{"id":5332,"date":"2019-08-05T08:00:49","date_gmt":"2019-08-05T06:00:49","guid":{"rendered":"http:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=5332"},"modified":"2021-05-27T11:25:13","modified_gmt":"2021-05-27T09:25:13","slug":"milena-wozniak-koch-kolekcja-i-muzeum-starozytnosci-zydowskich-z-daru-mathiasa-bersohna-w-warszawie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=5332","title":{"rendered":"Milena WO\u0179NIAK-KOCH | Kolekcja i \u201eMuzeum Staro\u017cytno\u015bci \u017bydowskich z daru Mathiasa Bersohna\u201d w Warszawie"},"content":{"rendered":"\n
05.08.2019 | \"\"<\/pre>\n\n\n\n
Przyczynek do rozwa\u017ca\u0144 nad rol\u0105 kolekcjonerstwa judaik\u00f3w warszawskiej bur\u017cuazji pochodzenia \u017cydowskiego prze\u0142omu XIX i XX wieku <\/em><\/h4>\n\n\n\n
\n\n\n
\"\"<\/a>Historia powstania \u201eMuzeum Staro\u017cytno\u015bci \u017bydowskich<\/a> z daru Mathiasa Bersohna\u201d, jak i ca\u0142ego niemal \u00f3wczesnego muzealnictwa, w swej genezie wi\u0105\u017ce si\u0119 z dawnym prywatnym kolekcjonerstwem. Fundator tego\u017c muzeum, Mathias Bersohn <\/a>(1823-1908), by\u0142 postaci\u0105 niejednoznaczn\u0105 – wybitny przedstawiciel warszawskiej bur\u017cuazji, bankier, filantrop i badacz historii, a nade wszystko integracjonista, Polak moj\u017ceszowego wyznania <\/em>[Rabska 1935: 469-470; \u017bebrowski 2003: 183]<\/a>. \u201e<\/strong>Prawy obywatel kraju, szczery opiekun ubogich, mi\u0142o\u015bnik nauki i sztuki, gorliwy pracownik na niwie spo\u0142ecznej \u2013 oto szereg wielkich tytu\u0142\u00f3w zas\u0142ug zmar\u0142ego\u201d \u2013 pisano o Bersohnie we wspomnieniu po\u015bmiertnym na \u0142amach \u201eIzraelity\u201d, czo\u0142owego pisma integracjonist\u00f3w [R.C. 1908: 45]<\/a>.<\/p>\n
Po studiach odbytych w Berlinie wr\u00f3ci\u0142 do Warszawy \u2013 wkr\u00f3tce zosta\u0142 w\u0142a\u015bcicielem firmy przemys\u0142owo-handlowej i bankowej. Bersohn b\u0119d\u0105c cz\u0142owiekiem nietuzinkowym, zajmowa\u0142 si\u0119 \u201etwardym\u201d biznesem niejako z \u017cyciowej konieczno\u015bci. Jego prawdziwe zainteresowania, kt\u00f3re niew\u0105tpliwie m\u00f3g\u0142 realizowa\u0107 dzi\u0119ki zgromadzonemu kapita\u0142owi, dotyczy\u0142y polskiej oraz \u017cydowskiej historii sztuki i kultury. Opublikowa\u0142 wiele prac, m.in. O Wicie Stwoszu i jego dziele \u201ePozdrowienie anielskie\u201d<\/em> (1870), Modlitewnik kr\u00f3lowej Marji Kazimiery Sobieskiej<\/em> (1896), Ksi\u0119gozbi\u00f3r katedry p\u0142ockiej<\/em> (1899), O iluminowanych r\u0119kopisach polskich<\/em> (1900). Dope\u0142nieniem zainteresowa\u0144 naukowych by\u0142o kolekcjonerstwo \u2013 zbiera\u0142 sztuk\u0119 polsk\u0105 i zabytki kultury \u017cydowskiej.<\/p>\n
Mathias Bersohn pe\u0142ni\u0142 wiele publicznych funkcji, by\u0142 mi\u0119dzy innymi prezesem zarz\u0105du warszawskiego Szpitala dla dzieci im. Bersohn\u00f3w i Bauman\u00f3w, cz\u0142onkiem zarz\u0105du Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynno\u015bci, cz\u0142onkiem Komisji Historii Sztuki Akademii Umiej\u0119tno\u015bci, Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk w Poznaniu oraz Muzeum Germa\u0144skiego w Norymberdze, a tak\u017ce cz\u0142onkiem zarz\u0105du warszawskiego Towarzystwa Zach\u0119ty Sztuk Pi\u0119knych. Towarzystwu Zach\u0119ty po\u015bmiertnie przekaza\u0142 bibliotek\u0119 oraz 235 rysunk\u00f3w i akwarel z zastrze\u017ceniem umieszczenia ich w wyodr\u0119bnionej sali jego imienia. Jak informowa\u0142 \u201eTygodnik Ilustrowany\u201d, ozdob\u0105 sali mieszcz\u0105cej dar Bersohna mia\u0142y by\u0107 trumienne portrety polskich dostojnik\u00f3w i matron w strojach narodowych oraz zlecone przez samego kolekcjonera kopie portret\u00f3w w\u0142adc\u00f3w polskich [Z zabytk\u00f3w.<\/em>.. 1909: 316]<\/a>. Bersohn obdarowa\u0142 wiele instytucji, w tym r\u00f3wnie\u017c Muzeum Narodowe w Krakowie (93 obiekty \u2013 dokumenty, hafty, fotografie), Gabinet Archeologiczny Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego, Muzeum Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk w Poznaniu oraz Muzeum Polskie w Rapperswilu. Jednak najistotniejszym polem kolekcjonerskiej dzia\u0142alno\u015bci Bersohna by\u0142o gromadzenie judaik\u00f3w, kt\u00f3rych zbi\u00f3r licz\u0105cy 1221 obiekt\u00f3w kolekcjoner ofiarowa\u0142 w 1905 roku warszawskiej Gminie \u017bydowskiej, daj\u0105c tym samym podstaw\u0119 dla za\u0142o\u017cenia \u201eMuzeum Staro\u017cytno\u015bci \u017bydowskich z daru Mathiasa Bersohna w Warszawie\u201d. Reszt\u0119 zbior\u00f3w, przede wszystkim sztuk\u0119 oraz rzemios\u0142o w\u0142oskie i europejskie, a tak\u017ce ogromn\u0105 bibliotek\u0119 sprzedano na aukcji w 1909 roku [1]<\/a>. <\/p>\n
Jednym z najwcze\u015bniejszych naukowych esej\u00f3w po\u015bwi\u0119conych kolekcjonerstwu Bersohna by\u0142 tekst Izabeli Rejduch-Samkowej opublikowany w klasycznej dla studi\u00f3w nad polskim kolekcjonerstwem publikacji Mecenas, kolekcjoner, odbiorca <\/em>[Rejduch-Samkowa I. 1984: 165-178]<\/a>. Analizuj\u0105c histori\u0119 rozwoju kolekcjonerstwa judaik\u00f3w oraz dzia\u0142alno\u015bci innych \u017cydowskich kolekcjoner\u00f3w – Lessera Gieldzi\u0144skiego<\/a> z Gda\u0144ska i Maksymiliana Goldsteina ze Lwowa – Rejduch-Samkowa zauwa\u017cy\u0142a, \u017ce pocz\u0105tki naukowego zainteresowania dziedzictwem \u017cydowskim, mia\u0142y charakter bibliofilski, co sk\u0105din\u0105d bardzo odpowiada\u0142o rozpowszechnionemu w\u015br\u00f3d samych \u017byd\u00f3w kultowi s\u0142owa pisanego. Mia\u0142o to prze\u0142o\u017cenie na powstanie licznych bibliotek gromadz\u0105cych starodruki oraz wsp\u00f3\u0142czesne publikacje o dziejach narodu \u017cydowskiego. Wymieniaj\u0105c pierwszych polskich kolekcjoner\u00f3w judaik\u00f3w, w tym obok Gieldzi\u0144skiego, Bersohna i Goldsteina tak\u017ce Szymona Rappaporta (Wilno), Artura i Jana Krontal\u00f3w (Kronthal\u00f3w, Pozna\u0144) czy Marka Reichenteina (Lw\u00f3w) autorka konstatowa\u0142a fakt, \u017ce nie ca\u0142a spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska by\u0142a \u015bwiadoma konieczno\u015bci opieki nad zabytkami swojej kultury: \u201eNawet w tzw. wy\u017cszych sferach nie by\u0142o zrozumienia dla tych problem\u00f3w, a nieliczne jednostki, kt\u00f3re d\u0105\u017cy\u0142y do za\u0142o\u017cenia muze\u00f3w sztuki \u017cydowskiej, napotyka\u0142y we w\u0142asnych kr\u0119gach na wiele trudno\u015bci\u201d [Rejduch-Samkowa I. 1984: 167-168]<\/a>. W kontek\u015bcie powy\u017cszych wniosk\u00f3w Mathias Bersohn jawi si\u0119 jako posta\u0107 wyj\u0105tkowa – prekursor w zakresie bada\u0144 historii \u017byd\u00f3w i zabytk\u00f3w materialnej kultury \u017cydowskiej. <\/p>\n
Przyczyn pocz\u0105tkowego braku zainteresowania w\u0142asnym dziedzictwem nale\u017cy upatrywa\u0107 w specyfice akulturacji, w kt\u00f3rej chodzi\u0142o o akces do polsko\u015bci, uwa\u017canej niejednokrotnie przez samych integracjonist\u00f3w za kultur\u0119 wy\u017csz\u0105 [Jagodzi\u0144ska A. 2008: 77-78]<\/a>.  Przez stulecia wyroby artystyczne – przedmioty rytualne zwi\u0105zane z judaizmem, synagogalne polichromie, iluminowane manuskrypty – istnia\u0142y wy\u0142\u0105cznie w przestrzeni religijnej oraz w \u017cydowskich domach. Sztuka tak silnie skojarzona z religi\u0105, od kt\u00f3rej laicyzuj\u0105cy si\u0119 post\u0119powcy pragn\u0105cy \u201ezosta\u0107\u201d Polakami chcieli odej\u015b\u0107, pozostawa\u0142a w efekcie d\u0142ugo niedoceniana przez samych \u017byd\u00f3w.<\/p>\n
Zainteresowanie kultur\u0105 materialn\u0105 i rzemios\u0142em artystycznym przedmiot\u00f3w kultu religijnego przysz\u0142o w p\u00f3\u017anych latach siedemdziesi\u0105tych XIX wieku. Jak odnotowa\u0142a Rejduch-Samkowa, impulsem do szerszego zaj\u0119cia si\u0119 zabytkami przesz\u0142o\u015bci u \u017byd\u00f3w by\u0142y dwie europejskie wystawy: Exposition Universelle <\/em>w Pary\u017cu (1878 rok) i rok p\u00f3\u017aniejsza w Royal Albert Hall w Londynie (1879 rok). \u201eNa obydwu tych wystawach zaprezentowano prywatne kolekcje: w Pary\u017cu Izaaka Straussa, kt\u00f3ry mia\u0142 wyda\u0107 po amatorsku opracowany przez siebie katalog w\u0142asnych zbior\u00f3w, uwa\u017cany za pierwsz\u0105 tego rodzaju pozycj\u0119 w dziedzinie kolekcjonerstwa judaik\u00f3w. Wielka wystawa londy\u0144ska, w Alberthall, obejmowa\u0142a w zasadzie zbiory dwu du\u017cych kolekcji \u2013 Filipa Saloponsa i Sassona (\u2026)\u201d [Rejduch-Samkowa I. 1984: 165-166]<\/a>. Renata Pi\u0105tkowska w  znakomitym eseju po\u015bwi\u0119conym historii muze\u00f3w \u017cydowskich w Polsce stwierdza: \u201eZbiory Straussa, podobnie jak wiele innych prywatnych kolekcji prezentowanych na wystawach w Europie i Stanach Zjednoczonych zmienia\u0142y stosunek do \u017cydowskiego dziedzictwa, wskazywa\u0142y niedoceniane wcze\u015bniej walory sztuki \u017cydowskiej. Wydobywa\u0142y z synagogalnych skarbc\u00f3w przedmioty funkcjonuj\u0105ce dot\u0105d wy\u0142\u0105cznie w sferze religijnej, niedost\u0119pnej dla postronnych, pokazuj\u0105c je jako obiekty muzealne, godne estetycznej kontemplacji\u201d[Pi\u0105tkowska R. 2003: 6]<\/a>. Pierwszy raz w Polsce szersza publiczno\u015b\u0107 mia\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 podziwiania \u017cydowskiej sztuki – przedmiot\u00f3w i tkanin synagogalnych – na \u201eWystawie Zabytk\u00f3w Staro\u017cytno\u015bci<\/a>\u201d prezentowanej w ramach \u201ePowszechnej Wystawy Krajowej we Lwowie<\/a>\u201d w 1894 roku. Przygotowana przez W\u0142adys\u0142awa \u0141ozi\u0144skiego [Katalog zabytk\u00f3w<\/em>… 1894]<\/a> wystawa w Pa\u0142acu Sztuki by\u0142a pierwsz\u0105 na ziemiach polskich og\u00f3lnodost\u0119pn\u0105 prezentacj\u0105 obiekt\u00f3w zwi\u0105zanych z judaizmem.<\/p>\n
 \u201eMuzeum Staro\u017cytno\u015bci \u017bydowskich<\/a> z daru Mathiasa Bersohna\u201d otwarto w 1910 roku, w dwa lata po \u015bmierci donatora, w gmachu przy ulicy Grzybowskiej 26 [2]<\/a>. Kuratorem zosta\u0142 profesor Samuel Dickstein<\/a>, na stanowisko kustosza powo\u0142ano Abrama Feibera<\/a>. Dickstein zaapelowa\u0142 o przekazywanie nowo powsta\u0142ej instytucji warto\u015bciowych obiekt\u00f3w, odzew by\u0142 jednak niewielki [Gerber R. 1939: 16]<\/a>. Pocz\u0105tki dzia\u0142alno\u015bci muzeum przerwa\u0142 wybuch pierwszej wojny \u015bwiatowej. Zmiany personalne w Zarz\u0105dzie Gminy pog\u0142\u0119bi\u0142y impas w funkcjonowaniu plac\u00f3wki, pozbawiaj\u0105c j\u0105 dofinansowania. W 1917 roku przyst\u0105piono do sporz\u0105dzania spisu wszystkich obiekt\u00f3w, a zbiory systematycznie powi\u0119kszano, w du\u017cej mierze dzi\u0119ki darom. W latach 1910-1918 przyby\u0142o kilkaset pozycji inwentarzowych, g\u0142\u00f3wnie ksi\u0105\u017cek, jednak sytuacja og\u00f3lna muzeum by\u0142a z\u0142a. W 1927 roku profesor Majer Ba\u0142aban, jeden z najwybitniejszych badaczy dziej\u00f3w \u017cydowskich, zosta\u0142 mianowany honorowym kustoszem Muzeum. Niestety, mimo jego wysi\u0142k\u00f3w oraz stara\u0144 \u015brodowiska prywatnych kolekcjoner\u00f3w, zainteresowanie tradycyjn\u0105 sztuk\u0105 \u017cydowsk\u0105 nie wzros\u0142o [Ba\u0142aban M. 1922: 3]<\/a>. O \u00f3wczesnym fatalnym po\u0142o\u017ceniu Muzeum Bersohna \u015bwiadcz\u0105 tytu\u0142y artyku\u0142\u00f3w publikowanych w latach trzydziestych, mi\u0119dzy innymi Tadeusza Hellera \u201eMuzeum, do kt\u00f3rego nikt nie zagl\u0105da\u201d [Heller T. 1934: 8]<\/a> czy – w tonie interwencyjno-alarmuj\u0105cym – Hilela Seidmana \u201eNie dajmy zgin\u0105\u0107 w zaniedbaniu i zapomnieniu cennym skarbom naszej przesz\u0142o\u015bci\u201d [Seidman H., 1937: 59]<\/a>.<\/p>\n
W 1937 roku nast\u0105pi\u0142o o\u017cywienie – nowe w\u0142adze Gminy powo\u0142a\u0142y kuratora, kt\u00f3rym zosta\u0142 Adam Czerniak\u00f3w<\/a> [Urynowicz M., 2008: 477-489]<\/a>. Planowano rozw\u00f3j Muzeum, jego powi\u0119kszenie i reorganizacj\u0119 oraz usystematyzowanie zbior\u00f3w. W \u201eG\u0142osie Gminy \u017bydowskiej\u201d, oficjalnym organie w\u0142adz gminnych zapowiedziano starania o utworzenie Centralnego Muzeum \u017byd\u00f3w w Polsce, kt\u00f3re, \u201eby uratowa\u0142o cenne skarby naszej przesz\u0142o\u015bci, skupia\u0142o dorobek kulturalny minionych wiek\u00f3w, by\u0142o \u017cyw\u0105 ilustracj\u0105 historii naszej na ziemiach polskich i \u015bwiadectwem \u017cywotno\u015bci tw\u00f3rczego ducha narodu\u201d [Seidman H. 1937: 59]<\/a>. Starano si\u0119 na bie\u017c\u0105co powi\u0119ksza\u0107 zbiory (w latach 1937-1939 przyby\u0142o 67 eksponat\u00f3w), g\u0142\u00f3wnie dzi\u0119ki darom. Pozyskano nowe pomieszczenia, a w perspektywie my\u015blano o wybudowaniu na potrzeby muzeum odpowiedniego gmachu na terenie otrzymanym od Gminy. Wybuch drugiej wojny zniweczy\u0142 te plany. Uda\u0142o si\u0119 jeszcze w 1939 roku wyda\u0107 drukiem katalog zbior\u00f3w z histori\u0105 muzeum spisan\u0105 przez Rafa\u0142a Gerbera i wykazem eksponat\u00f3w opracowanym przez kustosza (i malarza) Janusza Treflera [Gerber R. 1939]<\/a>. Rejduch-Samkowa nast\u0119puj\u0105co opisa\u0142a \u00f3w katalog: \u201eNale\u017cy on, podobnie jak katalog zbior\u00f3w Lessera Gieldzi\u0144skiego [Gie\u0142dzi\u0144skiego \u2013 przyp. M.W.-K.] w Gda\u0144sku, do unikat\u00f3w bibliofilskich. Katalog Muzeum im. Mathiasa Bersohna nie zosta\u0142 niestety opracowany przez specjalist\u00f3w (nie podano technik, opis\u00f3w, z regu\u0142y brak wymiar\u00f3w eksponat\u00f3w; datowania je\u017celi s\u0105 \u2013 to og\u00f3lne). Publikacja ta jest w\u0142a\u015bciwie wykazem 319 eksponat\u00f3w (\u2026). \u0179le wydrukowany, na niemal gazetowym papierze, ze s\u0142abo czytelnymi ilustracjami nie obrazuje zasob\u00f3w Muzeum\u201d [Rejduch-Samkowa I. 1984: 174-176]<\/a>.<\/p>\n
Monika Kuhnke, w szkicu po\u015bwi\u0119conym Muzeum Bersohna, cz\u0119\u015bciowo przeanalizowa\u0142a zawarto\u015b\u0107 zbior\u00f3w na podstawie wspomnianego katalogu, wyszczeg\u00f3lniaj\u0105c kilka cz\u0119\u015bci kolekcji: \u201ePierwsza z nich zawiera\u0142a dokumenty dotycz\u0105ce patrycjatu \u017cydowskiego w Warszawie, na czele kt\u00f3rych znalaz\u0142y si\u0119 te dotycz\u0105ce dzia\u0142alno\u015bci Mathiasa Bersohna, dalej rodziny Gl\u00fccksberg\u00f3w (pocz. XIX w.) oraz r\u0119kopisy o tre\u015bci religijnej. Najliczniejsz\u0105 grup\u0119 stanowi\u0142y piecz\u0105tki, pier\u015bcienie, monety, medale, amulety oraz mezuzy (\u2026). W muzeum prezentowano tak\u017ce fotografie synagog, zar\u00f3wno widoki zewn\u0119trzne, jak i widoki wn\u0119trz oraz rysunki i akwarele o tej samej tematyce. Na uwag\u0119 zas\u0142ugiwa\u0142y tak\u017ce siedemnastowieczne kethuby – bogato iluminowane akty \u015blubne\u201d [Kuhnke M. 1999: 14]<\/a>.<\/p>\n
Kolejn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 zbior\u00f3w stanowi\u0142y przedmioty kultu religijnego: tarcze-zawieszki na roda\u0142y (tj. zwoje pergaminowe z tekstem Pi\u0119cioksi\u0119gu) oraz jady (r\u0105czki, kt\u00f3rymi wodzono wzd\u0142u\u017c wierszy podczas odczytywania Tory), balsaminki, puszki na etrog (cytron, owoc u\u017cywany w czasie \u015awi\u0119ta Sza\u0142as\u00f3w), lampki chanukowe, \u015bwieczniki, lichtarze, korony na roda\u0142y, etc. Osobny dzia\u0142 kolekcji stanowi\u0142y parochety – kotary na szafy o\u0142tarzowe. Najstarsze tkaniny u\u017cywane w parochetach, jakie figurowa\u0142y w zbiorach muzeum, pochodzi\u0142y z XVII wieku, przewa\u017ca\u0142y jednak wyroby osiemnasto- i dziewi\u0119tnastowieczne, g\u0142\u00f3wnie wi\u0105zane z warsztatami francuskimi. Jak zauwa\u017cy\u0142a Pi\u0105tkowska, Bersohna nie interesowa\u0142y przedmioty \u201eludowe\u201d, popularne i powszednie, kt\u00f3re bywa\u0142y niekiedy prymitywne w stylistyce i formie: \u201eCeni\u0142 obiekty posiadaj\u0105ce walory artystyczne, jak siedemnastowieczne w\u0142oskie megile, kt\u00f3rych warto\u015b\u0107 podnosi\u0142y inspiracje sztuk\u0105 europejsk\u0105 czy przedmioty synagogalne, kt\u00f3rych forma i ornamentyka, przy zachowaniu tradycyjnej ikonografii, nie odbiega\u0142y od modnej w\u00f3wczas stylistyki. Te przedmioty, cho\u0107 r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 form\u0105 i przeznaczeniem od przedmiot\u00f3w u\u017cywanych w ko\u015bcio\u0142ach, dowodzi\u0142y, \u017ce \u017bydzi, cho\u0107 r\u00f3\u017cni wiar\u0105, s\u0105 jednak cz\u0119\u015bci\u0105 europejskiej historii i kultury\u201d [Pi\u0105tkowska R. 2003: 20]<\/a>.<\/p>\n
W zbiorach znalaz\u0142y si\u0119 tak\u017ce obrazy, zar\u00f3wno malarzy polskich, przedstawiaj\u0105ce tematyk\u0119 \u017cydowsk\u0105, jak i malarzy \u017cydowskich. Do pierwszej grupy zaliczy\u0107 nale\u017cy p\u0142\u00f3tna Szymona Czechowicza (Moj\u017cesz<\/em>), Stanis\u0142awa Czajkowskiego (S\u0105dny Dzie\u0144<\/em>), a tak\u017ce Wac\u0142awa Koniuszo (Po\u015bwi\u0119cenie ksi\u0119\u017cyca po S\u0105dnym Dniu na dziedzi\u0144cu synagogi na Kazimierzu<\/em>). Malarzy pochodzenia \u017cydowskiego reprezentowali mi\u0119dzy innymi: Maurycy Gottlieb (Albrecht Brandenburski odbiera inwestytur\u0119 od Zygmunta Starego<\/em>) oraz Aleksander Lesser (Kr\u00f3l Kazimierz Wielki i Esterka<\/em> i Kazimierz Wielki nadaj\u0105cy przywileje \u017bydom w Polsce<\/em>). Nios\u0142y one przes\u0142anie o wsp\u00f3lnocie historycznych do\u015bwiadcze\u0144. W przypadku Gottlieba, kt\u00f3rego malarstwo \u2013 jak zauwa\u017cy\u0142a Agnieszka Yass-Alston, pisz\u0105c o \u017cydowskich kolekcjonerach Krakowa \u2013 by\u0142o uwa\u017cane za pomost ideologiczny pomi\u0119dzy judaizmem oraz chrze\u015bcija\u0144stwem, funkcjonowa\u0142o ono jako symbol pojednania Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w [Yass-Alston A. 2017: 271-284]<\/a>. W\u015br\u00f3d prac rze\u017abiarskich wi\u0119kszo\u015b\u0107 stanowi\u0142y p\u0142askorze\u017aby i popiersia d\u0142uta Abrahama Ostrzegi, przedstawiaj\u0105ce Eliz\u0119 Orzeszkow\u0105, Ludwika Zamenhofa, Samuela Goldfiama i Abrahama Sterna. Na uwag\u0119 zas\u0142ugiwa\u0142y liczne portrety, ich uk\u0142ad tworzy\u0142 galeri\u0119 chwa\u0142y \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rych czyny lub tw\u00f3rczo\u015b\u0107 wp\u0142yn\u0119\u0142y na losy \u015bwiata, Polski czy \u017cydowskiej diaspory. W\u015br\u00f3d nich znalaz\u0142y si\u0119 m.in. portrety Abrahama Sterna, s\u0142awnych rabin\u00f3w, mi\u0119dzy innymi Gaona z Wilna i Akiby Eigera, bohater\u00f3w narodowej martyrologii i zmaga\u0144 o niepodleg\u0142o\u015b\u0107: Berka Joselewicza, Bera Meiselsa,Izaaka Kramsztyka, Markusa Jastrowa. W muzealnym pomieszczeniu zawis\u0142y portrety Moj\u017cesza Mendelssohna (inicjatora haskali), J\u00f3zefa Suessa, Oppenheimera, Barucha Spinozy czy wielkich religijnych \u201ewichrzycieli\u201d: Sabtaja Cwi, Natana z Gazy, Jakuba Franka i jego c\u00f3rki Ewy. Towarzyszy\u0142y im konterfekty Polak\u00f3w, kt\u00f3rym bliski by\u0142 los polskich \u017byd\u00f3w: Tadeusza Czackiego i Joachima Lelewela. Jak s\u0142usznie zauwa\u017ca Pi\u0105tkowska wystawienie portret\u00f3w \u017cydowskich znamienito\u015bci mia\u0142o podw\u00f3jne znaczenie: \u201eOwa galeria potwierdza\u0142a nie tylko rol\u0119 \u017byd\u00f3w w historii, ale pomaga\u0142a budowa\u0107 presti\u017c w spo\u0142ecze\u0144stwie, niech\u0119tnym, czasami nawet wrogim wobec \u017byd\u00f3w\u201d [Pi\u0105tkowska R. 2003: 19]<\/a>.<\/p>\n
Dorobek kolekcjonerski Mathiasa Bersohna, kt\u00f3rego ostatecznym wcieleniem sta\u0142o si\u0119 \u201eMuzeum Staro\u017cytno\u015bci \u017bydowskich\u201d, podzieli\u0142 wojenny los wielu innych warszawskich kolekcji. Po niemieckiej inwazji kolekcja zosta\u0142a zagrabiona przez okupanta, a w marcu 1940 roku wywieziona z Warszawy, prawdopodobnie na tereny Dolnego \u015al\u0105ska. Po wojnie, judaika z kolekcji Bersohna trafi\u0142y do muze\u00f3w \u017cydowskich na ca\u0142ym \u015bwiecie, gdzie znajduj\u0105 si\u0119 do dzi\u015b [Urynowicz M. 2008: 477-489]<\/a>. Pobie\u017cnie sporz\u0105dzony w 1939 roku katalog, nie pozwala na podj\u0119cie ewentualnych bada\u0144 proweniencyjnych.<\/p>\n
Jak nale\u017cy rozumie\u0107 znaczenie kolekcjonerstwa Mathiasa Bersohna i ufundowanego przeze\u0144 \u201eMuzeum Staro\u017cytno\u015bci \u017bydowskich\u201d? Fenomen kolekcjonerstwa bur\u017cuazji pochodzenia \u017cydowskiego zdaje si\u0119 by\u0107 w literaturze przedmiotu niedostatecznie rozpoznany, a niejednokrotnie postrzegany przez pryzmat uproszcze\u0144 i schemat\u00f3w. Takim uproszczeniem jest swoisty manicheizm podzia\u0142u na kolekcjonerstwo bur\u017cuazji (nuworyszy zbieraj\u0105cych dla prywaty, zbytku) i arystokracji (kolekcjonuj\u0105cej rodowo, a w domy\u015ble pro publico bono<\/em>, dla tradycji i narodu). Problem tzw. kolekcji \u017cydowskich najcz\u0119\u015bciej kwituje si\u0119 stwierdzeniem, \u017ce by\u0142o to p\u0142ytkie i wt\u00f3rne na\u015bladowanie obyczaju warstw arystokratyczno-ziemia\u0144skich, wynikaj\u0105ce z gwa\u0142townego wzbogacenia si\u0119 \u017cydowskiej i zasymilowanej elity w drugiej po\u0142owie XIX wieku. W wymiarze historii spo\u0142eczno-ekonomicznej to oczywi\u015bcie prawda, a raczej jej mikroskopijny fragment. Poprzestanie na takim t\u0142umaczeniu jest nie tylko niewystarczaj\u0105ce, ale wr\u0119cz wypacza sens zjawiska, sprowadzaj\u0105c ca\u0142e zagadnienie do stereotypu \u201ebogatego \u017byda\u201d. Ta klisza my\u015blowa \u2013 utrwalona w powszechnej \u015bwiadomo\u015bci przez Reymontowski obraz lodzermensza<\/em>, bezwzgl\u0119dnego kapitalisty, nuworysza pozbawionego obycia, zbieraj\u0105cego nie dla wy\u017cszych idea\u0142\u00f3w, nie pro publico bono<\/em>, lecz dla zaspokojenia w\u0142asnej nowobogackiej pr\u00f3\u017cno\u015bci \u2013 nie odpowiada sytuacji w Warszawie [3]<\/a>. Stawia si\u0119 znak r\u00f3wno\u015bci pomi\u0119dzy ostentacyjnym zachowaniem plutokracji \u0142\u00f3dzkiej i warszawskiej, tymczasem \u00f3wczesny kontekst spo\u0142eczny Warszawy by\u0142 bardziej zniuansowany. Chodzi g\u0142\u00f3wnie o obecno\u015b\u0107 miejskiej magnaterii, patrycjatu i inteligencji oraz przemo\u017cnego oddzia\u0142ywania etosu tych klas, co nie pozwala\u0142o na powierzchowny awans spo\u0142eczny jedynie dzi\u0119ki pieni\u0105dzom. Schemat \u201eplutokratycznego \u017byda kolekcjonera\u201d funkcjonuje wi\u0119c jako przeciwie\u0144stwo, semantyczny negatyw kolekcjonerstwa arystokratyczno-ziemia\u0144skiego, ugruntowanego rodowymi tradycjami, uznawanego a priori<\/em> za dzia\u0142alno\u015b\u0107 o pod\u0142o\u017cu obywatelsko-patriotycznym.<\/p>\n
Jak s\u0142usznie postulowa\u0142a Ewelina Bednarz Doiczmanowa w eseju po\u015bwi\u0119conym Lesserowi Gie\u0142dzi\u0144skiemu [Zob. Bednarz Doiczmanowa E. 2018]<\/a>, aby zrozumie\u0107 znaczenie kolekcjonerstwa i mecenatu integracjonist\u00f3w, w tym dzia\u0142alno\u015b\u0107 Mathiasa Bersohna, nale\u017cy przyjrze\u0107 si\u0119 skomplikowanej historii asymilacji. Akulturacja do polsko\u015bci, w ca\u0142ej swej z\u0142o\u017cono\u015bci mia\u0142a przemo\u017cny wp\u0142yw na r\u00f3\u017cne formy aktywno\u015bci kulturalnej. Przypomnijmy dla porz\u0105dku, pocz\u0105tki obecno\u015bci \u017byd\u00f3w w polskim \u017cyciu publicznym datuj\u0105 si\u0119 na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Proces ten zainicjowany zosta\u0142 przez osiemnastowieczny ruch intelektualny \u2013 haskal\u0119 (z hebrajskiego: o\u015bwiecenie) [4]<\/a>. Haskala pozwoli\u0142a na powstanie zlaicyzowanego wariantu \u017cydowsko\u015bci, staj\u0105c si\u0119 kierunkiem przeciwnym do postaw ortodoks\u00f3w oraz chasyd\u00f3w. Do g\u0142\u00f3wnych postulat\u00f3w o\u015bwiecenia nale\u017ca\u0142a reforma \u017cycia religijnego, laicyzacja niekt\u00f3rych jego obszar\u00f3w oraz \u2013 co z socjologicznej perspektywy najwa\u017cniejsze \u2013 w\u0142\u0105czenie si\u0119 w \u017cycie spo\u0142eczno\u015bci kraju osiedlenia, przyj\u0119cie jego j\u0119zyka oraz kultury (wy\u0142\u0105cznie \u015bwieckiej). Haskala pozwoli\u0142a na rozwini\u0119cie konceptu \u201ePolaka moj\u017ceszowego wyznania\u201d. W wymiarze spo\u0142ecznym umo\u017cliwi\u0142a powstanie bur\u017cuazji i inteligencji polskiej pochodzenia \u017cydowskiego, kt\u00f3re ostatecznie ukszta\u0142towa\u0142y si\u0119 po 1863 roku [Mici\u0144ska M. 2002, 2008]<\/a>. Jak opisa\u0142a integracjonist\u00f3w Agnieszka Jagodzi\u0144ska: \u201eStanowili oni niewielk\u0105, lecz bardzo istotn\u0105 kulturowo i politycznie cz\u0119\u015b\u0107 \u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci w Warszawie. Okres pe\u0142nej formacji tego \u015brodowiska i zdobywania wp\u0142yw\u00f3w w gminie przypada na po\u0142ow\u0119 XIX stulecia. Postaw\u0119 jej cz\u0142onk\u00f3w w znacznej mierze ukszta\u0142towa\u0142y przeobra\u017cenia spo\u0142eczne, ekonomiczne oraz polityczne tego okresu. By\u0142 to bowiem czas zar\u00f3wno ideowego formowania si\u0119 inteligencji, jak i krzepni\u0119cia nowej klasy spo\u0142ecznej \u2013 bur\u017cuazji. Post\u0119powcy<\/em> rekrutowali si\u0119 spo\u015br\u00f3d obu tych grup\u201d [Jagodzi\u0144ska A. 2008: 35]<\/a>.<\/p>\n
By\u0142a to spo\u0142eczno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 Anna Landau-Czajka trafnie okre\u015bli\u0142a mianem \u201etrzeciego narodu\u201d. Ich pozycj\u0119 okre\u015blaj\u0105 takie sformu\u0142owania jak \u201epomi\u0119dzy\u201d, \u201enar\u00f3d zasymilowanych\u201d, \u201ena granicy dw\u00f3ch \u015bwiat\u00f3w\u201d, \u201eludzie polsko-\u017cydowskiego pogranicza\u201d. O asymilantach, jako osobnikach wykorzenionych, pozostaj\u0105cych \u201epomi\u0119dzy\u201d, Landau-Czajka pisa\u0142a: \u201e[\u2026] wobec \u017c\u0105dania wy\u0142\u0105czno\u015bci obu stron \u2013 i Polacy i \u017bydzi wymagali bowiem, aby wypowiedzie\u0107 si\u0119 jednoznacznie co do swojej narodowo\u015bci \u2013 powsta\u0142 mechanizm zamykania si\u0119 zasymilowanych \u017byd\u00f3w we w\u0142asnym kr\u0119gu towarzyskim. Stworzyli oni, cho\u0107 nigdzie to nie jest powiedziane wprost, w\u0142asn\u0105 odr\u0119bn\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107, trzeci nar\u00f3d \u2013 zasymilowanych\u201d [Landau-Czajka A. 2009: 440-441]<\/a>. Historycy s\u0105 zgodni – spolonizowani \u017bydzi nie byli do ko\u0144ca zintegrowani, stanowili wi\u0119c odmienn\u0105 nie tylko pochodzeniowo, ale r\u00f3wnie\u017c kulturowo grup\u0119 spo\u0142eczn\u0105. W badaniach nad kolekcjonerstwem bur\u017cuazji i inteligencji pochodzenia \u017cydowskiego lat 1880\u20131939 koncepcja \u201etrzeciego narodu\u201d stanowi nieodzown\u0105 podstaw\u0119 do rozwa\u017ca\u0144 o znaczeniu kolekcji jako deklaracji to\u017csamo\u015bciowej: narodowo\u015bciowej i spo\u0142eczno-klasowej. Rozwarstwienie \u00f3wczesnego spo\u0142ecze\u0144stwa, uwzgl\u0119dniaj\u0105ce \u201etrzeci\u0105 si\u0142\u0119\u201d kulturow\u0105, kapita\u0142 kulturowo-spo\u0142eczny \u015brodowiska asymilanckiego, ka\u017ce spojrze\u0107 na histori\u0119 warszawskich kolekcji poprzez model cywilizacyjnego konfliktu, rodz\u0105cego wykluczenie, wytwarzaj\u0105cego figur\u0119 \u201einnego\u201d.<\/p>\n
Proces akulturacji, prowadzi\u0142 do rozwarstwienia wsp\u00f3lnoty \u017cydowskiej, co wi\u0119cej wymaga\u0142 te\u017c nowego spojrzenia na histori\u0119 \u017byd\u00f3w. Nowa narracja, ju\u017c nie religijna, lecz historyczna wymusza\u0142a badania nad przesz\u0142o\u015bci\u0105, pozwala\u0142a tak\u017ce, co nie by\u0142o oboj\u0119tne dla aspiruj\u0105cych do pe\u0142nej integracji \u017byd\u00f3w na przedstawienie obiektywnego (a wi\u0119c naukowego) obrazu judaizmu i \u017byd\u00f3w, jako narodu staro\u017cytnego, posiadaj\u0105cego oryginaln\u0105 i w\u0142asn\u0105 kultur\u0119. Kolekcjonerstwo prywatne, jak zauwa\u017cy\u0142 Krzysztof Pomian, i czego dowodzi polski przypadek, mia\u0142o ogromne znaczenie dla dojrzewania patriotyzm\u00f3w oraz \u015bwiadomo\u015bci narodowej, zw\u0142aszcza w przypadku narod\u00f3w pozbawionych w\u0142asnego pa\u0144stwa, \u201eponiewa\u017c wywiera\u0142y wp\u0142yw, cho\u0107 niewidzialny, ale realny na \u017cycie zbiorowe\u201d [Pomian K. 1987: 9]<\/a>. Powsta\u0142e z kolekcji prywatnych muzea odgrywa\u0142y jak wiadomo r\u00f3wnie niepo\u015bledni\u0105 rol\u0119: \u201emuzea zast\u0119puj\u0105 ko\u015bcio\u0142y w roli miejsc, gdzie ca\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo jednoczy si\u0119 celebruj\u0105c ten sam kult\u201d, kt\u00f3rego teraz to \u201enar\u00f3d jest zarazem \u2026 podmiotem i przedmiotem. Jest to nieustaj\u0105cy ho\u0142d, jaki sk\u0142ada on sobie, celebruj\u0105c w\u0142asn\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 we wszystkich jej przejawach, grupy spo\u0142eczne, terytorialne i zawodowe, kt\u00f3re go tworz\u0105, oraz wielkich ludzi, kt\u00f3rzy pozostawili trwale dzie\u0142a w r\u00f3\u017cnych dziedzinach\u201d [Pomian K. 1987: 62]<\/a>.<\/p>\n
To \u017bydzi wiede\u0144scy w 1895 roku, jako pierwsi na \u015bwiecie powo\u0142ali przy tamtejszej gminie plac\u00f3wk\u0119 muzealn\u0105. Klaus H\u00f6dl uwa\u017ca, \u017ce muzeum temu przy\u015bwieca\u0142 cel mocniejszej integracji ze spo\u0142ecze\u0144stwem austriackim poprzez stworzenie pozytywnego obrazu \u017cydostwa, a tak\u017ce walka z antysemickimi uprzedzeniami i stereotypami [H\u00f6dl K. 2004: 53-65, za: Pi\u0105tkowska R. 2003: 8]<\/a>. Powstanie Muzeum mia\u0142o te\u017c, paradoksalnie, wobec rozlu\u017aniania wi\u0119zi religijnych, zapobiega\u0107 konwersjom. Podobne cele przy\u015bwieca\u0142y tak\u017ce fundatorom innych, powsta\u0142ych nied\u0142ugo potem muze\u00f3w: w Pradze, Frankfurcie, Londynie czy Nowym Jorku [Cohen R.I. 1998: 203-242]<\/a>. Richard Cohen, o rozwoju kolekcjonerstwa i muzealnictwa \u017cydowskiego pisa\u0142, \u017ce by\u0142o to nie tylko nostalgiczne spojrzenie w przesz\u0142o\u015b\u0107, lecz nade wszystko d\u0105\u017cenie do uwierzytelnienia \u017byd\u00f3w jako r\u00f3wnoprawnych uczestnik\u00f3w \u017cycia zbiorowego kraj\u00f3w, w kt\u00f3rych mieszkali [Cohen R.I. 1998: 212]<\/a>. \u015awiadomo\u015b\u0107 i duma z d\u0142ugiej, si\u0119gaj\u0105cej biblijnych czas\u00f3w historii, zachowanie odr\u0119bno\u015bci religijnej (najcz\u0119\u015bciej w wersji reformowanej) nie by\u0142y ju\u017c elementem oddzielaj\u0105cym od spo\u0142ecze\u0144stwa miejscowego, lecz przeciwnie \u2013 spajaj\u0105cym mocniej i uwiarygodniaj\u0105cym prawo do pe\u0142nej obecno\u015bci \u017byd\u00f3w w \u017cyciu nowoczesnego pa\u0144stwa. Jak podsumowuje Pi\u0105tkowska: \u201eTo zainteresowanie przesz\u0142o\u015bci\u0105 oraz dawn\u0105 religi\u0105(nazywan\u0105 teraz ortodoksyjnym judaizmem) \u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 z badaniami nad histori\u0105 i zabytkami przesz\u0142o\u015bci zar\u00f3wno biblijnej, jak i tej diasporowej oraz coraz cz\u0119stsz\u0105 potrzeb\u0105 ochrony i zachowania pami\u0105tek w\u0142asnej przesz\u0142o\u015bci. By\u0142o to tym bardziej pilne, \u017ce w XIX wieku w wielu miastach zachodniej Europy trwa\u0142a wielka przebudowa, tak\u017ce \u017cydowskich dzielnic. Burzono stare synagogi, by wznosi\u0107 nowe, pi\u0119kniejsze i pot\u0119\u017cniejsze \u015bwiadcz\u0105ce nie tylko o przywi\u0105zaniu do religii, ale i o znaczeniu spo\u0142eczno\u015bci, kt\u00f3re je fundowa\u0142y\u201d [Pi\u0105tkowska R. 2003: 8]<\/a>.<\/p>\n
Kolekcjonerstwo Mathiasa Bersohna wraz ze zbiorami juadaik\u00f3w stanowi doskona\u0142e uciele\u015bnienie postawy asymilacyjnej w jej klasycznej post-haskalowej definicji, w kt\u00f3rej Polak moj\u017ceszowego wyznania<\/em> sw\u0105 wielokierunkow\u0105 aktywno\u015bci\u0105 mia\u0142 przys\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 \u2013 p\u00f3\u0142 na p\u00f3\u0142 \u2013 spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej i polskiej. W swej dzia\u0142alno\u015bci integracjoni\u015bci starali si\u0119 (przynajmniej w za\u0142o\u017ceniu) zachowa\u0107 balans pomi\u0119dzy prac\u0105 spo\u0142eczn\u0105 na rzecz wsp\u00f3lnoty \u017cydowskiej i polskiej. \u201eUosabia\u0142 on [Bersohn] ca\u0142em \u017cyciem swojem najdonio\u015blejszy typ \u017cyda-polaka, \u2013 czytamy w \u201eIzraelicie\u201d \u2013 bowiem idealnie \u0142\u0105czy\u0107 umia\u0142 serdeczne ukochanie kraju rodzinnego, rozumn\u0105, niezmordowan\u0105 prac\u0119 dla jego dobra, z g\u0142\u0119bokiem wsp\u00f3\u0142czuciem dla cierpi\u0105cych wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w, z prawdziwem poszanowaniem dla tradycji historycznej rasy, kt\u00f3rej by\u0142 przedstawicielem i kt\u00f3rej dzieje szczerze go przejmowa\u0142y i interesowa\u0142y\u201d[R.C. 1908: 45]<\/a>. W \u201eTygodniku Ilustrowanym\u201d padaj\u0105 s\u0142owa, \u015bwiadcz\u0105ce o odchodzeniu wraz ze \u015bmierci\u0105 Bersohna szczeg\u00f3lnie wa\u017cnego dla polsko-\u017cydowskich relacji pokolenia \u017byd\u00f3w: \u201eSzkoda tego zacnego cz\u0142owieka, szkoda tym bardziej, \u017ce ze \u015bmierci\u0105 jego znika ostatni prawie typ polskiego \u017byda z powstaniowych czas\u00f3w, to znaczy gor\u0105cego patrioty i prawego obywatela rodzinnej ziemi\u201d [Mathias Bersohn<\/em>…, 1908: 973]<\/a>.<\/p>\n
W tym samym wspomnieniu po\u015bmiertnym opublikowanym na \u0142amach \u201eTygodnika Illustrowanego\u201d znajdziemy tak\u017ce \u015bwiadectwo kolekcjonerskiej pasji: \u201eKolekcjonist\u0105 Mathias Bersohn by\u0142 zapalonym i znawc\u0105 antyk\u00f3w, zw\u0142aszcza w dziedzinie malarstwa, pierwszorz\u0119dnym. Mieszkanie jego przy ulicy Elektoralnej [5] by\u0142o to prawdziwe muzeum pami\u0105tek polskich, gromadzonych zabiegliwie, celowo, umiej\u0119tnie. Z rado\u015bci\u0105 i dum\u0105 pokazywa\u0142 on ciekawemu go\u015bciowi mn\u00f3stwo pami\u0105tkowych drobiazg\u00f3w w licznych gablotach, rzadkie ksi\u0105\u017cki, unikatowe ryciny, odr\u0119czne szkice, prastare oprawy i cieszy\u0142 si\u0119 jak dziecko, gdy s\u0142uchacza zajmowa\u0142o to, co opowiada\u0142, gdy widzia\u0142, \u017ce zbiory jego wzbudzaj\u0105 podziw i szacunek\u201d[<\/a>Mathias Bersohn<\/em>…, 1908: 973<\/a>]<\/a>. Bersohn by\u0142 typem kolekcjonera-badacza, kt\u00f3ry poprzez swoje kolekcjonerstwo realizowa\u0142 zainteresowania naukowe. Najliczniejsz\u0105 grup\u0119 w zbiorach judaik\u00f3w stanowi\u0142y wi\u0119c ksi\u0105\u017cki i dokumenty archiwalne, dokumenty dotycz\u0105ce rodziny Epstein\u00f3w i Gl\u00fccksberg\u00f3w (tak\u017ce w\u0142asnej rodziny), warszawskiej Szko\u0142y Rabin\u00f3w, r\u0119kopisy religijne. Poka\u017an\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 kolekcji stanowi\u0142y r\u00f3wnie\u017c fotografie, ryciny i akwarele z widokami synagog (tak\u017ce ich wn\u0119trz), co nie dziwi bior\u0105c pod uwag\u0119 badania Bersohna nad architektur\u0105 drewnianych synagog oraz wizerunk\u00f3w znanych \u017byd\u00f3w. Jego opracowanie po\u015bwi\u0119cone bo\u017cnicom drewnianym by\u0142o pierwsz\u0105 w kraju publikacj\u0105 po\u015bwi\u0119con\u0105 wy\u0142\u0105cznie architekturze i wyposa\u017ceniu synagog [Bernson M. 1895; za: Pi\u0105tkowska R. 2003: 15]<\/a>.<\/p>\n
Jak wspomnia\u0142am wcze\u015bniej, w badaniach nad kolekcjonerstwem dominuje przekonanie o przemo\u017cnym wp\u0142ywie warstw magnacko-ziemia\u0144skich na dzia\u0142alno\u015b\u0107 bur\u017cuazji. Grzegorz B\u0105biak odnosz\u0105c si\u0119 do faktu, \u017ce Mathias Bersohn zaznaczy\u0142 w testamencie, i\u017c ewentualny doch\u00f3d ze zwiedzania ekspozycji Muzeum staro\u017cytno\u015bci \u017bydowskich mia\u0142 by\u0107 przekazany na cele dobroczynne napisa\u0142: \u201eJest to rys charakterystyczny nie tylko dla samego Bersohna, cz\u0142onka wielu organizacji dobroczynnych, ale dla ca\u0142ej epoki, w kt\u00f3rej trudno oddzieli\u0107 elementy mecenatu od dzia\u0142alno\u015bci charytatywnej\u201d [B\u0105biak G. 2010: 618]<\/a>. To pewne uog\u00f3lnienie, zawarte w monumentalnym opracowaniu po\u015bwi\u0119conym historii mecenatu arystokratyczno-ziemia\u0144skiego (w domy\u015ble, charytatywna dzia\u0142alno\u015b\u0107 Bersohna nie by\u0142a niczym wyj\u0105tkowym, tak post\u0119powali wszyscy, a magnateria niepodzielnie stanowi\u0142a klas\u0119 wzorcotw\u00f3rcz\u0105). Nale\u017ca\u0142oby jednak doprecyzowa\u0107 bior\u0105c pod uwag\u0119 pochodzenie spo\u0142eczne Bersohna i \u201eetos integracjonist\u00f3w\u201d. Julius Schoeps, w znakomitym opracowaniu po\u015bwi\u0119conym berli\u0144skim kolekcjonerom oraz mecenasom pochodzenia \u017cydowskiego, kt\u00f3rzy, podobnie jak ich polscy odpowiednicy, brali udzia\u0142 w dobroczynnych akcjach, przekazywali swoje kolekcje publicznym instytucjom etc., zauwa\u017cy\u0142: \u201eSpo\u0142eczne oraz kulturowe zaanga\u017cowanie jest zawarte w religijnym judaizmie w cedaka<\/em> [hebr. dobroczynno\u015b\u0107 \u2013 religijny obowi\u0105zek, w przeciwie\u0144stwie do charytatywno\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej, maj\u0105cy charakter obligatoryjny i obejmuj\u0105cy r\u00f3wnie\u017c niezamo\u017cnych cz\u0142onk\u00f3w wsp\u00f3lnoty [Donin H. 1972: 48]<\/a> \u2013 przyp. M.K.-W] i w tym sensie kolekcjonerstwo bur\u017cuazji jako aktywno\u015b\u0107 spo\u0142eczna wpisa\u0142o si\u0119 w tradycj\u0119. Co pocz\u0105tkowo funkcjonowa\u0142o w religijnej przestrzeni jako kulturowa praktyka wspierania i promowania cz\u0142onk\u00f3w wsp\u00f3lnoty wyznaniowej, z czasem na\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 na post\u0119puj\u0105c\u0105 od XIX w. akulturacj\u0119 i emancypacj\u0119 \u017byd\u00f3w. W rezultacie to kulturowe zachowanie mia\u0142o wiele wciele\u0144 r\u00f3wnie\u017c w zsekularyzowanym mieszcza\u0144skim spo\u0142ecze\u0144stwie\u201d [<\/a>Aufbruch…, <\/em>2012: 9<\/a>]<\/a>. Niew\u0105tpliwie wzorce czerpane z obserwacji klasy magnacko-ziemia\u0144skiej by\u0142y wa\u017cne i to polskie wy\u017csze sfery by\u0142y celem spo\u0142ecznych aspiracji, co by\u0142o szczeg\u00f3lnie widoczne w przypadku mecenatu Leopolda Kronenberga. Niemniej nie mo\u017cna zapomina\u0107 o drugim, r\u00f3wnie istotnym, \u201epierwotnym\u201d \u017ar\u00f3dle kulturowych zachowa\u0144, jak s\u0105dz\u0119 szczeg\u00f3lnie widocznym w przypadku kolekcjoner\u00f3w judaik\u00f3w, do kt\u00f3rych zalicza\u0142 si\u0119 Bersohn.<\/p>\n
Kolekcjonerstwo Mathiasa Bersohna rozpatrywane in extenso<\/em> by\u0142o istotnym elementem podw\u00f3jnej deklaracji to\u017csamo\u015bciowo-narodowo\u015bciowej, \u015bwiadectwem niek\u0142amanej fascynacji polsk\u0105 kultur\u0105 oraz histori\u0105, ale te\u017c \u015bwiadomo\u015bci swej kulturowej odr\u0119bno\u015bci. Kolekcjonowanie judaik\u00f3w stanowi\u0142o przejaw troski o materialne dziedzictwo \u017cydowskich przodk\u00f3w. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 warszawskich \u017byd\u00f3w mia\u0142a w pionierskim zamy\u015ble Bersohna zyska\u0107 swe muzeum, podkre\u015blaj\u0105ce de facto <\/em>znaczenie narodowe wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3ra w swej zintegrowanej, \u201epost\u0119powej\u201d cz\u0119\u015bci pragn\u0119\u0142a w\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 w \u017cycie polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa bez konieczno\u015bci wyzbycia si\u0119 w\u0142asnego dziedzictwa, w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci. \u017byciowe dzie\u0142o Bersohna \u2013 kolekcjonerstwo – realizowa\u0142o si\u0119 od lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku (od okresu postyczniowego polsko-\u017cydowskiego zbratania) do pocz\u0105tku XX wieku. Za \u017cycia Bersohna idea asymilacji zd\u0105\u017cy\u0142a w pe\u0142ni wybrzmie\u0107, pocz\u0105wszy od euforii integracjonistycznego my\u015blenia wsp\u00f3lnotowego, a\u017c po smutn\u0105 konstatacj\u0119 o \u201etrudzie na marne\u201d kilku pokole\u0144 \u017cydowskiej inteligencji. Wp\u0142yw na to mia\u0142a zar\u00f3wno niech\u0119\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego wobec asymiluj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w, jak i rozw\u00f3j \u017cydowskiego \u017cycia narodowego. \u201eMuzeum Staro\u017cytno\u015bci \u017bydowskich z daru Mathiasa Bersohna\u201d by\u0142o dzie\u0142em propa\u0144stwowej postawy Polaka moj\u017ceszowego wyznania<\/em>, \u017byda i Polaka. W umys\u0142ach przedstawicieli dziewi\u0119tnastowiecznego ruchu integracjonistycznego, kt\u00f3rego epigonem by\u0142 Mathias Bersohn, nie zachodzi\u0142a tu \u017cadna sprzeczno\u015b\u0107.<\/p>\n
<\/a><\/p>\n\n\n
\n\n\n
PRZYPISY:<\/a><\/p>\n
[1]<\/a> Zbiory artystyczne Mathiasa Bersohna. Obrazy, Ceramika, Marmury, alabastry, gipsy, Z\u0142oto i srebro\u2026, Katalog nr 7. Licytacyjny nr 1<\/em>, Antykwariat Polski w Warszawie. Hieronim Wilder i S-ka, Warszawa 1909. O licytacji kolekcji zob. Bo\u0142dok S. 2004<\/a>: 159, 385-387.
[2]<\/a> Op\u00f3\u017aniona inauguracja Muzeum spowodowana by\u0142a d\u0142ugim okresem zatwierdzania zapisu Bersohna na rzecz Gminy przez w\u0142adze rosyjskie. Zob. Gerber R. 1939: <\/a>16; C., 1910: 8<\/a>; \u201eZiemia\u201d 1910, nr 38, s. 607\u2013608; Chwalewik E. 1916<\/a>: 73, 199; Kuhnke M. 1999:<\/a> 14-15.
[3]<\/a> Jagodzi\u0144ska A. 2008<\/a>: 13. Por. Datner H. 2007:<\/a> 40: \u201e<\/strong>W interesuj\u0105cym mnie okresie, przed powstaniem \u201enarodowego spo\u0142ecze\u0144stwa \u017cydowskiego\u201d, Warszawa by\u0142a miastem kontrast\u00f3w: tradycyjna, prawdopodobnie w przewadze chasydzka wi\u0119kszo\u015b\u0107, i silnie asymiluj\u0105ca si\u0119 mniejszo\u015b\u0107, i tak wi\u0119ksza, ni\u017c w innych du\u017cych miastach cesarstwa, nie m\u00f3wi\u0105c o miastach Kr\u00f3lestwa. (\u2026) Kontrast mi\u0119dzy Warszaw\u0105 a reszt\u0105 kraju by\u0142 charakterystyczny tak\u017ce dla ludno\u015bci nie\u017cydowskiej: w Warszawie na przyk\u0142ad skupia\u0142a si\u0119 znakomita cz\u0119\u015b\u0107 polskich dziennikarskich i literackich si\u0142 tw\u00f3rczych; w por\u00f3wnaniu z zaborem pruskim, ale tak\u017ce z Galicj\u0105, r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy centrum a prowincj\u0105 by\u0142y wyj\u0105tkowo du\u017ce. Prawdopodobnie taki \u201ecentralistyczny\u201d model rozwoju kulturalnego i gospodarczego, cywilizacyjnego jednym s\u0142owem, wp\u0142ywa\u0142 tak\u017ce na podobny model rozwoju spo\u0142ecze\u0144stwa \u017cydowskiego\u201d.  
<\/strong>[4]<\/a> Jej prekursorem i g\u0142\u00f3wnym tw\u00f3rc\u0105 by\u0142 Moses (Moj\u017cesz) Mendelsohn, niemiecki pisarz i filozof dzia\u0142aj\u0105cy w Berlinie, kt\u00f3ry jako pierwszy dokona\u0142 przek\u0142adu Tory na j\u0119zyk niemiecki. Haskala, podobnie jak r\u00f3wnocze\u015bnie powsta\u0142y, przeciwstawny jej chasydyzm, wynika\u0142a z potrzeby gruntownej redefinicji to\u017csamo\u015bci \u017cydowskiej. Do Polski idea \u017cydowskiego o\u015bwiecenia dotar\u0142a pod koniec XVIII stulecia. Wielu \u017byd\u00f3w polskich studiowa\u0142o w Niemczech, a wracaj\u0105c do Polski, wraz z nap\u0142ywaj\u0105cymi z Prus \u017bydami, przenosili na tutejszy grunt haskal\u0119, pocz\u0105tkowo zdominowan\u0105 przez formacj\u0119 berli\u0144sk\u0105, z czasem przyjmuj\u0105cej polsk\u0105 specyfik\u0119. Zob.: Wodzi\u0144ski M. 2003<\/a>: 49; Eisenbach A. 1988:<\/a> 48-51.<\/p>\n
<\/a><\/p>\n\n\n
\n\n\n
BIBLIOGRAFIA:<\/p>\n
Aufbruch…, <\/em>2012.<\/em><\/a> Aufbruch in die Moderne. Sammler, M\u00e4zene und Kunsth\u00e4ndler in Berlin 1880-1933<\/em>, red. J. Schoeps, A.-D. Ludewig, K\u00f6ln 2012, s. 9.
Ba\u0142aban M., 1922<\/a> M. Ba\u0142aban, Muzeum im. Mathiasa Bersohna w Warszawie<\/em>, \u201eNasz Kurier\u201d, nr 151 (9 VII), s. 3.
B\u0105biak G., 2010.<\/a> Sobie, ojczy\u017anie czy potomno\u015bci\u2026 Wybrane problemy mecenatu kulturalnego elit na ziemiach polskich w XIX wieku<\/em>, Warszawa, s. 618.
Bednarz Doiczmanowa E. 2018.<\/a> Problem przynale\u017cno\u015bci pami\u0119ci na przyk\u0142adzie kolekcji-muzeum Lessera Gie\u0142dzi\u0144skiego. Przyczynek do bada\u0144<\/em>, w: Muzeum a pami\u0119\u0107 \u2013 forma, produkcja, miejsce, <\/em>Warszawa 2018, s. 171-179.
Bernson M., 1895.<\/a> Kilka s\u0142\u00f3w o dawniejszych bo\u017cnicach drewnianych w Polsce<\/em>, z. 1, Krak\u00f3w, z. 2, Krak\u00f3w 1900, z. 3, Warszawa 1903.
Bo\u0142dok S\u0142awomir, 2004. <\/a>Antykwariaty, artystyczne salony i domy aukcyjne. Historia warszawskiego rynku sztuki w latach 1800\u20131950,<\/em> Warszawa, s. 159, 385\u2013387.
C., 1910.<\/a> Muzeum Bersonowskie<\/em>, \u201eIzraelita\u201d 1910, nr 12 (8 VII), s. 8; \u201eZiemia\u201d 1910, nr 38, s. 607-608.
Chwalewik E., 1916.<\/a> Zbiory polskie: archiwa, biblioteki, gabinety, galerie, muzea i inne zbiory pami\u0105tek przesz\u0142o\u015bci w ojczy\u017anie i na obczy\u017anie w zestawieniu alfabetycznym wed\u0142ug miejscowo\u015bci<\/em>, Warszawa 1916, s. 73, s. 199.
Cohen R.I., 1998.<\/a> Self-Image Trough Objects: Towards a Social History of Jewish Art Collecting and Jewish Museums<\/em>, [w:] The Uses of Tradition. Jewish continuity in the Modern Era<\/em>, ed. Jack Wertheimer, New York\u2013Jerusalem, s. 203-242.
Datner, H., 2007<\/a>. Ta i tamta strona. \u017bydowska inteligencja Warszawy drugiej po\u0142owy XIX wieku<\/em>, Warszawa: \u017bydowski Instytut Historyczny.
Donin H., 1972.<\/a> To <\/em>Be a Jew<\/em>, New York, s. 48.
Eisenbach A., 1988.<\/a> Emancypacja \u017byd\u00f3w na ziemiach polskich 1785-1870 na tle europejskim, <\/em>Warszawa : Pa\u0144stwowy Instytut Wydawniczy, s. 48-51.
Gerner R., 1939.<\/a> Muzeum im.<\/em> Mathiasa Bersohna. Dzieje<\/em>, [w:] Katalog Muzeum im. Mathiasa Bersohna przy Wyzn. Gminie<\/em> \u017bydowskiej w Warszawie<\/em>, Warszawa 1939, s. 16.
Heller T., 1934.<\/a> Gmina i sztuka. Muzeum, do kt\u00f3rego nikt nie zagl\u0105da<\/em>, \u201eLektura\u201d, nr 8 (4 III), s. 8.
H\u00f6dl K., 2004.<\/a> The Viennese Jews\u2019 Search for Integration through the Jewish Museum in the late 19th Century<\/em>, \u201eJewish Studies at the Central European University 2001\u20132003\u201d, vol. 3, ed. Andr\u00e1s Kov\u00e1cs, Budapest, s. 53-65.
Jagodzi\u0144ska A., 2008.<\/a> Pomi\u0119dzy. Akulturacja \u017byd\u00f3w Warszawy w drugiej po\u0142. XIX wieku<\/em>, Wroc\u0142aw, s. 77-78.
Katalog zabytk\u00f3w…<\/a><\/em> 1894. <\/a>Katalog Wystawy Zabytk\u00f3w Staro\u017cytno\u015bci we Lwowie w 1894 roku<\/em>, oprac. W. \u0141ozi\u0144ski, Lw\u00f3w.
Kuhnke M., 1999.<\/a> Muzeum im. Mathiasa Bersohna w Warszawie<\/em>, \u201eCenne, bezcenne, utracone\u201d, nr 2 (14), s. 14-15.
Landau-Czajka A., 2009.<\/a> Syn b\u0119dzie Lech\u2026 Asymilacja \u017byd\u00f3w w Polsce mi\u0119dzywojennej<\/em>, Warszawa 2009, s. 440-441.
Mathias Bersohn, <\/em>1908.<\/a> \u201eTygodnik Ilustrowany\u201d 1908, nr 48 (28 XI), s. 973.
Mici\u0144ska M., 2002.<\/a> Inteligencja \u017cydowska w Polsce od ko\u0144ca XIX wieku do II wojny \u015bwiatowej<\/em>, \u201eMidrasz\u201d 2002, nr 5 (61), s. 6-8.
Mici\u0144ska M., 2008.<\/a> Inteligencja na rozdro\u017cach 1864-1918<\/em> (Dzieje Inteligencji polskiej do roku 1918, <\/em>red. J Jedlicki, t. III), Warszawa 2008, s. 25.
Pi\u0105tkowska R., 2003.<\/a>  \u201eSkarby naszej przesz\u0142o\u015bci\u201d. Muzea \u017cydowskie w Polsce<\/em>, \u201eStudia Judaica\u201d, t. 16 , nr 2 (32), s. 6.
Pomian K., 1987.<\/a> Zbieracze i osobliwo\u015bci. Pary\u017c Wenecja XVI\u2013XVIII wiek<\/em>, t\u0142um. A. Pie\u0144kos, Warszawa, s. 9.
R.C., 1908.<\/a> B\u0142. P. Matyas Bersohn (1824\u20131908)<\/em>, \u201eIzraelita\u201d, nr 47 (27 XI), s. 45.
<\/a>Rabska Z., 1935.<\/a> has\u0142o: Mathias Bersohn<\/em>, Polski S\u0142ownik Biograficzny<\/em>, t. 1, Krak\u00f3w 1935, s. 469-470.
Rejduch-Samkowa I., 1984.<\/a> Lesser Gieldzi\u0144ski,<\/em> Mathias Berson i Maksymilian Goldstein \u2013 pierwsi kolekcjonerzy i badacze sztuki judaistycznej w Polsce<\/em>, [w:] Mecenas, kolekcjoner, odbiorca.<\/em> Materia\u0142y Sesji Stowarzyszenia Historyk\u00f3w Sztuki, Katowice, listopad 1981<\/em>, red. E. Karwowska, A. Marczuk-Krupa, Warszawa, s. 165-178.
Seidman H., 1937.<\/a> Muzeum im. Bersohna przy Gminie \u017bydowskiej w Warszawie<\/em>, \u201eG\u0142os Gminy \u017bydowskiej\u201d, nr 3, s. 59.
Urynowicz M., 2008.<\/a> Adam Czerniakow a Muzeum im. Mathiasa Bersohna przy Gminie \u017bydowskiej w Warszawie<\/em>, \u201eKwartalnik Historii \u017byd\u00f3w\u201d, nr 4, s. 477-489.
Yass-Alston A., 2017.<\/a> \u017bydowscy kolekcjonerzy dzie\u0142 sztuki mi\u0119dzywojennego Krakowa. Adolf Schwarz, Rudolf Beres, Seweryn Gottlieb \u2013 postaci, kt\u00f3re odesz\u0142y w niepami\u0119\u0107 historii<\/em>, \u201eKrzysztofory. Zeszyty naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa\u201d, nr 35, s. 271-284.
Wodzi\u0144ski M., 2003.<\/a> O\u015bwiecenie \u017cydowskie w Kr\u00f3lestwie Polskim wobec chasydyzmu<\/em>, Warszawa, s. 49.
<\/a>Z zabytk\u00f3w przesz\u0142o\u015bci<\/a><\/em>, \u201eTygodnik Illustrowany\u201d 1909, nr 16, s. 316.
Zbiory artystyczne Mathiasa Bersohna<\/em><\/a>. Obrazy, Ceramika, Marmury, alabastry, gipsy, Z\u0142oto i srebro\u2026, Katalog nr 7. Licytacyjny nr 1<\/em>, Antykwariat Polski w Warszawie, Hieronim Wilder i S-ka, Warszawa 1909.
\u017bebrowski R., 2003.<\/a> Mathias Bersohn<\/em>, Polski S\u0142ownik Judaistyczny<\/em>, t. 1, s. 183.<\/p>\n\n\n
\n\n\n
Milena Wo\u017aniak-Koch
<\/strong>Absolwentka historii sztuki na Uniwersytecie Gda\u0144skim (2010, praca magisterska po\u015bwi\u0119cona kolekcjonerstwu Henryka Bukowskiego w kontek\u015bcie historii Muzeum Polskiego w Rapperswilu). W latach 2010-2016 doktorantka Instytutu Sztuki PAN w Warszawie. W 2011-2014 pracownik Zamku Kr\u00f3lewskiego w Warszawie. W 2014-2015 prowadz\u0105ca wyk\u0142ady po\u015bwi\u0119cone historii polskiego kolekcjonerstwa w Collegium Civitas. Uczestniczka Seminarium Doktorskiego GEOP organizowanego przez Muzeum Historii \u017byd\u00f3w Polskich POLIN. Autorka dysertacji doktorskiej „Kolekcja i to\u017csamo\u015b\u0107. Kolekcjonerstwo warszawskiej bur\u017cuazji i inteligencji pochodzenia \u017cydowskiego jako wyraz identyfikacji kulturowo-narodowej (1880-1939). Studium przypadk\u00f3w”, z\u0142o\u017conej w czerwcu 2019 na Uniwersytecie Warszawskim.\u00a0
<\/strong><\/p>\n\n\n
\n\n\n\n
\n
CZYTELNIA<\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
05.08.2019 | Przyczynek do rozwa\u017ca\u0144 nad rol\u0105 kolekcjonerstwa judaik\u00f3w warszawskiej bur\u017cuazji pochodzenia \u017cydowskiego prze\u0142omu XIX i XX wieku Historia powstania \u201eMuzeum Staro\u017cytno\u015bci \u017bydowskich z daru Mathiasa Bersohna\u201d, jak i ca\u0142ego niemal \u00f3wczesnego muzealnictwa, w swej genezie wi\u0105\u017ce si\u0119 z dawnym prywatnym kolekcjonerstwem. Fundator tego\u017c muzeum, Mathias Bersohn (1823-1908), by\u0142 postaci\u0105 niejednoznaczn\u0105 – wybitny przedstawiciel warszawskiej… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1066,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-5332","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-czytelnia"],"aioseo_notices":[],"featured_image_src":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/11\/muze.jpg","featured_image_src_square":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/11\/muze.jpg","author_info":{"display_name":"Redaktor","author_link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?author=1"},"category_info":"Czytelnia<\/a>","tags_info":"","social_share_info":"<\/i><\/a><\/i><\/a><\/i><\/a>","wordExcerpt_info":"
<\/p>\n
05.08.2019 | \"\"<\/pre>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Przyczynek do rozwa\u017ca\u0144 nad rol\u0105 kolekcjonerstwa judaik\u00f3w warszawskiej bur\u017cuazji pochodzenia \u017cydowskiego prze\u0142omu XIX i XX wieku <\/em><\/h4>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n
\"\"<\/a>Historia powstania \u201eMuzeum Staro\u017cytno\u015bci \u017bydowskich<\/a> z daru Mathiasa Bersohna\u201d, jak i ca\u0142ego niemal \u00f3wczesnego muzealnictwa, w swej genezie wi\u0105\u017ce si\u0119 z dawnym prywatnym kolekcjonerstwem. Fundator tego\u017c muzeum, Mathias Bersohn <\/a>(1823-1908), by\u0142 postaci\u0105 niejednoznaczn\u0105 – wybitny przedstawiciel warszawskiej bur\u017cuazji, bankier, filantrop i badacz historii, a nade wszystko integracjonista, Polak moj\u017ceszowego wyznania <\/em>[Rabska 1935: 469-470; \u017bebrowski 2003: 183]<\/a>. \u201e<\/strong>Prawy obywatel kraju, szczery opiekun ubogich, mi\u0142o\u015bnik nauki i sztuki, gorliwy pracownik na niwie spo\u0142ecznej \u2013 oto szereg wielkich tytu\u0142\u00f3w zas\u0142ug zmar\u0142ego\u201d \u2013 pisano o Bersohnie we wspomnieniu po\u015bmiertnym na \u0142amach \u201eIzraelity\u201d, czo\u0142owego pisma integracjonist\u00f3w [R.C. 1908: 45]<\/a>.<\/p>\n
Po studiach odbytych w Berlinie wr\u00f3ci\u0142 do Warszawy \u2013 wkr\u00f3tce zosta\u0142 w\u0142a\u015bcicielem firmy przemys\u0142owo-handlowej i bankowej. Bersohn b\u0119d\u0105c cz\u0142owiekiem nietuzinkowym, zajmowa\u0142 si\u0119 \u201etwardym\u201d biznesem niejako z \u017cyciowej konieczno\u015bci. Jego prawdziwe zainteresowania, kt\u00f3re niew\u0105tpliwie m\u00f3g\u0142 realizowa\u0107 dzi\u0119ki zgromadzonemu kapita\u0142owi, dotyczy\u0142y polskiej oraz \u017cydowskiej historii sztuki i kultury. Opublikowa\u0142 wiele prac, m.in. O Wicie Stwoszu i jego dziele \u201ePozdrowienie anielskie\u201d<\/em> (1870), Modlitewnik kr\u00f3lowej Marji Kazimiery Sobieskiej<\/em> (1896), Ksi\u0119gozbi\u00f3r katedry p\u0142ockiej<\/em> (1899), O iluminowanych r\u0119kopisach polskich<\/em> (1900). Dope\u0142nieniem zainteresowa\u0144 naukowych by\u0142o kolekcjonerstwo \u2013 zbiera\u0142 sztuk\u0119 polsk\u0105 i zabytki kultury \u017cydowskiej.<\/p>\n
Mathias Bersohn pe\u0142ni\u0142 wiele publicznych funkcji, by\u0142 mi\u0119dzy innymi prezesem zarz\u0105du warszawskiego Szpitala dla dzieci im. Bersohn\u00f3w i Bauman\u00f3w, cz\u0142onkiem zarz\u0105du Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynno\u015bci, cz\u0142onkiem Komisji Historii Sztuki Akademii Umiej\u0119tno\u015bci, Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk w Poznaniu oraz Muzeum Germa\u0144skiego w Norymberdze, a tak\u017ce cz\u0142onkiem zarz\u0105du warszawskiego Towarzystwa Zach\u0119ty Sztuk Pi\u0119knych. Towarzystwu Zach\u0119ty po\u015bmiertnie przekaza\u0142 bibliotek\u0119 oraz 235 rysunk\u00f3w i akwarel z zastrze\u017ceniem umieszczenia ich w wyodr\u0119bnionej sali jego imienia. Jak informowa\u0142 \u201eTygodnik Ilustrowany\u201d, ozdob\u0105 sali mieszcz\u0105cej dar Bersohna mia\u0142y by\u0107 trumienne portrety polskich dostojnik\u00f3w i matron w strojach narodowych oraz zlecone przez samego kolekcjonera kopie portret\u00f3w w\u0142adc\u00f3w polskich [Z zabytk\u00f3w.<\/em>.. 1909: 316]<\/a>. Bersohn obdarowa\u0142 wiele instytucji, w tym r\u00f3wnie\u017c Muzeum Narodowe w Krakowie (93 obiekty \u2013 dokumenty, hafty, fotografie), Gabinet Archeologiczny Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego, Muzeum Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk w Poznaniu oraz Muzeum Polskie w Rapperswilu. Jednak najistotniejszym polem kolekcjonerskiej dzia\u0142alno\u015bci Bersohna by\u0142o gromadzenie judaik\u00f3w, kt\u00f3rych zbi\u00f3r licz\u0105cy 1221 obiekt\u00f3w kolekcjoner ofiarowa\u0142 w 1905 roku warszawskiej Gminie \u017bydowskiej, daj\u0105c tym samym podstaw\u0119 dla za\u0142o\u017cenia \u201eMuzeum Staro\u017cytno\u015bci \u017bydowskich z daru Mathiasa Bersohna w Warszawie\u201d. Reszt\u0119 zbior\u00f3w, przede wszystkim sztuk\u0119 oraz rzemios\u0142o w\u0142oskie i europejskie, a tak\u017ce ogromn\u0105 bibliotek\u0119 sprzedano na aukcji w 1909 roku [1]<\/a>. <\/p>\n
Jednym z najwcze\u015bniejszych naukowych esej\u00f3w po\u015bwi\u0119conych kolekcjonerstwu Bersohna by\u0142 tekst Izabeli Rejduch-Samkowej opublikowany w klasycznej dla studi\u00f3w nad polskim kolekcjonerstwem publikacji Mecenas, kolekcjoner, odbiorca <\/em>[Rejduch-Samkowa I. 1984: 165-178]<\/a>. Analizuj\u0105c histori\u0119 rozwoju kolekcjonerstwa judaik\u00f3w oraz dzia\u0142alno\u015bci innych \u017cydowskich kolekcjoner\u00f3w – Lessera Gieldzi\u0144skiego<\/a> z Gda\u0144ska i Maksymiliana Goldsteina ze Lwowa – Rejduch-Samkowa zauwa\u017cy\u0142a, \u017ce pocz\u0105tki naukowego zainteresowania dziedzictwem \u017cydowskim, mia\u0142y charakter bibliofilski, co sk\u0105din\u0105d bardzo odpowiada\u0142o rozpowszechnionemu w\u015br\u00f3d samych \u017byd\u00f3w kultowi s\u0142owa pisanego. Mia\u0142o to prze\u0142o\u017cenie na powstanie licznych bibliotek gromadz\u0105cych starodruki oraz wsp\u00f3\u0142czesne publikacje o dziejach narodu \u017cydowskiego. Wymieniaj\u0105c pierwszych polskich kolekcjoner\u00f3w judaik\u00f3w, w tym obok Gieldzi\u0144skiego, Bersohna i Goldsteina tak\u017ce Szymona Rappaporta (Wilno), Artura i Jana Krontal\u00f3w (Kronthal\u00f3w, Pozna\u0144) czy Marka Reichenteina (Lw\u00f3w) autorka konstatowa\u0142a fakt, \u017ce nie ca\u0142a spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska by\u0142a \u015bwiadoma konieczno\u015bci opieki nad zabytkami swojej kultury: \u201eNawet w tzw. wy\u017cszych sferach nie by\u0142o zrozumienia dla tych problem\u00f3w, a nieliczne jednostki, kt\u00f3re d\u0105\u017cy\u0142y do za\u0142o\u017cenia muze\u00f3w sztuki \u017cydowskiej, napotyka\u0142y we w\u0142asnych kr\u0119gach na wiele trudno\u015bci\u201d [Rejduch-Samkowa I. 1984: 167-168]<\/a>. W kontek\u015bcie powy\u017cszych wniosk\u00f3w Mathias Bersohn jawi si\u0119 jako posta\u0107 wyj\u0105tkowa – prekursor w zakresie bada\u0144 historii \u017byd\u00f3w i zabytk\u00f3w materialnej kultury \u017cydowskiej. <\/p>\n
Przyczyn pocz\u0105tkowego braku zainteresowania w\u0142asnym dziedzictwem nale\u017cy upatrywa\u0107 w specyfice akulturacji, w kt\u00f3rej chodzi\u0142o o akces do polsko\u015bci, uwa\u017canej niejednokrotnie przez samych integracjonist\u00f3w za kultur\u0119 wy\u017csz\u0105 [Jagodzi\u0144ska A. 2008: 77-78]<\/a>.  Przez stulecia wyroby artystyczne – przedmioty rytualne zwi\u0105zane z judaizmem, synagogalne polichromie, iluminowane manuskrypty – istnia\u0142y wy\u0142\u0105cznie w przestrzeni religijnej oraz w \u017cydowskich domach. Sztuka tak silnie skojarzona z religi\u0105, od kt\u00f3rej laicyzuj\u0105cy si\u0119 post\u0119powcy pragn\u0105cy \u201ezosta\u0107\u201d Polakami chcieli odej\u015b\u0107, pozostawa\u0142a w efekcie d\u0142ugo niedoceniana przez samych \u017byd\u00f3w.<\/p>\n
Zainteresowanie kultur\u0105 materialn\u0105 i rzemios\u0142em artystycznym przedmiot\u00f3w kultu religijnego przysz\u0142o w p\u00f3\u017anych latach siedemdziesi\u0105tych XIX wieku. Jak odnotowa\u0142a Rejduch-Samkowa, impulsem do szerszego zaj\u0119cia si\u0119 zabytkami przesz\u0142o\u015bci u \u017byd\u00f3w by\u0142y dwie europejskie wystawy: Exposition Universelle <\/em>w Pary\u017cu (1878 rok) i rok p\u00f3\u017aniejsza w Royal Albert Hall w Londynie (1879 rok). \u201eNa obydwu tych wystawach zaprezentowano prywatne kolekcje: w Pary\u017cu Izaaka Straussa, kt\u00f3ry mia\u0142 wyda\u0107 po amatorsku opracowany przez siebie katalog w\u0142asnych zbior\u00f3w, uwa\u017cany za pierwsz\u0105 tego rodzaju pozycj\u0119 w dziedzinie kolekcjonerstwa judaik\u00f3w. Wielka wystawa londy\u0144ska, w Alberthall, obejmowa\u0142a w zasadzie zbiory dwu du\u017cych kolekcji \u2013 Filipa Saloponsa i Sassona (\u2026)\u201d [Rejduch-Samkowa I. 1984: 165-166]<\/a>. Renata Pi\u0105tkowska w  znakomitym eseju po\u015bwi\u0119conym historii muze\u00f3w \u017cydowskich w Polsce stwierdza: \u201eZbiory Straussa, podobnie jak wiele innych prywatnych kolekcji prezentowanych na wystawach w Europie i Stanach Zjednoczonych zmienia\u0142y stosunek do \u017cydowskiego dziedzictwa, wskazywa\u0142y niedoceniane wcze\u015bniej walory sztuki \u017cydowskiej. Wydobywa\u0142y z synagogalnych skarbc\u00f3w przedmioty funkcjonuj\u0105ce dot\u0105d wy\u0142\u0105cznie w sferze religijnej, niedost\u0119pnej dla postronnych, pokazuj\u0105c je jako obiekty muzealne, godne estetycznej kontemplacji\u201d[Pi\u0105tkowska R. 2003: 6]<\/a>. Pierwszy raz w Polsce szersza publiczno\u015b\u0107 mia\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 podziwiania \u017cydowskiej sztuki – przedmiot\u00f3w i tkanin synagogalnych – na \u201eWystawie Zabytk\u00f3w Staro\u017cytno\u015bci<\/a>\u201d prezentowanej w ramach \u201ePowszechnej Wystawy Krajowej we Lwowie<\/a>\u201d w 1894 roku. Przygotowana przez W\u0142adys\u0142awa \u0141ozi\u0144skiego [Katalog zabytk\u00f3w<\/em>… 1894]<\/a> wystawa w Pa\u0142acu Sztuki by\u0142a pierwsz\u0105 na ziemiach polskich og\u00f3lnodost\u0119pn\u0105 prezentacj\u0105 obiekt\u00f3w zwi\u0105zanych z judaizmem.<\/p>\n
 \u201eMuzeum Staro\u017cytno\u015bci \u017bydowskich<\/a> z daru Mathiasa Bersohna\u201d otwarto w 1910 roku, w dwa lata po \u015bmierci donatora, w gmachu przy ulicy Grzybowskiej 26 [2]<\/a>. Kuratorem zosta\u0142 profesor Samuel Dickstein<\/a>, na stanowisko kustosza powo\u0142ano Abrama Feibera<\/a>. Dickstein zaapelowa\u0142 o przekazywanie nowo powsta\u0142ej instytucji warto\u015bciowych obiekt\u00f3w, odzew by\u0142 jednak niewielki [Gerber R. 1939: 16]<\/a>. Pocz\u0105tki dzia\u0142alno\u015bci muzeum przerwa\u0142 wybuch pierwszej wojny \u015bwiatowej. Zmiany personalne w Zarz\u0105dzie Gminy pog\u0142\u0119bi\u0142y impas w funkcjonowaniu plac\u00f3wki, pozbawiaj\u0105c j\u0105 dofinansowania. W 1917 roku przyst\u0105piono do sporz\u0105dzania spisu wszystkich obiekt\u00f3w, a zbiory systematycznie powi\u0119kszano, w du\u017cej mierze dzi\u0119ki darom. W latach 1910-1918 przyby\u0142o kilkaset pozycji inwentarzowych, g\u0142\u00f3wnie ksi\u0105\u017cek, jednak sytuacja og\u00f3lna muzeum by\u0142a z\u0142a. W 1927 roku profesor Majer Ba\u0142aban, jeden z najwybitniejszych badaczy dziej\u00f3w \u017cydowskich, zosta\u0142 mianowany honorowym kustoszem Muzeum. Niestety, mimo jego wysi\u0142k\u00f3w oraz stara\u0144 \u015brodowiska prywatnych kolekcjoner\u00f3w, zainteresowanie tradycyjn\u0105 sztuk\u0105 \u017cydowsk\u0105 nie wzros\u0142o [Ba\u0142aban M. 1922: 3]<\/a>. O \u00f3wczesnym fatalnym po\u0142o\u017ceniu Muzeum Bersohna \u015bwiadcz\u0105 tytu\u0142y artyku\u0142\u00f3w publikowanych w latach trzydziestych, mi\u0119dzy innymi Tadeusza Hellera \u201eMuzeum, do kt\u00f3rego nikt nie zagl\u0105da\u201d [Heller T. 1934: 8]<\/a> czy – w tonie interwencyjno-alarmuj\u0105cym – Hilela Seidmana \u201eNie dajmy zgin\u0105\u0107 w zaniedbaniu i zapomnieniu cennym skarbom naszej przesz\u0142o\u015bci\u201d [Seidman H., 1937: 59]<\/a>.<\/p>\n
W 1937 roku nast\u0105pi\u0142o o\u017cywienie – nowe w\u0142adze Gminy powo\u0142a\u0142y kuratora, kt\u00f3rym zosta\u0142 Adam Czerniak\u00f3w<\/a> [Urynowicz M., 2008: 477-489]<\/a>. Planowano rozw\u00f3j Muzeum, jego powi\u0119kszenie i reorganizacj\u0119 oraz usystematyzowanie zbior\u00f3w. W \u201eG\u0142osie Gminy \u017bydowskiej\u201d, oficjalnym organie w\u0142adz gminnych zapowiedziano starania o utworzenie Centralnego Muzeum \u017byd\u00f3w w Polsce, kt\u00f3re, \u201eby uratowa\u0142o cenne skarby naszej przesz\u0142o\u015bci, skupia\u0142o dorobek kulturalny minionych wiek\u00f3w, by\u0142o \u017cyw\u0105 ilustracj\u0105 historii naszej na ziemiach polskich i \u015bwiadectwem \u017cywotno\u015bci tw\u00f3rczego ducha narodu\u201d [Seidman H. 1937: 59]<\/a>. Starano si\u0119 na bie\u017c\u0105co powi\u0119ksza\u0107 zbiory (w latach 1937-1939 przyby\u0142o 67 eksponat\u00f3w), g\u0142\u00f3wnie dzi\u0119ki darom. Pozyskano nowe pomieszczenia, a w perspektywie my\u015blano o wybudowaniu na potrzeby muzeum odpowiedniego gmachu na terenie otrzymanym od Gminy. Wybuch drugiej wojny zniweczy\u0142 te plany. Uda\u0142o si\u0119 jeszcze w 1939 roku wyda\u0107 drukiem katalog zbior\u00f3w z histori\u0105 muzeum spisan\u0105 przez Rafa\u0142a Gerbera i wykazem eksponat\u00f3w opracowanym przez kustosza (i malarza) Janusza Treflera [Gerber R. 1939]<\/a>. Rejduch-Samkowa nast\u0119puj\u0105co opisa\u0142a \u00f3w katalog: \u201eNale\u017cy on, podobnie jak katalog zbior\u00f3w Lessera Gieldzi\u0144skiego [Gie\u0142dzi\u0144skiego \u2013 przyp. M.W.-K.] w Gda\u0144sku, do unikat\u00f3w bibliofilskich. Katalog Muzeum im. Mathiasa Bersohna nie zosta\u0142 niestety opracowany przez specjalist\u00f3w (nie podano technik, opis\u00f3w, z regu\u0142y brak wymiar\u00f3w eksponat\u00f3w; datowania je\u017celi s\u0105 \u2013 to og\u00f3lne). Publikacja ta jest w\u0142a\u015bciwie wykazem 319 eksponat\u00f3w (\u2026). \u0179le wydrukowany, na niemal gazetowym papierze, ze s\u0142abo czytelnymi ilustracjami nie obrazuje zasob\u00f3w Muzeum\u201d [Rejduch-Samkowa I. 1984: 174-176]<\/a>.<\/p>\n
Monika Kuhnke, w szkicu po\u015bwi\u0119conym Muzeum Bersohna, cz\u0119\u015bciowo przeanalizowa\u0142a zawarto\u015b\u0107 zbior\u00f3w na podstawie wspomnianego katalogu, wyszczeg\u00f3lniaj\u0105c kilka cz\u0119\u015bci kolekcji: \u201ePierwsza z nich zawiera\u0142a dokumenty dotycz\u0105ce patrycjatu \u017cydowskiego w Warszawie, na czele kt\u00f3rych znalaz\u0142y si\u0119 te dotycz\u0105ce dzia\u0142alno\u015bci Mathiasa Bersohna, dalej rodziny Gl\u00fccksberg\u00f3w (pocz. XIX w.) oraz r\u0119kopisy o tre\u015bci religijnej. Najliczniejsz\u0105 grup\u0119 stanowi\u0142y piecz\u0105tki, pier\u015bcienie, monety, medale, amulety oraz mezuzy (\u2026). W muzeum prezentowano tak\u017ce fotografie synagog, zar\u00f3wno widoki zewn\u0119trzne, jak i widoki wn\u0119trz oraz rysunki i akwarele o tej samej tematyce. Na uwag\u0119 zas\u0142ugiwa\u0142y tak\u017ce siedemnastowieczne kethuby – bogato iluminowane akty \u015blubne\u201d [Kuhnke M. 1999: 14]<\/a>.<\/p>\n
Kolejn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 zbior\u00f3w stanowi\u0142y przedmioty kultu religijnego: tarcze-zawieszki na roda\u0142y (tj. zwoje pergaminowe z tekstem Pi\u0119cioksi\u0119gu) oraz jady (r\u0105czki, kt\u00f3rymi wodzono wzd\u0142u\u017c wierszy podczas odczytywania Tory), balsaminki, puszki na etrog (cytron, owoc u\u017cywany w czasie \u015awi\u0119ta Sza\u0142as\u00f3w), lampki chanukowe, \u015bwieczniki, lichtarze, korony na roda\u0142y, etc. Osobny dzia\u0142 kolekcji stanowi\u0142y parochety – kotary na szafy o\u0142tarzowe. Najstarsze tkaniny u\u017cywane w parochetach, jakie figurowa\u0142y w zbiorach muzeum, pochodzi\u0142y z XVII wieku, przewa\u017ca\u0142y jednak wyroby osiemnasto- i dziewi\u0119tnastowieczne, g\u0142\u00f3wnie wi\u0105zane z warsztatami francuskimi. Jak zauwa\u017cy\u0142a Pi\u0105tkowska, Bersohna nie interesowa\u0142y przedmioty \u201eludowe\u201d, popularne i powszednie, kt\u00f3re bywa\u0142y niekiedy prymitywne w stylistyce i formie: \u201eCeni\u0142 obiekty posiadaj\u0105ce walory artystyczne, jak siedemnastowieczne w\u0142oskie megile, kt\u00f3rych warto\u015b\u0107 podnosi\u0142y inspiracje sztuk\u0105 europejsk\u0105 czy przedmioty synagogalne, kt\u00f3rych forma i ornamentyka, przy zachowaniu tradycyjnej ikonografii, nie odbiega\u0142y od modnej w\u00f3wczas stylistyki. Te przedmioty, cho\u0107 r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 form\u0105 i przeznaczeniem od przedmiot\u00f3w u\u017cywanych w ko\u015bcio\u0142ach, dowodzi\u0142y, \u017ce \u017bydzi, cho\u0107 r\u00f3\u017cni wiar\u0105, s\u0105 jednak cz\u0119\u015bci\u0105 europejskiej historii i kultury\u201d [Pi\u0105tkowska R. 2003: 20]<\/a>.<\/p>\n
W zbiorach znalaz\u0142y si\u0119 tak\u017ce obrazy, zar\u00f3wno malarzy polskich, przedstawiaj\u0105ce tematyk\u0119 \u017cydowsk\u0105, jak i malarzy \u017cydowskich. Do pierwszej grupy zaliczy\u0107 nale\u017cy p\u0142\u00f3tna Szymona Czechowicza (Moj\u017cesz<\/em>), Stanis\u0142awa Czajkowskiego (S\u0105dny Dzie\u0144<\/em>), a tak\u017ce Wac\u0142awa Koniuszo (Po\u015bwi\u0119cenie ksi\u0119\u017cyca po S\u0105dnym Dniu na dziedzi\u0144cu synagogi na Kazimierzu<\/em>). Malarzy pochodzenia \u017cydowskiego reprezentowali mi\u0119dzy innymi: Maurycy Gottlieb (Albrecht Brandenburski odbiera inwestytur\u0119 od Zygmunta Starego<\/em>) oraz Aleksander Lesser (Kr\u00f3l Kazimierz Wielki i Esterka<\/em> i Kazimierz Wielki nadaj\u0105cy przywileje \u017bydom w Polsce<\/em>). Nios\u0142y one przes\u0142anie o wsp\u00f3lnocie historycznych do\u015bwiadcze\u0144. W przypadku Gottlieba, kt\u00f3rego malarstwo \u2013 jak zauwa\u017cy\u0142a Agnieszka Yass-Alston, pisz\u0105c o \u017cydowskich kolekcjonerach Krakowa \u2013 by\u0142o uwa\u017cane za pomost ideologiczny pomi\u0119dzy judaizmem oraz chrze\u015bcija\u0144stwem, funkcjonowa\u0142o ono jako symbol pojednania Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w [Yass-Alston A. 2017: 271-284]<\/a>. W\u015br\u00f3d prac rze\u017abiarskich wi\u0119kszo\u015b\u0107 stanowi\u0142y p\u0142askorze\u017aby i popiersia d\u0142uta Abrahama Ostrzegi, przedstawiaj\u0105ce Eliz\u0119 Orzeszkow\u0105, Ludwika Zamenhofa, Samuela Goldfiama i Abrahama Sterna. Na uwag\u0119 zas\u0142ugiwa\u0142y liczne portrety, ich uk\u0142ad tworzy\u0142 galeri\u0119 chwa\u0142y \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rych czyny lub tw\u00f3rczo\u015b\u0107 wp\u0142yn\u0119\u0142y na losy \u015bwiata, Polski czy \u017cydowskiej diaspory. W\u015br\u00f3d nich znalaz\u0142y si\u0119 m.in. portrety Abrahama Sterna, s\u0142awnych rabin\u00f3w, mi\u0119dzy innymi Gaona z Wilna i Akiby Eigera, bohater\u00f3w narodowej martyrologii i zmaga\u0144 o niepodleg\u0142o\u015b\u0107: Berka Joselewicza, Bera Meiselsa,Izaaka Kramsztyka, Markusa Jastrowa. W muzealnym pomieszczeniu zawis\u0142y portrety Moj\u017cesza Mendelssohna (inicjatora haskali), J\u00f3zefa Suessa, Oppenheimera, Barucha Spinozy czy wielkich religijnych \u201ewichrzycieli\u201d: Sabtaja Cwi, Natana z Gazy, Jakuba Franka i jego c\u00f3rki Ewy. Towarzyszy\u0142y im konterfekty Polak\u00f3w, kt\u00f3rym bliski by\u0142 los polskich \u017byd\u00f3w: Tadeusza Czackiego i Joachima Lelewela. Jak s\u0142usznie zauwa\u017ca Pi\u0105tkowska wystawienie portret\u00f3w \u017cydowskich znamienito\u015bci mia\u0142o podw\u00f3jne znaczenie: \u201eOwa galeria potwierdza\u0142a nie tylko rol\u0119 \u017byd\u00f3w w historii, ale pomaga\u0142a budowa\u0107 presti\u017c w spo\u0142ecze\u0144stwie, niech\u0119tnym, czasami nawet wrogim wobec \u017byd\u00f3w\u201d [Pi\u0105tkowska R. 2003: 19]<\/a>.<\/p>\n
Dorobek kolekcjonerski Mathiasa Bersohna, kt\u00f3rego ostatecznym wcieleniem sta\u0142o si\u0119 \u201eMuzeum Staro\u017cytno\u015bci \u017bydowskich\u201d, podzieli\u0142 wojenny los wielu innych warszawskich kolekcji. Po niemieckiej inwazji kolekcja zosta\u0142a zagrabiona przez okupanta, a w marcu 1940 roku wywieziona z Warszawy, prawdopodobnie na tereny Dolnego \u015al\u0105ska. Po wojnie, judaika z kolekcji Bersohna trafi\u0142y do muze\u00f3w \u017cydowskich na ca\u0142ym \u015bwiecie, gdzie znajduj\u0105 si\u0119 do dzi\u015b [Urynowicz M. 2008: 477-489]<\/a>. Pobie\u017cnie sporz\u0105dzony w 1939 roku katalog, nie pozwala na podj\u0119cie ewentualnych bada\u0144 proweniencyjnych.<\/p>\n
Jak nale\u017cy rozumie\u0107 znaczenie kolekcjonerstwa Mathiasa Bersohna i ufundowanego przeze\u0144 \u201eMuzeum Staro\u017cytno\u015bci \u017bydowskich\u201d? Fenomen kolekcjonerstwa bur\u017cuazji pochodzenia \u017cydowskiego zdaje si\u0119 by\u0107 w literaturze przedmiotu niedostatecznie rozpoznany, a niejednokrotnie postrzegany przez pryzmat uproszcze\u0144 i schemat\u00f3w. Takim uproszczeniem jest swoisty manicheizm podzia\u0142u na kolekcjonerstwo bur\u017cuazji (nuworyszy zbieraj\u0105cych dla prywaty, zbytku) i arystokracji (kolekcjonuj\u0105cej rodowo, a w domy\u015ble pro publico bono<\/em>, dla tradycji i narodu). Problem tzw. kolekcji \u017cydowskich najcz\u0119\u015bciej kwituje si\u0119 stwierdzeniem, \u017ce by\u0142o to p\u0142ytkie i wt\u00f3rne na\u015bladowanie obyczaju warstw arystokratyczno-ziemia\u0144skich, wynikaj\u0105ce z gwa\u0142townego wzbogacenia si\u0119 \u017cydowskiej i zasymilowanej elity w drugiej po\u0142owie XIX wieku. W wymiarze historii spo\u0142eczno-ekonomicznej to oczywi\u015bcie prawda, a raczej jej mikroskopijny fragment. Poprzestanie na takim t\u0142umaczeniu jest nie tylko niewystarczaj\u0105ce, ale wr\u0119cz wypacza sens zjawiska, sprowadzaj\u0105c ca\u0142e zagadnienie do stereotypu \u201ebogatego \u017byda\u201d. Ta klisza my\u015blowa \u2013 utrwalona w powszechnej \u015bwiadomo\u015bci przez Reymontowski obraz lodzermensza<\/em>, bezwzgl\u0119dnego kapitalisty, nuworysza pozbawionego obycia, zbieraj\u0105cego nie dla wy\u017cszych idea\u0142\u00f3w, nie pro publico bono<\/em>, lecz dla zaspokojenia w\u0142asnej nowobogackiej pr\u00f3\u017cno\u015bci \u2013 nie odpowiada sytuacji w Warszawie [3]<\/a>. Stawia si\u0119 znak r\u00f3wno\u015bci pomi\u0119dzy ostentacyjnym zachowaniem plutokracji \u0142\u00f3dzkiej i warszawskiej, tymczasem \u00f3wczesny kontekst spo\u0142eczny Warszawy by\u0142 bardziej zniuansowany. Chodzi g\u0142\u00f3wnie o obecno\u015b\u0107 miejskiej magnaterii, patrycjatu i inteligencji oraz przemo\u017cnego oddzia\u0142ywania etosu tych klas, co nie pozwala\u0142o na powierzchowny awans spo\u0142eczny jedynie dzi\u0119ki pieni\u0105dzom. Schemat \u201eplutokratycznego \u017byda kolekcjonera\u201d funkcjonuje wi\u0119c jako przeciwie\u0144stwo, semantyczny negatyw kolekcjonerstwa arystokratyczno-ziemia\u0144skiego, ugruntowanego rodowymi tradycjami, uznawanego a priori<\/em> za dzia\u0142alno\u015b\u0107 o pod\u0142o\u017cu obywatelsko-patriotycznym.<\/p>\n
Jak s\u0142usznie postulowa\u0142a Ewelina Bednarz Doiczmanowa w eseju po\u015bwi\u0119conym Lesserowi Gie\u0142dzi\u0144skiemu [Zob. Bednarz Doiczmanowa E. 2018]<\/a>, aby zrozumie\u0107 znaczenie kolekcjonerstwa i mecenatu integracjonist\u00f3w, w tym dzia\u0142alno\u015b\u0107 Mathiasa Bersohna, nale\u017cy przyjrze\u0107 si\u0119 skomplikowanej historii asymilacji. Akulturacja do polsko\u015bci, w ca\u0142ej swej z\u0142o\u017cono\u015bci mia\u0142a przemo\u017cny wp\u0142yw na r\u00f3\u017cne formy aktywno\u015bci kulturalnej. Przypomnijmy dla porz\u0105dku, pocz\u0105tki obecno\u015bci \u017byd\u00f3w w polskim \u017cyciu publicznym datuj\u0105 si\u0119 na pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XIX wieku. Proces ten zainicjowany zosta\u0142 przez osiemnastowieczny ruch intelektualny \u2013 haskal\u0119 (z hebrajskiego: o\u015bwiecenie) [4]<\/a>. Haskala pozwoli\u0142a na powstanie zlaicyzowanego wariantu \u017cydowsko\u015bci, staj\u0105c si\u0119 kierunkiem przeciwnym do postaw ortodoks\u00f3w oraz chasyd\u00f3w. Do g\u0142\u00f3wnych postulat\u00f3w o\u015bwiecenia nale\u017ca\u0142a reforma \u017cycia religijnego, laicyzacja niekt\u00f3rych jego obszar\u00f3w oraz \u2013 co z socjologicznej perspektywy najwa\u017cniejsze \u2013 w\u0142\u0105czenie si\u0119 w \u017cycie spo\u0142eczno\u015bci kraju osiedlenia, przyj\u0119cie jego j\u0119zyka oraz kultury (wy\u0142\u0105cznie \u015bwieckiej). Haskala pozwoli\u0142a na rozwini\u0119cie konceptu \u201ePolaka moj\u017ceszowego wyznania\u201d. W wymiarze spo\u0142ecznym umo\u017cliwi\u0142a powstanie bur\u017cuazji i inteligencji polskiej pochodzenia \u017cydowskiego, kt\u00f3re ostatecznie ukszta\u0142towa\u0142y si\u0119 po 1863 roku [Mici\u0144ska M. 2002, 2008]<\/a>. Jak opisa\u0142a integracjonist\u00f3w Agnieszka Jagodzi\u0144ska: \u201eStanowili oni niewielk\u0105, lecz bardzo istotn\u0105 kulturowo i politycznie cz\u0119\u015b\u0107 \u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci w Warszawie. Okres pe\u0142nej formacji tego \u015brodowiska i zdobywania wp\u0142yw\u00f3w w gminie przypada na po\u0142ow\u0119 XIX stulecia. Postaw\u0119 jej cz\u0142onk\u00f3w w znacznej mierze ukszta\u0142towa\u0142y przeobra\u017cenia spo\u0142eczne, ekonomiczne oraz polityczne tego okresu. By\u0142 to bowiem czas zar\u00f3wno ideowego formowania si\u0119 inteligencji, jak i krzepni\u0119cia nowej klasy spo\u0142ecznej \u2013 bur\u017cuazji. Post\u0119powcy<\/em> rekrutowali si\u0119 spo\u015br\u00f3d obu tych grup\u201d [Jagodzi\u0144ska A. 2008: 35]<\/a>.<\/p>\n
By\u0142a to spo\u0142eczno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 Anna Landau-Czajka trafnie okre\u015bli\u0142a mianem \u201etrzeciego narodu\u201d. Ich pozycj\u0119 okre\u015blaj\u0105 takie sformu\u0142owania jak \u201epomi\u0119dzy\u201d, \u201enar\u00f3d zasymilowanych\u201d, \u201ena granicy dw\u00f3ch \u015bwiat\u00f3w\u201d, \u201eludzie polsko-\u017cydowskiego pogranicza\u201d. O asymilantach, jako osobnikach wykorzenionych, pozostaj\u0105cych \u201epomi\u0119dzy\u201d, Landau-Czajka pisa\u0142a: \u201e[\u2026] wobec \u017c\u0105dania wy\u0142\u0105czno\u015bci obu stron \u2013 i Polacy i \u017bydzi wymagali bowiem, aby wypowiedzie\u0107 si\u0119 jednoznacznie co do swojej narodowo\u015bci \u2013 powsta\u0142 mechanizm zamykania si\u0119 zasymilowanych \u017byd\u00f3w we w\u0142asnym kr\u0119gu towarzyskim. Stworzyli oni, cho\u0107 nigdzie to nie jest powiedziane wprost, w\u0142asn\u0105 odr\u0119bn\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107, trzeci nar\u00f3d \u2013 zasymilowanych\u201d [Landau-Czajka A. 2009: 440-441]<\/a>. Historycy s\u0105 zgodni – spolonizowani \u017bydzi nie byli do ko\u0144ca zintegrowani, stanowili wi\u0119c odmienn\u0105 nie tylko pochodzeniowo, ale r\u00f3wnie\u017c kulturowo grup\u0119 spo\u0142eczn\u0105. W badaniach nad kolekcjonerstwem bur\u017cuazji i inteligencji pochodzenia \u017cydowskiego lat 1880\u20131939 koncepcja \u201etrzeciego narodu\u201d stanowi nieodzown\u0105 podstaw\u0119 do rozwa\u017ca\u0144 o znaczeniu kolekcji jako deklaracji to\u017csamo\u015bciowej: narodowo\u015bciowej i spo\u0142eczno-klasowej. Rozwarstwienie \u00f3wczesnego spo\u0142ecze\u0144stwa, uwzgl\u0119dniaj\u0105ce \u201etrzeci\u0105 si\u0142\u0119\u201d kulturow\u0105, kapita\u0142 kulturowo-spo\u0142eczny \u015brodowiska asymilanckiego, ka\u017ce spojrze\u0107 na histori\u0119 warszawskich kolekcji poprzez model cywilizacyjnego konfliktu, rodz\u0105cego wykluczenie, wytwarzaj\u0105cego figur\u0119 \u201einnego\u201d.<\/p>\n
Proces akulturacji, prowadzi\u0142 do rozwarstwienia wsp\u00f3lnoty \u017cydowskiej, co wi\u0119cej wymaga\u0142 te\u017c nowego spojrzenia na histori\u0119 \u017byd\u00f3w. Nowa narracja, ju\u017c nie religijna, lecz historyczna wymusza\u0142a badania nad przesz\u0142o\u015bci\u0105, pozwala\u0142a tak\u017ce, co nie by\u0142o oboj\u0119tne dla aspiruj\u0105cych do pe\u0142nej integracji \u017byd\u00f3w na przedstawienie obiektywnego (a wi\u0119c naukowego) obrazu judaizmu i \u017byd\u00f3w, jako narodu staro\u017cytnego, posiadaj\u0105cego oryginaln\u0105 i w\u0142asn\u0105 kultur\u0119. Kolekcjonerstwo prywatne, jak zauwa\u017cy\u0142 Krzysztof Pomian, i czego dowodzi polski przypadek, mia\u0142o ogromne znaczenie dla dojrzewania patriotyzm\u00f3w oraz \u015bwiadomo\u015bci narodowej, zw\u0142aszcza w przypadku narod\u00f3w pozbawionych w\u0142asnego pa\u0144stwa, \u201eponiewa\u017c wywiera\u0142y wp\u0142yw, cho\u0107 niewidzialny, ale realny na \u017cycie zbiorowe\u201d [Pomian K. 1987: 9]<\/a>. Powsta\u0142e z kolekcji prywatnych muzea odgrywa\u0142y jak wiadomo r\u00f3wnie niepo\u015bledni\u0105 rol\u0119: \u201emuzea zast\u0119puj\u0105 ko\u015bcio\u0142y w roli miejsc, gdzie ca\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo jednoczy si\u0119 celebruj\u0105c ten sam kult\u201d, kt\u00f3rego teraz to \u201enar\u00f3d jest zarazem \u2026 podmiotem i przedmiotem. Jest to nieustaj\u0105cy ho\u0142d, jaki sk\u0142ada on sobie, celebruj\u0105c w\u0142asn\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 we wszystkich jej przejawach, grupy spo\u0142eczne, terytorialne i zawodowe, kt\u00f3re go tworz\u0105, oraz wielkich ludzi, kt\u00f3rzy pozostawili trwale dzie\u0142a w r\u00f3\u017cnych dziedzinach\u201d [Pomian K. 1987: 62]<\/a>.<\/p>\n
To \u017bydzi wiede\u0144scy w 1895 roku, jako pierwsi na \u015bwiecie powo\u0142ali przy tamtejszej gminie plac\u00f3wk\u0119 muzealn\u0105. Klaus H\u00f6dl uwa\u017ca, \u017ce muzeum temu przy\u015bwieca\u0142 cel mocniejszej integracji ze spo\u0142ecze\u0144stwem austriackim poprzez stworzenie pozytywnego obrazu \u017cydostwa, a tak\u017ce walka z antysemickimi uprzedzeniami i stereotypami [H\u00f6dl K. 2004: 53-65, za: Pi\u0105tkowska R. 2003: 8]<\/a>. Powstanie Muzeum mia\u0142o te\u017c, paradoksalnie, wobec rozlu\u017aniania wi\u0119zi religijnych, zapobiega\u0107 konwersjom. Podobne cele przy\u015bwieca\u0142y tak\u017ce fundatorom innych, powsta\u0142ych nied\u0142ugo potem muze\u00f3w: w Pradze, Frankfurcie, Londynie czy Nowym Jorku [Cohen R.I. 1998: 203-242]<\/a>. Richard Cohen, o rozwoju kolekcjonerstwa i muzealnictwa \u017cydowskiego pisa\u0142, \u017ce by\u0142o to nie tylko nostalgiczne spojrzenie w przesz\u0142o\u015b\u0107, lecz nade wszystko d\u0105\u017cenie do uwierzytelnienia \u017byd\u00f3w jako r\u00f3wnoprawnych uczestnik\u00f3w \u017cycia zbiorowego kraj\u00f3w, w kt\u00f3rych mieszkali [Cohen R.I. 1998: 212]<\/a>. \u015awiadomo\u015b\u0107 i duma z d\u0142ugiej, si\u0119gaj\u0105cej biblijnych czas\u00f3w historii, zachowanie odr\u0119bno\u015bci religijnej (najcz\u0119\u015bciej w wersji reformowanej) nie by\u0142y ju\u017c elementem oddzielaj\u0105cym od spo\u0142ecze\u0144stwa miejscowego, lecz przeciwnie \u2013 spajaj\u0105cym mocniej i uwiarygodniaj\u0105cym prawo do pe\u0142nej obecno\u015bci \u017byd\u00f3w w \u017cyciu nowoczesnego pa\u0144stwa. Jak podsumowuje Pi\u0105tkowska: \u201eTo zainteresowanie przesz\u0142o\u015bci\u0105 oraz dawn\u0105 religi\u0105(nazywan\u0105 teraz ortodoksyjnym judaizmem) \u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 z badaniami nad histori\u0105 i zabytkami przesz\u0142o\u015bci zar\u00f3wno biblijnej, jak i tej diasporowej oraz coraz cz\u0119stsz\u0105 potrzeb\u0105 ochrony i zachowania pami\u0105tek w\u0142asnej przesz\u0142o\u015bci. By\u0142o to tym bardziej pilne, \u017ce w XIX wieku w wielu miastach zachodniej Europy trwa\u0142a wielka przebudowa, tak\u017ce \u017cydowskich dzielnic. Burzono stare synagogi, by wznosi\u0107 nowe, pi\u0119kniejsze i pot\u0119\u017cniejsze \u015bwiadcz\u0105ce nie tylko o przywi\u0105zaniu do religii, ale i o znaczeniu spo\u0142eczno\u015bci, kt\u00f3re je fundowa\u0142y\u201d [Pi\u0105tkowska R. 2003: 8]<\/a>.<\/p>\n
Kolekcjonerstwo Mathiasa Bersohna wraz ze zbiorami juadaik\u00f3w stanowi doskona\u0142e uciele\u015bnienie postawy asymilacyjnej w jej klasycznej post-haskalowej definicji, w kt\u00f3rej Polak moj\u017ceszowego wyznania<\/em> sw\u0105 wielokierunkow\u0105 aktywno\u015bci\u0105 mia\u0142 przys\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 \u2013 p\u00f3\u0142 na p\u00f3\u0142 \u2013 spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej i polskiej. W swej dzia\u0142alno\u015bci integracjoni\u015bci starali si\u0119 (przynajmniej w za\u0142o\u017ceniu) zachowa\u0107 balans pomi\u0119dzy prac\u0105 spo\u0142eczn\u0105 na rzecz wsp\u00f3lnoty \u017cydowskiej i polskiej. \u201eUosabia\u0142 on [Bersohn] ca\u0142em \u017cyciem swojem najdonio\u015blejszy typ \u017cyda-polaka, \u2013 czytamy w \u201eIzraelicie\u201d \u2013 bowiem idealnie \u0142\u0105czy\u0107 umia\u0142 serdeczne ukochanie kraju rodzinnego, rozumn\u0105, niezmordowan\u0105 prac\u0119 dla jego dobra, z g\u0142\u0119bokiem wsp\u00f3\u0142czuciem dla cierpi\u0105cych wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w, z prawdziwem poszanowaniem dla tradycji historycznej rasy, kt\u00f3rej by\u0142 przedstawicielem i kt\u00f3rej dzieje szczerze go przejmowa\u0142y i interesowa\u0142y\u201d[R.C. 1908: 45]<\/a>. W \u201eTygodniku Ilustrowanym\u201d padaj\u0105 s\u0142owa, \u015bwiadcz\u0105ce o odchodzeniu wraz ze \u015bmierci\u0105 Bersohna szczeg\u00f3lnie wa\u017cnego dla polsko-\u017cydowskich relacji pokolenia \u017byd\u00f3w: \u201eSzkoda tego zacnego cz\u0142owieka, szkoda tym bardziej, \u017ce ze \u015bmierci\u0105 jego znika ostatni prawie typ polskiego \u017byda z powstaniowych czas\u00f3w, to znaczy gor\u0105cego patrioty i prawego obywatela rodzinnej ziemi\u201d [Mathias Bersohn<\/em>…, 1908: 973]<\/a>.<\/p>\n
W tym samym wspomnieniu po\u015bmiertnym opublikowanym na \u0142amach \u201eTygodnika Illustrowanego\u201d znajdziemy tak\u017ce \u015bwiadectwo kolekcjonerskiej pasji: \u201eKolekcjonist\u0105 Mathias Bersohn by\u0142 zapalonym i znawc\u0105 antyk\u00f3w, zw\u0142aszcza w dziedzinie malarstwa, pierwszorz\u0119dnym. Mieszkanie jego przy ulicy Elektoralnej [5] by\u0142o to prawdziwe muzeum pami\u0105tek polskich, gromadzonych zabiegliwie, celowo, umiej\u0119tnie. Z rado\u015bci\u0105 i dum\u0105 pokazywa\u0142 on ciekawemu go\u015bciowi mn\u00f3stwo pami\u0105tkowych drobiazg\u00f3w w licznych gablotach, rzadkie ksi\u0105\u017cki, unikatowe ryciny, odr\u0119czne szkice, prastare oprawy i cieszy\u0142 si\u0119 jak dziecko, gdy s\u0142uchacza zajmowa\u0142o to, co opowiada\u0142, gdy widzia\u0142, \u017ce zbiory jego wzbudzaj\u0105 podziw i szacunek\u201d[<\/a>Mathias Bersohn<\/em>…, 1908: 973<\/a>]<\/a>. Bersohn by\u0142 typem kolekcjonera-badacza, kt\u00f3ry poprzez swoje kolekcjonerstwo realizowa\u0142 zainteresowania naukowe. Najliczniejsz\u0105 grup\u0119 w zbiorach judaik\u00f3w stanowi\u0142y wi\u0119c ksi\u0105\u017cki i dokumenty archiwalne, dokumenty dotycz\u0105ce rodziny Epstein\u00f3w i Gl\u00fccksberg\u00f3w (tak\u017ce w\u0142asnej rodziny), warszawskiej Szko\u0142y Rabin\u00f3w, r\u0119kopisy religijne. Poka\u017an\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 kolekcji stanowi\u0142y r\u00f3wnie\u017c fotografie, ryciny i akwarele z widokami synagog (tak\u017ce ich wn\u0119trz), co nie dziwi bior\u0105c pod uwag\u0119 badania Bersohna nad architektur\u0105 drewnianych synagog oraz wizerunk\u00f3w znanych \u017byd\u00f3w. Jego opracowanie po\u015bwi\u0119cone bo\u017cnicom drewnianym by\u0142o pierwsz\u0105 w kraju publikacj\u0105 po\u015bwi\u0119con\u0105 wy\u0142\u0105cznie architekturze i wyposa\u017ceniu synagog [Bernson M. 1895; za: Pi\u0105tkowska R. 2003: 15]<\/a>.<\/p>\n
Jak wspomnia\u0142am wcze\u015bniej, w badaniach nad kolekcjonerstwem dominuje przekonanie o przemo\u017cnym wp\u0142ywie warstw magnacko-ziemia\u0144skich na dzia\u0142alno\u015b\u0107 bur\u017cuazji. Grzegorz B\u0105biak odnosz\u0105c si\u0119 do faktu, \u017ce Mathias Bersohn zaznaczy\u0142 w testamencie, i\u017c ewentualny doch\u00f3d ze zwiedzania ekspozycji Muzeum staro\u017cytno\u015bci \u017bydowskich mia\u0142 by\u0107 przekazany na cele dobroczynne napisa\u0142: \u201eJest to rys charakterystyczny nie tylko dla samego Bersohna, cz\u0142onka wielu organizacji dobroczynnych, ale dla ca\u0142ej epoki, w kt\u00f3rej trudno oddzieli\u0107 elementy mecenatu od dzia\u0142alno\u015bci charytatywnej\u201d [B\u0105biak G. 2010: 618]<\/a>. To pewne uog\u00f3lnienie, zawarte w monumentalnym opracowaniu po\u015bwi\u0119conym historii mecenatu arystokratyczno-ziemia\u0144skiego (w domy\u015ble, charytatywna dzia\u0142alno\u015b\u0107 Bersohna nie by\u0142a niczym wyj\u0105tkowym, tak post\u0119powali wszyscy, a magnateria niepodzielnie stanowi\u0142a klas\u0119 wzorcotw\u00f3rcz\u0105). Nale\u017ca\u0142oby jednak doprecyzowa\u0107 bior\u0105c pod uwag\u0119 pochodzenie spo\u0142eczne Bersohna i \u201eetos integracjonist\u00f3w\u201d. Julius Schoeps, w znakomitym opracowaniu po\u015bwi\u0119conym berli\u0144skim kolekcjonerom oraz mecenasom pochodzenia \u017cydowskiego, kt\u00f3rzy, podobnie jak ich polscy odpowiednicy, brali udzia\u0142 w dobroczynnych akcjach, przekazywali swoje kolekcje publicznym instytucjom etc., zauwa\u017cy\u0142: \u201eSpo\u0142eczne oraz kulturowe zaanga\u017cowanie jest zawarte w religijnym judaizmie w cedaka<\/em> [hebr. dobroczynno\u015b\u0107 \u2013 religijny obowi\u0105zek, w przeciwie\u0144stwie do charytatywno\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej, maj\u0105cy charakter obligatoryjny i obejmuj\u0105cy r\u00f3wnie\u017c niezamo\u017cnych cz\u0142onk\u00f3w wsp\u00f3lnoty [Donin H. 1972: 48]<\/a> \u2013 przyp. M.K.-W] i w tym sensie kolekcjonerstwo bur\u017cuazji jako aktywno\u015b\u0107 spo\u0142eczna wpisa\u0142o si\u0119 w tradycj\u0119. Co pocz\u0105tkowo funkcjonowa\u0142o w religijnej przestrzeni jako kulturowa praktyka wspierania i promowania cz\u0142onk\u00f3w wsp\u00f3lnoty wyznaniowej, z czasem na\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 na post\u0119puj\u0105c\u0105 od XIX w. akulturacj\u0119 i emancypacj\u0119 \u017byd\u00f3w. W rezultacie to kulturowe zachowanie mia\u0142o wiele wciele\u0144 r\u00f3wnie\u017c w zsekularyzowanym mieszcza\u0144skim spo\u0142ecze\u0144stwie\u201d [<\/a>Aufbruch…, <\/em>2012: 9<\/a>]<\/a>. Niew\u0105tpliwie wzorce czerpane z obserwacji klasy magnacko-ziemia\u0144skiej by\u0142y wa\u017cne i to polskie wy\u017csze sfery by\u0142y celem spo\u0142ecznych aspiracji, co by\u0142o szczeg\u00f3lnie widoczne w przypadku mecenatu Leopolda Kronenberga. Niemniej nie mo\u017cna zapomina\u0107 o drugim, r\u00f3wnie istotnym, \u201epierwotnym\u201d \u017ar\u00f3dle kulturowych zachowa\u0144, jak s\u0105dz\u0119 szczeg\u00f3lnie widocznym w przypadku kolekcjoner\u00f3w judaik\u00f3w, do kt\u00f3rych zalicza\u0142 si\u0119 Bersohn.<\/p>\n
Kolekcjonerstwo Mathiasa Bersohna rozpatrywane in extenso<\/em> by\u0142o istotnym elementem podw\u00f3jnej deklaracji to\u017csamo\u015bciowo-narodowo\u015bciowej, \u015bwiadectwem niek\u0142amanej fascynacji polsk\u0105 kultur\u0105 oraz histori\u0105, ale te\u017c \u015bwiadomo\u015bci swej kulturowej odr\u0119bno\u015bci. Kolekcjonowanie judaik\u00f3w stanowi\u0142o przejaw troski o materialne dziedzictwo \u017cydowskich przodk\u00f3w. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 warszawskich \u017byd\u00f3w mia\u0142a w pionierskim zamy\u015ble Bersohna zyska\u0107 swe muzeum, podkre\u015blaj\u0105ce de facto <\/em>znaczenie narodowe wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3ra w swej zintegrowanej, \u201epost\u0119powej\u201d cz\u0119\u015bci pragn\u0119\u0142a w\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 w \u017cycie polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa bez konieczno\u015bci wyzbycia si\u0119 w\u0142asnego dziedzictwa, w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci. \u017byciowe dzie\u0142o Bersohna \u2013 kolekcjonerstwo – realizowa\u0142o si\u0119 od lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku (od okresu postyczniowego polsko-\u017cydowskiego zbratania) do pocz\u0105tku XX wieku. Za \u017cycia Bersohna idea asymilacji zd\u0105\u017cy\u0142a w pe\u0142ni wybrzmie\u0107, pocz\u0105wszy od euforii integracjonistycznego my\u015blenia wsp\u00f3lnotowego, a\u017c po smutn\u0105 konstatacj\u0119 o \u201etrudzie na marne\u201d kilku pokole\u0144 \u017cydowskiej inteligencji. Wp\u0142yw na to mia\u0142a zar\u00f3wno niech\u0119\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego wobec asymiluj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w, jak i rozw\u00f3j \u017cydowskiego \u017cycia narodowego. \u201eMuzeum Staro\u017cytno\u015bci \u017bydowskich z daru Mathiasa Bersohna\u201d by\u0142o dzie\u0142em propa\u0144stwowej postawy Polaka moj\u017ceszowego wyznania<\/em>, \u017byda i Polaka. W umys\u0142ach przedstawicieli dziewi\u0119tnastowiecznego ruchu integracjonistycznego, kt\u00f3rego epigonem by\u0142 Mathias Bersohn, nie zachodzi\u0142a tu \u017cadna sprzeczno\u015b\u0107.<\/p>\n
<\/a><\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n
PRZYPISY:<\/a><\/p>\n
[1]<\/a> Zbiory artystyczne Mathiasa Bersohna. Obrazy, Ceramika, Marmury, alabastry, gipsy, Z\u0142oto i srebro\u2026, Katalog nr 7. Licytacyjny nr 1<\/em>, Antykwariat Polski w Warszawie. Hieronim Wilder i S-ka, Warszawa 1909. O licytacji kolekcji zob. Bo\u0142dok S. 2004<\/a>: 159, 385-387.
[2]<\/a> Op\u00f3\u017aniona inauguracja Muzeum spowodowana by\u0142a d\u0142ugim okresem zatwierdzania zapisu Bersohna na rzecz Gminy przez w\u0142adze rosyjskie. Zob. Gerber R. 1939: <\/a>16; C., 1910: 8<\/a>; \u201eZiemia\u201d 1910, nr 38, s. 607\u2013608; Chwalewik E. 1916<\/a>: 73, 199; Kuhnke M. 1999:<\/a> 14-15.
[3]<\/a> Jagodzi\u0144ska A. 2008<\/a>: 13. Por. Datner H. 2007:<\/a> 40: \u201e<\/strong>W interesuj\u0105cym mnie okresie, przed powstaniem \u201enarodowego spo\u0142ecze\u0144stwa \u017cydowskiego\u201d, Warszawa by\u0142a miastem kontrast\u00f3w: tradycyjna, prawdopodobnie w przewadze chasydzka wi\u0119kszo\u015b\u0107, i silnie asymiluj\u0105ca si\u0119 mniejszo\u015b\u0107, i tak wi\u0119ksza, ni\u017c w innych du\u017cych miastach cesarstwa, nie m\u00f3wi\u0105c o miastach Kr\u00f3lestwa. (\u2026) Kontrast mi\u0119dzy Warszaw\u0105 a reszt\u0105 kraju by\u0142 charakterystyczny tak\u017ce dla ludno\u015bci nie\u017cydowskiej: w Warszawie na przyk\u0142ad skupia\u0142a si\u0119 znakomita cz\u0119\u015b\u0107 polskich dziennikarskich i literackich si\u0142 tw\u00f3rczych; w por\u00f3wnaniu z zaborem pruskim, ale tak\u017ce z Galicj\u0105, r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy centrum a prowincj\u0105 by\u0142y wyj\u0105tkowo du\u017ce. Prawdopodobnie taki \u201ecentralistyczny\u201d model rozwoju kulturalnego i gospodarczego, cywilizacyjnego jednym s\u0142owem, wp\u0142ywa\u0142 tak\u017ce na podobny model rozwoju spo\u0142ecze\u0144stwa \u017cydowskiego\u201d.  
<\/strong>[4]<\/a> Jej prekursorem i g\u0142\u00f3wnym tw\u00f3rc\u0105 by\u0142 Moses (Moj\u017cesz) Mendelsohn, niemiecki pisarz i filozof dzia\u0142aj\u0105cy w Berlinie, kt\u00f3ry jako pierwszy dokona\u0142 przek\u0142adu Tory na j\u0119zyk niemiecki. Haskala, podobnie jak r\u00f3wnocze\u015bnie powsta\u0142y, przeciwstawny jej chasydyzm, wynika\u0142a z potrzeby gruntownej redefinicji to\u017csamo\u015bci \u017cydowskiej. Do Polski idea \u017cydowskiego o\u015bwiecenia dotar\u0142a pod koniec XVIII stulecia. Wielu \u017byd\u00f3w polskich studiowa\u0142o w Niemczech, a wracaj\u0105c do Polski, wraz z nap\u0142ywaj\u0105cymi z Prus \u017bydami, przenosili na tutejszy grunt haskal\u0119, pocz\u0105tkowo zdominowan\u0105 przez formacj\u0119 berli\u0144sk\u0105, z czasem przyjmuj\u0105cej polsk\u0105 specyfik\u0119. Zob.: Wodzi\u0144ski M. 2003<\/a>: 49; Eisenbach A. 1988:<\/a> 48-51.<\/p>\n
<\/a><\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n
BIBLIOGRAFIA:<\/p>\n
Aufbruch…, <\/em>2012.<\/em><\/a> Aufbruch in die Moderne. Sammler, M\u00e4zene und Kunsth\u00e4ndler in Berlin 1880-1933<\/em>, red. J. Schoeps, A.-D. Ludewig, K\u00f6ln 2012, s. 9.
Ba\u0142aban M., 1922<\/a> M. Ba\u0142aban, Muzeum im. Mathiasa Bersohna w Warszawie<\/em>, \u201eNasz Kurier\u201d, nr 151 (9 VII), s. 3.
B\u0105biak G., 2010.<\/a> Sobie, ojczy\u017anie czy potomno\u015bci\u2026 Wybrane problemy mecenatu kulturalnego elit na ziemiach polskich w XIX wieku<\/em>, Warszawa, s. 618.
Bednarz Doiczmanowa E. 2018.<\/a> Problem przynale\u017cno\u015bci pami\u0119ci na przyk\u0142adzie kolekcji-muzeum Lessera Gie\u0142dzi\u0144skiego. Przyczynek do bada\u0144<\/em>, w: Muzeum a pami\u0119\u0107 \u2013 forma, produkcja, miejsce, <\/em>Warszawa 2018, s. 171-179.
Bernson M., 1895.<\/a> Kilka s\u0142\u00f3w o dawniejszych bo\u017cnicach drewnianych w Polsce<\/em>, z. 1, Krak\u00f3w, z. 2, Krak\u00f3w 1900, z. 3, Warszawa 1903.
Bo\u0142dok S\u0142awomir, 2004. <\/a>Antykwariaty, artystyczne salony i domy aukcyjne. Historia warszawskiego rynku sztuki w latach 1800\u20131950,<\/em> Warszawa, s. 159, 385\u2013387.
C., 1910.<\/a> Muzeum Bersonowskie<\/em>, \u201eIzraelita\u201d 1910, nr 12 (8 VII), s. 8; \u201eZiemia\u201d 1910, nr 38, s. 607-608.
Chwalewik E., 1916.<\/a> Zbiory polskie: archiwa, biblioteki, gabinety, galerie, muzea i inne zbiory pami\u0105tek przesz\u0142o\u015bci w ojczy\u017anie i na obczy\u017anie w zestawieniu alfabetycznym wed\u0142ug miejscowo\u015bci<\/em>, Warszawa 1916, s. 73, s. 199.
Cohen R.I., 1998.<\/a> Self-Image Trough Objects: Towards a Social History of Jewish Art Collecting and Jewish Museums<\/em>, [w:] The Uses of Tradition. Jewish continuity in the Modern Era<\/em>, ed. Jack Wertheimer, New York\u2013Jerusalem, s. 203-242.
Datner, H., 2007<\/a>. Ta i tamta strona. \u017bydowska inteligencja Warszawy drugiej po\u0142owy XIX wieku<\/em>, Warszawa: \u017bydowski Instytut Historyczny.
Donin H., 1972.<\/a> To <\/em>Be a Jew<\/em>, New York, s. 48.
Eisenbach A., 1988.<\/a> Emancypacja \u017byd\u00f3w na ziemiach polskich 1785-1870 na tle europejskim, <\/em>Warszawa : Pa\u0144stwowy Instytut Wydawniczy, s. 48-51.
Gerner R., 1939.<\/a> Muzeum im.<\/em> Mathiasa Bersohna. Dzieje<\/em>, [w:] Katalog Muzeum im. Mathiasa Bersohna przy Wyzn. Gminie<\/em> \u017bydowskiej w Warszawie<\/em>, Warszawa 1939, s. 16.
Heller T., 1934.<\/a> Gmina i sztuka. Muzeum, do kt\u00f3rego nikt nie zagl\u0105da<\/em>, \u201eLektura\u201d, nr 8 (4 III), s. 8.
H\u00f6dl K., 2004.<\/a> The Viennese Jews\u2019 Search for Integration through the Jewish Museum in the late 19th Century<\/em>, \u201eJewish Studies at the Central European University 2001\u20132003\u201d, vol. 3, ed. Andr\u00e1s Kov\u00e1cs, Budapest, s. 53-65.
Jagodzi\u0144ska A., 2008.<\/a> Pomi\u0119dzy. Akulturacja \u017byd\u00f3w Warszawy w drugiej po\u0142. XIX wieku<\/em>, Wroc\u0142aw, s. 77-78.
Katalog zabytk\u00f3w…<\/a><\/em> 1894. <\/a>Katalog Wystawy Zabytk\u00f3w Staro\u017cytno\u015bci we Lwowie w 1894 roku<\/em>, oprac. W. \u0141ozi\u0144ski, Lw\u00f3w.
Kuhnke M., 1999.<\/a> Muzeum im. Mathiasa Bersohna w Warszawie<\/em>, \u201eCenne, bezcenne, utracone\u201d, nr 2 (14), s. 14-15.
Landau-Czajka A., 2009.<\/a> Syn b\u0119dzie Lech\u2026 Asymilacja \u017byd\u00f3w w Polsce mi\u0119dzywojennej<\/em>, Warszawa 2009, s. 440-441.
Mathias Bersohn, <\/em>1908.<\/a> \u201eTygodnik Ilustrowany\u201d 1908, nr 48 (28 XI), s. 973.
Mici\u0144ska M., 2002.<\/a> Inteligencja \u017cydowska w Polsce od ko\u0144ca XIX wieku do II wojny \u015bwiatowej<\/em>, \u201eMidrasz\u201d 2002, nr 5 (61), s. 6-8.
Mici\u0144ska M., 2008.<\/a> Inteligencja na rozdro\u017cach 1864-1918<\/em> (Dzieje Inteligencji polskiej do roku 1918, <\/em>red. J Jedlicki, t. III), Warszawa 2008, s. 25.
Pi\u0105tkowska R., 2003.<\/a>  \u201eSkarby naszej przesz\u0142o\u015bci\u201d. Muzea \u017cydowskie w Polsce<\/em>, \u201eStudia Judaica\u201d, t. 16 , nr 2 (32), s. 6.
Pomian K., 1987.<\/a> Zbieracze i osobliwo\u015bci. Pary\u017c Wenecja XVI\u2013XVIII wiek<\/em>, t\u0142um. A. Pie\u0144kos, Warszawa, s. 9.
R.C., 1908.<\/a> B\u0142. P. Matyas Bersohn (1824\u20131908)<\/em>, \u201eIzraelita\u201d, nr 47 (27 XI), s. 45.
<\/a>Rabska Z., 1935.<\/a> has\u0142o: Mathias Bersohn<\/em>, Polski S\u0142ownik Biograficzny<\/em>, t. 1, Krak\u00f3w 1935, s. 469-470.
Rejduch-Samkowa I., 1984.<\/a> Lesser Gieldzi\u0144ski,<\/em> Mathias Berson i Maksymilian Goldstein \u2013 pierwsi kolekcjonerzy i badacze sztuki judaistycznej w Polsce<\/em>, [w:] Mecenas, kolekcjoner, odbiorca.<\/em> Materia\u0142y Sesji Stowarzyszenia Historyk\u00f3w Sztuki, Katowice, listopad 1981<\/em>, red. E. Karwowska, A. Marczuk-Krupa, Warszawa, s. 165-178.
Seidman H., 1937.<\/a> Muzeum im. Bersohna przy Gminie \u017bydowskiej w Warszawie<\/em>, \u201eG\u0142os Gminy \u017bydowskiej\u201d, nr 3, s. 59.
Urynowicz M., 2008.<\/a> Adam Czerniakow a Muzeum im. Mathiasa Bersohna przy Gminie \u017bydowskiej w Warszawie<\/em>, \u201eKwartalnik Historii \u017byd\u00f3w\u201d, nr 4, s. 477-489.
Yass-Alston A., 2017.<\/a> \u017bydowscy kolekcjonerzy dzie\u0142 sztuki mi\u0119dzywojennego Krakowa. Adolf Schwarz, Rudolf Beres, Seweryn Gottlieb \u2013 postaci, kt\u00f3re odesz\u0142y w niepami\u0119\u0107 historii<\/em>, \u201eKrzysztofory. Zeszyty naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa\u201d, nr 35, s. 271-284.
Wodzi\u0144ski M., 2003.<\/a> O\u015bwiecenie \u017cydowskie w Kr\u00f3lestwie Polskim wobec chasydyzmu<\/em>, Warszawa, s. 49.
<\/a>Z zabytk\u00f3w przesz\u0142o\u015bci<\/a><\/em>, \u201eTygodnik Illustrowany\u201d 1909, nr 16, s. 316.
Zbiory artystyczne Mathiasa Bersohna<\/em><\/a>. Obrazy, Ceramika, Marmury, alabastry, gipsy, Z\u0142oto i srebro\u2026, Katalog nr 7. Licytacyjny nr 1<\/em>, Antykwariat Polski w Warszawie, Hieronim Wilder i S-ka, Warszawa 1909.
\u017bebrowski R., 2003.<\/a> Mathias Bersohn<\/em>, Polski S\u0142ownik Judaistyczny<\/em>, t. 1, s. 183.<\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n
Milena Wo\u017aniak-Koch
<\/strong>Absolwentka historii sztuki na Uniwersytecie Gda\u0144skim (2010, praca magisterska po\u015bwi\u0119cona kolekcjonerstwu Henryka Bukowskiego w kontek\u015bcie historii Muzeum Polskiego w Rapperswilu). W latach 2010-2016 doktorantka Instytutu Sztuki PAN w Warszawie. W 2011-2014 pracownik Zamku Kr\u00f3lewskiego w Warszawie. W 2014-2015 prowadz\u0105ca wyk\u0142ady po\u015bwi\u0119cone historii polskiego kolekcjonerstwa w Collegium Civitas. Uczestniczka Seminarium Doktorskiego GEOP organizowanego przez Muzeum Historii \u017byd\u00f3w Polskich POLIN. Autorka dysertacji doktorskiej „Kolekcja i to\u017csamo\u015b\u0107. Kolekcjonerstwo warszawskiej bur\u017cuazji i inteligencji pochodzenia \u017cydowskiego jako wyraz identyfikacji kulturowo-narodowej (1880-1939). Studium przypadk\u00f3w”, z\u0142o\u017conej w czerwcu 2019 na Uniwersytecie Warszawskim.\u00a0
<\/strong><\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
CZYTELNIA<\/a><\/div>\n
<\/div>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n","comment_info":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5332","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5332"}],"version-history":[{"count":21,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5332\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7302,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5332\/revisions\/7302"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1066"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5332"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5332"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5332"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}