setn\u0105 rocznic\u0119 urodzin<\/em>, A. Rottermund, D. Folga-Januszewska, E. Micke-Broniarek (red.), Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, Zamek Kr\u00f3lewski w Warszawie, s. 31-51.
Lorentz Stanis\u0142aw, 1999<\/a>. \u201eFilozofia muze\u00f3w\u201d, <\/em>w:  Przesz\u0142o\u015b\u0107 Przysz\u0142o\u015bci\u2026 Ksi\u0119ga Pami\u0105tkowa ku czci Profesora Stanis\u0142awa Lorentza w setn\u0105 rocznic\u0119 urodzin<\/em>, A. Rottermund, D. Folga-Januszewska, E. Micke-Broniarek (red.), Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, Zamek Kr\u00f3lewski w Warszawie, s. 9-23.
Ma\u0142kowski Stanis\u0142aw, 1922<\/a>. \u201eO ideach przewodnich polskiego Muzeum Ziemi\u201d, Ziemia. Tygodnik Krajoznawczy Ilustrowany,<\/em> r. 7, nr 6, s. 205-210.
Manikowska Ewa, 2014<\/a>. „W stron\u0119 muzeum narodowego. Kolekcje i budowa polskiej to\u017csamo\u015bci kulturowej u progu niepodleg\u0142o\u015bci”, w: K\u0142udkiewicz Kamila, Mencfel Micha\u0142, Mi\u0142o\u015bnictwo rzeczy. Studia z historii kolekcjonerstwa na ziemiach polskich w XIX wieku<\/i>, Warszawa: Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbior\u00f3w, s. 62-75.
Mniszech Micha\u0142, 1775<\/a>. \u201eMy\u015bli Wzgl\u0119dem Za\u0142o\u017cenia Musaeum Polonicum\u201d, Zabawy Przyiemne y Po\u017cyteczne z S\u0142awnych Wieku tego Autor\u00f3w Zebrane<\/em>, t. 11, cz. 2, s. 211-226.
Pomian Krzysztof, 2012<\/a>. Zbieracze i osobliwo\u015bci. Pary\u017c-Wenecja XVI-XVIII wiek<\/em>, Andrzej Pie\u0144kos (t\u0142um.), Gda\u0144sk: s\u0142owo\/ obraz terytoria 2012.
Powidzki Janusz, 1955<\/a>. „Muzeum Polskie” Micha\u0142a Mniszcha”, Muzealnictwo <\/i>nr 4, s. 5-9.
Preziosi Donald, 2012<\/a>. \u201eM\u00f3zg cia\u0142a ziemi. Muzea i ramowanie modernizmu\u201d, K. Kolenda (prze\u0142.), w: Display. Strategie wystawiania<\/em>, M. Hussakowska, E.M. Tatar (red.), Krak\u00f3w: Universitas, 15-36.
Orgelbrad S., 1901<\/a>. S. Orgelbranda Encyklopedja powszechna z ilustracjami i mapami<\/em>. Warszawa: Wydawnictwo Towarzystwa Akcyjnego Odlewni Czcionek i Drukarni S. Olgebranda i Syn\u00f3w, t. X.
Treter Mieczys\u0142aw 1917<\/a>. Muzea wsp\u00f3\u0142czesne: studjum muzeologiczne: pocz\u0105tki, rodzaje, istota i organizacja muze\u00f3w, publiczne zbiory muzealne w Polsce i przysz\u0142y ich rozw\u00f3j<\/em>, Kij\u00f3w: Nak\u0142adem Redakcji Muzeum Polskiego<\/em>.
Treter Mieczys\u0142aw 1922<\/a>. Organizacja zbior\u00f3w pa\u0144stwowych Rzeczpospolitej Polskiej<\/em>, Warszawa: Odbitka z Wiadomo\u015bci Archeologicznych, <\/em>t. VII.
Walicki Micha\u0142, 1935<\/a>. Has\u0142o: \u201emuzeum\u201d, w: \u015awiat i \u017cycie. Zarys encyklopedyczny wsp\u00f3\u0142czesnej wiedzy i kultury<\/em>, Z. \u0141empicki (red.), Lw\u00f3w-Warszawa: S. A. Ksi\u0105\u017cnica-Atlas, t. III.<\/p>\n
NETOGRAFIA<\/p>\n
\u201eThe Mannheim Conference on Museums as Places of Popular Culture\u201d, 1903. The Museum Journal<\/em>, vol.3, p.105-109, https:\/\/archive.org\/details\/museumsjournalv01assogoog<\/a>, dost\u0119p: 2016-07-15.
Has\u0142o: Muzeum, Wikipedia, https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Muzeum<\/a>, dost\u0119p: 2016-10-15.
Kodeks Etyki ICOM dla Muze\u00f3w, http:\/\/icom.museum\/fileadmin\/user_upload\/pdf\/Codes\/poland.pdf<\/a>, dost\u0119p 2016-06-02.<\/p>\n<\/p>\n
\n
CZYTELNIA >>><\/strong><\/a><\/p>\n
\n","comment_info":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/589","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=589"}],"version-history":[{"count":19,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/589\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9416,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/589\/revisions\/9416"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1457"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=589"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=589"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=589"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}