{"id":5807,"date":"2020-02-17T08:12:26","date_gmt":"2020-02-17T07:12:26","guid":{"rendered":"http:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=5807"},"modified":"2020-03-09T17:49:36","modified_gmt":"2020-03-09T16:49:36","slug":"krzeszowice-1786-1850-ekspozycja-muzealna-w-domu-zdrojowym-vauxhall-w-uzdrowisku-lubomirskich-potockich","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=5807","title":{"rendered":"Krzeszowice, 1786-1850, ekspozycja muzealna w domu zdrojowym (Vauxhall) w uzdrowisku Lubomirskich\/Potockich"},"content":{"rendered":"\n

Pierwsz\u0105, by\u0107 mo\u017ce,\npubliczn\u0105 galeri\u0119 obraz\u00f3w w Ma\u0142opolsce mo\u017cna by\u0142o ogl\u0105da\u0107 od ko\u0144ca XVIII wieku\nw domu zdrojowym w Krzeszowicach, w dobrach ksi\u0119\u017cnej marsza\u0142kowej Izabelli\n(El\u017cbiety) z Czartoryskich Lubomirskiej. Tutejsze wody i ich lecznicza moc\nznana by\u0142a wprawdzie ju\u017c wcze\u015bniej, ale dopiero w latach 70. XVIII w. ojciec\nw\u0142a\u015bcicielki, wojewoda ruski August Czartoryski, zbudowa\u0142 tu \u0142azienk\u0119, z kt\u00f3rej\nw p\u00f3\u017aniejszych latach rozwin\u0119\u0142o si\u0119 niema\u0142e i atrakcyjne uzdrowisko. Ksi\u0119\u017cna rozbudowa\u0142a\nca\u0142y kompleks z lazaretem, domami k\u0105pielowymi wyposa\u017conymi w wanny, budynkami\ndla kuracjuszy, obs\u0142ugi i licznych rzemie\u015blnik\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
W. Richter, Salon w Krzeszowicach I<\/em>, 1826, ze zbior\u00f3w Biblioteki Jagiello\u0144skiej <\/a><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Centralne miejsce w ca\u0142ym za\u0142o\u017ceniu zajmowa\u0142 dom zdrojowy zbudowany w latach 1783-1786 wedle projektu paryskiego architekta Szczepana Humberta. Nazywano go Salon, Vauxhall, Foxhal, albo Foksal. By\u0142 to spory, pi\u0119trowy budynek z dwiema obszernymi salami na ka\u017cdej kondygnacji. Pe\u0142ni\u0142 on istotn\u0105 funkcj\u0119 towarzysk\u0105, jako miejsce spotka\u0144, gdzie serwowano posi\u0142ki i odbywa\u0142y si\u0119 koncerty. Przeznaczony by\u0142 dla kuracjuszy oraz ich go\u015bci, a \u017ce walory zdrowotne w\u00f3d krzeszowickich nie by\u0142y zbyt wielkie, to on w\u0142a\u015bnie sprawi\u0142, \u017ce na prze\u0142omie stuleci by\u0142y Krzeszowice popularnym miejscem rozrywki dla mieszka\u0144c\u00f3w pobliskiego Krakowa. Lubomirska zna\u0142a kurorty europejskie i w swoich dobrach stara\u0142a si\u0119 stworzy\u0107 ich namiastk\u0119. Lekarz Czartoryskich J. de Lafontaine pisa\u0142, \u017ce \u201ema [Foksal krzeszowicki] na dole i w g\u00f3rze Sal\u0119 wielk\u0105 we srzodku, i niekt\u00f3re poboczne pokoie z obu stron, w kt\u00f3rych Bilard stoi, i r\u00f3\u017cne w nich dosta\u0107 mo\u017cna posi\u0142ki, iako to kaw\u0119, herbat\u0119, czekolad\u0119, r\u00f3\u017cne gatunki wina, owoce, lemoniad\u0119, orszad\u0119, puncz i t. d. Cz\u0119sto w tych Salach iest muzyka, i Pacyenci wraz z temu, kt\u00f3rzy przyie\u017cd\u017cai\u0105 ich nawiedzi\u0107, bawi\u0105 si\u0119 ta\u0144cami. Tu iest dla Mieszka\u0144c\u00f3w Krakowskich mi\u0142ey zabawki mieysce, bo co Niedziel\u0119 i \u015awi\u0119to wszyscy ztamt\u0105d tu ci\u0105gn\u0105, cz\u0119\u015bci\u0105 dla przeja\u017cd\u017cki i cz\u0119\u015bci\u0105 te\u017c dla zabawy\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Dolny i g\u00f3rny salon Foksalu wykorzystane by\u0142y na ekspozycj\u0119 malarstwa, w zasadniczej wi\u0119kszo\u015bci portret\u00f3w. Inwentarz z 1797 roku spisany w zwi\u0105zku z przekazaniem uzdrowiska w dzier\u017caw\u0119 dr Fillingowi wymienia 72 obrazy. Wystawa mia\u0142a charakter historyczny i patriotyczny, odnosz\u0105c si\u0119 do militarnej przesz\u0142o\u015bci kraju i roli jak\u0105 odgrywa\u0142a tu rodzina Lubomirskich. Znajdowa\u0142y si\u0119 tu ca\u0142opostaciowe wizerunki w\u0142adc\u00f3w (Stefan Batory, Jan III Sobieski), wodz\u00f3w (Czarniecki, Koniecpolski, Chodkiewicz), licznych przedstawicieli rodziny w\u0142a\u015bcicielki, a tak\u017ce jako element dodatkowy pejza\u017ce. Wn\u0119trz tych, przedstawionych na akwarelach Wilibalda Richtera (Biblioteka Jagiello\u0144ska), nie mo\u017cna oczywi\u015bcie okre\u015bli\u0107 mianem wczesnego muzeum, ale dzi\u0119ki publicznemu udost\u0119pnieniu w zasadzie bez ogranicze\u0144 (w granicach, jakie wytyczy\u0142a sferze publicznej epoka) ich ekspozycja nabiera\u0142a muzealnego charakteru.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
W. Richter, Salon w Krzeszowicach II<\/em>, 1826, ze zbior\u00f3w Biblioteki Jagiello\u0144skiej <\/a><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Krakowski poeta i dramatopisarz Franciszek W\u0119\u017cyk po\u015bwi\u0119ci\u0142 Foksalowi z Krzeszowic niema\u0142y fragment dziwacznego nieco poematu-przewodnika turystycznego pt. Okolice Krakowa<\/em> (1829):<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\nGmach ten, gdzie kroki moie obracam ciekawie,
\nMieysc tych pani powszechney odda\u0142a zabawie.
\nZdobi\u0105 \u015bciany rozg\u0142o\u015bni z cn\u00f3t swych i pogromu
\nZnakomici przodkowie Ksi\u0105\u017c\u0119cego domu.
\nZ tamt\u0105d stopnie do g\u00f3ry z lekk\u0105 si\u0119 wynosz\u0105:
\nTu now\u0105 czu\u0142e serce poi si\u0119 rozkosz\u0105,
\nZnowu iawi si\u0119 widok dzielnych ziomk\u00f3w grona,
\nI zacne czci\u0105 przei\u0119ty powtarzam imiona.\n\n\n\n<\/p>\n\n\n\n

\u2013\ntu autor rozpocz\u0105\u0142 d\u0142ugi i pe\u0142en historycznych refleksji opis wizerunku\nStanis\u0142awa T\u0119czy\u0144skiego p\u0119dzla Stefano Dolabelli (ob. w zbiorach Zamku\nKr\u00f3lewskiego na Wawelu) i tragicznej \u015bmierci portretowanego, po czym\nkontynuowa\u0142:<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\nWst\u0105pmy dla ulgi \u017calom w t\u0119 przyleg\u0142\u0105 s\u0105l\u0119,
\nIle\u017c twarzy rycerskich zdobi i\u0105 wspaniale ?
\nIle\u017c wiernych czcicieli krwi\u0105 nabytey chwa\u0142y ?
\nTu niezgi\u0119ty Czarniecki, tam Chodkiewicz \u015bmia\u0142y,
\nTu ci, kt\u00f3rych dzie\u0142 g\u0142os m\u00f3y nie zdo\u0142a wyliczy\u0107,
\nTam Sobieski, co wszystkim godzien przewodniczy\u0107.
\nG\u0142\u0119bokiem podziwieniem i czci\u0105 przenikniony,
\nWlepiam w posta\u0107 marsow\u0105 wzrok nienasycony;
\nA gdym iu\u017c mia\u0142 na inne przenie\u015b\u0107 oko \u015bciany,
\nDostrzeg\u0142em tych wyraz\u00f3w w i\u0119zyku Sekwany:
\n\u2018Nadaremnie dzielno\u015bci\u0105 zwyci\u0119ztw i pogromu,
\n\u2018Wydar\u0142e\u015b Ianie Wiede\u0144 od Turk\u00f3w zdobyczy;
\n\u2018Lepiey by\u0142o go odda\u0107 na \u0142up srogiey dziczy,
\n\u2018Tak by\u0142by\u015b mu oszcz\u0119dzi\u0142 niewdzi\u0119czno\u015bci sromu\u2019\n\n\n\n<\/p>\n\n\n\n

 \u201eNieco dworsko\u015bci, nieco muzeum, sporo komfortu i wygody ku zabawie, niezbyt wiele \u2013 dodajmy \u2013 nak\u0142adu koszt\u00f3w, formu\u0142a w istocie nowoczesna i aktualna przez ca\u0142y XIX i XX wiek w kurortach Europy, nabra\u0142a w Krzeszowicach polskiego tonu i snobistycznego wdzi\u0119ku\u201d \u2013 pisa\u0142a o Foksalu Bo\u017cena Majewska-Maszkowska autorka monografii mecenatu ksi\u0119\u017cnej Lubomirskiej. Po po\u0142owie XIX wieku opuszczony, by\u0142 on cz\u0119\u015bciowo wykorzystywany na cele handlowe, potem natomiast przekszta\u0142cono go na siedzib\u0119 administracji d\u00f3br Potockich. Dzi\u015b stanowi jeden z najciekawszych zabytk\u00f3w Krzeszowic.<\/p>\n\n\n\n

  • Opisanie Skutk\u00f3w y u\u017cywania ciep\u0142ych siarczystych, y zimnych \u017celaznych Kompieli. w Krzeszowicach <\/em>przez J. de Lafontaine Leibchirurga JKM uczynione, Krak\u00f3w 1789, 15-16.<\/li>
  • Grabowski A., Historyczny opis miasta Krakowa i jego okolic<\/em>, Krak\u00f3w 1822, 195.<\/li>
  • W\u0119\u017cyk F. Okolice Krakowa. Poema<\/em>, Krak\u00f3w 1829, 20-28.<\/li>
  • Niemcewicz J.U., Podr\u00f3\u017ce historyczne po ziemiach polskich mi\u0119dzy rokiem 1811 a 1828 odbyte<\/em>, Pary\u017c- Petersburg 1858, 41-42.<\/li>
  • Majewska-Maszkowska B., Krzeszowice \u2013 uzdrowisko ksi\u0119\u017cnej Marsza\u0142kowej<\/em>, ,,Kwartalnik Architektury i Urbanistyki\u201d, 15,1970, 115-147. Majewska-Maszkowska B., Mecenat artystyczny Izabelli z Czartoryskich Lubomirskiej (1736-1816)<\/em>, Wroc\u0142aw-Warszawa: Ossolineum, 1976, 226-236 <\/li><\/ul>\n\n\n\n

    [tr]<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Pierwsz\u0105, by\u0107 mo\u017ce, publiczn\u0105 galeri\u0119 obraz\u00f3w w Ma\u0142opolsce mo\u017cna by\u0142o ogl\u0105da\u0107 od ko\u0144ca XVIII wieku w domu zdrojowym w Krzeszowicach, w dobrach ksi\u0119\u017cnej marsza\u0142kowej Izabelli (El\u017cbiety) z Czartoryskich Lubomirskiej. Tutejsze wody i ich lecznicza moc znana by\u0142a wprawdzie ju\u017c wcze\u015bniej, ale dopiero w latach 70. XVIII w. ojciec w\u0142a\u015bcicielki, wojewoda ruski August Czartoryski, zbudowa\u0142 tu… <\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":5810,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[102,157],"tags":[],"class_list":["post-5807","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-blog","category-kolekcje-prywatne"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t