{"id":5084,"date":"2019-07-24T08:00:18","date_gmt":"2019-07-24T06:00:18","guid":{"rendered":"http:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=5084"},"modified":"2021-05-27T11:26:12","modified_gmt":"2021-05-27T09:26:12","slug":"michal-mencfel-muzeum-w-xviii-wieku-z-dziejow-semantyki-pojecia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=5084","title":{"rendered":"Micha\u0142 MENCFEL | \u201eMuzeum\u201d w XVIII wieku. Z dziej\u00f3w semantyki poj\u0119cia"},"content":{"rendered":"\n
24.07.2019 | \"\"<\/pre>\n\n\n\n
I<\/p>\n\n\n\n
Tout Mot a sa raison<\/em> \u2013 ka\u017cde s\u0142owo ma swoj\u0105 przyczyn\u0119 \u2013 brzmi tytu\u0142 pierwszego rozdzia\u0142u Historii naturalnej s\u0142owa <\/em>Antoine\u2019a de G\u00e9belina, wydanej w 1772 roku. \u201eTo \u015bcis\u0142y zwi\u0105zek mi\u0119dzy s\u0142owami a rzeczami, kt\u00f3re one oznaczaj\u0105 \u2013 pisze G\u00e9belin \u2013 nadaje s\u0142owom si\u0142\u0119 i energi\u0119, podtrzymuje je od momentu powstania, sk\u0142ania do przyj\u0119cia ich przez wszystkich ludzi, stoi na przeszkodzie porzuceniu ich i zast\u0105pieniu przez inne pod\u0142ug woli. [S\u0142owo] jest niczym portret, kt\u00f3ry nie mo\u017ce by\u0107 dowolny, lecz musi by\u0107 zgodny ze swym modelem; poniewa\u017c gdyby zostawi\u0107 je fantazji, nie da\u0142oby si\u0119 rozpozna\u0107 w nim rzeczy, nie stanowi\u0142oby portretu i chybia\u0142oby celu\u201d [1]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Biblioteka Aleksandryjska.
\u0179r\u00f3d\u0142o: Wikimedia<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
Wiemy dzi\u015b oczywi\u015bcie, \u017ce relacja mi\u0119dzy s\u0142owem a rzecz\u0105, nazw\u0105 a desygnatem, jest dalece bardziej z\u0142o\u017cona, ni\u017c to przewidywa\u0142 G\u00e9belin. Bynajmniej nie kwestionuje to jednak zasadniczej intuicji francuskiego gramatyka \u2013 a wr\u0119cz wzmacnia j\u0105 \u2013 \u017ce s\u0142owa nios\u0105 wielki potencja\u0142 i ich historia daje nie mniej wiedzy o dziejach zjawisk, do kt\u00f3rych si\u0119 odnosz\u0105, ni\u017c inne zwi\u0105zane z tymi zjawiskami \u015blady. \u201eStudiowanie historii s\u0142owa nigdy nie jest prac\u0105 daremn\u0105\u201d, by zacytowa\u0107 opini\u0119 wielkiego annalisty Luciena Febvre\u2019a [2]<\/a>. <\/p>\n\n\n\n
Temu s\u0142u\u017cy te\u017c niniejszy szkic: analizie znaczenia, jakie w wieku XVIII nadawano terminowi \u201emuzeum<\/strong>\u201d, czyli, m\u00f3wi\u0105c bli\u017cej j\u0119zykoznawstwa, analizie historycznie zmiennego zbioru desygnat\u00f3w nazwy \u201emuzeum\u201d w XVIII stuleciu [3]<\/a>. <\/p>\n\n\n\n
Studium niniejsze oparte jest na definicjach terminu zawartych w traktatach kolekcjonerskich oraz przede wszystkim w s\u0142ownikach i encyklopediach, w kt\u00f3rych tak rozmi\u0142owana by\u0142a epoka o\u015bwiecenia. Oferuj\u0105 one, rzecz jasna, materia\u0142 do\u015b\u0107 szczeg\u00f3lny przez sw\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107 do uj\u0119cia syntetyzuj\u0105cego, uog\u00f3lniaj\u0105cego i idealizuj\u0105cego, a nadto przez fakt, \u017ce definicje w\u0119drowa\u0142y ze s\u0142ownika do s\u0142ownika i z encyklopedii do encyklopedii i \u2013 z wolna jedynie poddawane modernizacjom czy korektom \u2013 wykazywa\u0142y pewn\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107 do kostnienia.  Specyfika materia\u0142u badawczego rzutuje na wyniki analiz: naszkicowany poni\u017cej obraz b\u0119dzie wyra\u017anie uschematyzowany, a jednak powinien stanowi\u0107 dogodn\u0105 teoretyczn\u0105 ram\u0119 rozwa\u017ca\u0144 o osiemnastowiecznym muzeum. <\/p>\n\n\n\n
Materia\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142owy zaczerpni\u0119ty zosta\u0142 w wi\u0119kszo\u015bci z tekst\u00f3w powsta\u0142ych w obszarze j\u0119zyka niemieckiego i francuskiego, gdy\u017c w nich wyra\u017anie zaznaczy\u0142o si\u0119 interesuj\u0105ce nas zjawisko semantycznej zmiany, a zarazem by\u0142y one no\u015bnikami nieco odmiennych tradycji.<\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\n
II<\/p>\n\n\n\n
Wiek XVIII odziedziczy\u0142 po epokach wcze\u015bniejszych bardzo szerokie rozumienie s\u0142owa \u201emuzeum\u201d. Proces, kt\u00f3ry si\u0119 w tym stuleciu dokona\u0142 polega\u0142 w\u0142a\u015bnie g\u0142\u00f3wnie na ograniczeniu go, u\u015bci\u015bleniu poprzez wyb\u00f3r z szerokiego spektrum takich aspekt\u00f3w, kt\u00f3re mia\u0142y okaza\u0107 si\u0119 istotne tak\u017ce i dla naszego dzisiejszego pojmowania terminu. Upraszczaj\u0105c, mo\u017cna by wskaza\u0107 trzy g\u0142\u00f3wne przemiany, jakie dokona\u0142y si\u0119 w rozumieniu s\u0142owa \u201emuzeum\u201d w XVIII wieku: po pierwsze, \u201emuzeum\u201d zacz\u0119\u0142o w spos\u00f3b konsekwentny oznacza\u0107 przestrze\u0144 realn\u0105, a nie r\u00f3wnie\u017c wirtualn\u0105 (dyskursywn\u0105); po drugie \u2013 przestrze\u0144 publiczn\u0105, a nie r\u00f3wnie\u017c prywatn\u0105 czy wr\u0119cz, ujmuj\u0105c rzecz dosadniej, ale zarazem trafniej, intymn\u0105; po trzecie wreszcie (i na tym skupi\u0119 si\u0119 w niniejszym eseju) \u2013 przestrze\u0144 kolekcjonersk\u0105, ekspozycyjn\u0105, s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 w pierwszym rz\u0119dzie do\u015bwiadczeniu sensualnemu, a nie przestrze\u0144 wiedzy, s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 przede wszystkim do\u015bwiadczeniu intelektualnemu. Tak wi\u0119c, w konsekwencji, stopniowo ukszta\u0142towa\u0142o si\u0119 rozumienie nazwy \u201emuzeum\u201d jako realnej i publicznej przestrzeni ekspozycyjnej. Proces wy\u0142aniania si\u0119 takiej definicji nie by\u0142 ani prosty, ani kr\u00f3tkotrwa\u0142y \u2013 dokona\u0142 si\u0119 w pe\u0142ni dopiero u samego schy\u0142ku stulecia.<\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\n
III<\/p>\n\n\n\n
Zgodnie z etymologi\u0105 \u201emuzeum<\/strong>\u201d by\u0142o siedzib\u0105 czy \u015bwi\u0105tyni\u0105 muz, miejscem po\u015bwi\u0119conym patronkom nauk i sztuk: Museum locus est Musis et studiis consecratus,<\/em> by odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do popularnej definicji danej przez Ambrosio Calepino w Dictionarium linguae Latinae<\/em> (cytuj\u0119 wydanie z 1549 roku) [4]<\/a>. Zwi\u0105zek z tymi dwoma obszarami ludzkiej aktywno\u015bci (kt\u00f3rych zakres i definicje, rzecz jasna, tak\u017ce by\u0142y historycznie zmienne), najpierw \u2013 zaryzykujmy uj\u0119cie bardzo uproszczone \u2013 raczej pierwszym, tj. nauk\u0105, nast\u0119pnie bardziej drugim, tj. sztuk\u0105, mia\u0142 okaza\u0107 si\u0119 dla nowo\u017cytnej i nowoczesnej kariery terminu absolutnie kluczowy.<\/p>\n\n\n\n
W \u015bredniowiecznych tekstach spotykane sporadycznie, s\u0142owo \u201emuzeum<\/strong>\u201d \u2013 w \u0142aci\u0144skiej wersji musaeum<\/em>, a p\u00f3\u017aniej w jego narodowych edycjach, jak w\u0142oskie museo<\/em>, francuskie mus\u00e9um<\/em> i nast\u0119pnie mus\u00e9e<\/em>, niemieckie Museum<\/em>, angielskie museum<\/em> \u2013zadomowi\u0142o si\u0119 stopniowo w j\u0119zykach europejskich od pierwszej po\u0142owy wieku XVI. Od pocz\u0105tku spotka\u0142y si\u0119 w nim i przenika\u0142y r\u00f3\u017cnorodne tradycje i idee, by\u0142o wirtualn\u0105 przestrzeni\u0105 mediacji mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi wymogami i oczekiwaniami. Muzeum mog\u0142o wi\u0119c oznacza\u0107 miejsce realne lub wirtualne (dyskursywne), naturalne (gaj, wzg\u00f3rze, grot\u0119, jaskini\u0119) lub wykreowane przez cz\u0142owieka, przestrze\u0144 aktywno\u015bci lub kontemplacji, nale\u017c\u0105c\u0105 do sfery publicznej lub prywatnej. Gdyby w\u015br\u00f3d tego bogactwa znacze\u0144 wskaza\u0107 jednak dominuj\u0105ce, nale\u017ca\u0142oby powiedzie\u0107 tak: muzeum <\/strong>by\u0142o przede wszystkim \u201emiejscem stosownym do odbywania studi\u00f3w\u201d, le lieu propre \u00e0 estudes<\/em>, by zacytowa\u0107 cho\u0107by Dictionarium Latinogallicum<\/em> Roberta Estienne\u2019a (tu za wydaniem z 1544 roku) [5]<\/a>. Taka jego wyk\u0142adnia utrzyma\u0142a si\u0119 przez z g\u00f3r\u0105 trzy stulecia, zachowuj\u0105c wielk\u0105 \u017cywotno\u015b\u0107 jeszcze w XVIII weku. Tak w\u0142a\u015bnie definiuje muzeum cho\u0107by Johann Christoph Nehring w swym Historisch-Politisch-Juristisches Lexicon<\/em> z roku 1706: \u201eMuseum, eine Studier-Stube\u201d [6]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
 Ole Worm, Museum Wormianum<\/em>, 1655.
\u0179r\u00f3d\u0142o: Wikimedia<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
Obraz, kt\u00f3ry tu szkicuj\u0119 jest silnie uproszczony i nale\u017cy go w tym miejscu wysubtelni\u0107, wskazuj\u0105c na dwie tradycje, kt\u00f3re spotka\u0142y si\u0119 we wczesnonowo\u017cytnym muzeum rozumianym jako przestrze\u0144 wiedzy<\/strong> \u2013 nazwijmy je aleksandryjsk\u0105 i Petrarka\u0144sk\u0105. W my\u015bl obu s\u0142owo \u201emuzeum\u201d odnosi\u0142o si\u0119 przestrzeni idealnej, w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b sprzyjaj\u0105cej pracy intelektualnej, studiom. Pierwsza tradycja, obecna przede wszystkim we Francji, odwo\u0142uj\u0105ca si\u0119 do legendy s\u0142ynnego aleksandryjskiego muzejonu<\/strong>, g\u0142osi\u0142a koncepcj\u0119 \u017cycia i pracy we wsp\u00f3lnocie, za\u015b w muzeum upatrywa\u0142a miejsce uczonych spotka\u0144 i dyskusji. Zgodnie z drug\u0105, \u017cyw\u0105 w Italii, a wkr\u00f3tce w Niemczech i Europie \u015arodkowej, postrzegano muzeum jako urzeczywistnienie idea\u0142u miejsca odosobnionego, w kt\u00f3rym uczony cieszy si\u0119 tw\u00f3rcz\u0105 samotno\u015bci\u0105<\/strong>, po\u015bwi\u0119caj\u0105c sw\u00f3j czas studiom indywidualnym.<\/p>\n\n\n\n
Pami\u0119\u0107 o aleksandryjskim Musaeum<\/em>, istniej\u0105cej od III wieku przed Chrystusem do IV wieku naszej ery, swego rodzaju akademii nauk dzia\u0142aj\u0105cej pod patronatem Ptolemeuszy, by\u0142a \u017cywa przez ca\u0142\u0105 epok\u0119 nowo\u017cytn\u0105. Wyobra\u017cano sobie, za \u017ar\u00f3d\u0142a bior\u0105c teksty Filostrata i Strabona, uczonych zamieszkuj\u0105cych wsp\u00f3lnie, przechadzaj\u0105cych si\u0119 po pa\u0142acowych korytarzach, pogr\u0105\u017conych w uczonych dysputach, oddaj\u0105cych si\u0119 lekturze w legendarnej bibliotece, wolnych od trosk, oddanych jedynie s\u0142u\u017cbie muzom i publicznemu dobru. Muzeum by\u0142o spe\u0142nieniem wizji idealnej wsp\u00f3lnoty badaczy<\/strong>, tak bliskiej nowo\u017cytnym uczonym, obywatelom res publica litteraria<\/em>. We Francji epoki wczesnej nowo\u017cytno\u015bci s\u0142owo \u201emusaeum\u201d, je\u015bli odnosi\u0142o si\u0119 nie do antyku, a do zjawisk wsp\u00f3\u0142czesnych, znaczy\u0142o cz\u0119sto \u2013 jak m.in. w szesnastowiecznych tekstach Guillaume\u2019a Bud\u00e9 \u2013 akademi\u0119 lub szko\u0142\u0119 [7]<\/a>. Gdy zacz\u0119\u0142o pojawia\u0107 si\u0119 ono w osiemnastowiecznych francuskich s\u0142ownikach i encyklopediach \u2013 a sta\u0142o si\u0119 to p\u00f3\u017ano, w\u0142a\u015bciwie dopiero po roku 1740, brakuje go m.in. w kolejnych aktualizacjach s\u0142ownik\u00f3w Fureti\u00e8re\u2019a i Richeleta oraz we wczesnych edycjach S\u0142ownika Akademii, wydawanych w pierwszych dekadach stulecia \u2013 odnosi\u0142o si\u0119 ono w\u0142a\u015bnie do aleksandryjskiej akademii [8]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
 Orbis sensualium pictus<\/em> (1658). Johann Amos Comenius – has\u0142o: Muzeum<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
Ale w okresie renesansu ukszta\u0142towa\u0142 si\u0119 w Italii \u2013 a szeroko przyj\u0119ty zosta\u0142 niebawem r\u00f3wnie\u017c w Niemczech i Europie \u015arodkowej \u2013 tak\u017ce idea\u0142 inny, silnie zakorzeniony w tradycji antyku i \u015bredniowiecznego monastycyzmu, idea\u0142 intymnego obcowania z muzami, \u017cycia p\u0119dzonego w b\u0142ogiej samotno\u015bci, w towarzystwie ksi\u0105\u017cek, po\u015bwi\u0119conego samotnym studiom i rozmy\u015blaniom, idea\u0142 vita solitaria<\/em>, kt\u00f3rego najwa\u017cniejszym rzecznikiem by\u0142 Francesco Petrarka [9]<\/a>. Samotno\u015b\u0107 by\u0142a dla Petrarki drog\u0105 ku \u017cyciu lepszemu, wznio\u015blejszemu, po\u015bwi\u0119conemu rozmy\u015blaniom, literaturze, nauce, drog\u0105, kt\u00f3r\u0105 powinien kroczy\u0107 uczony. Idealn\u0105 przestrzeni\u0105 owego odosobnienia m\u00f3g\u0142 by\u0107 ustronny zak\u0105tek natury, ale m\u00f3g\u0142 by\u0107 i pok\u00f3j studi\u00f3w. Pok\u00f3j studi\u00f3w (biblioteka, studiolo) sta\u0142 si\u0119 ulubionym miejscem uczonego. I w Italii, i w Niemczech nazywano go ch\u0119tnie \u201emuzeum\u201d [10]<\/a>. Dok\u0142adnie w tym znaczeniu pos\u0142uguje si\u0119 tym terminem Comenius w s\u0142ynnym \u201eOrbis sensualium pictus\u201d: museum<\/em> \u2013 w edycji niemieckiej prze\u0142o\u017cony jako \u201eStudir-Stube\u201d, w angielskiej jako \u201eThe Study\u201d, w polskiej jako \u201ePokoy nauki\u201d \u2013 jest tam niczym innym, jak miejscem, \u201egdzie [we] wszelakich naukach \u0107wicz\u0105cy si\u0119 student, od ludzi od\u0142\u0105czony (oddalony) sam tylko si\u0119dzi, aby tym swobodne nauki pilnowa\u0107 m\u00f3g\u0142\u201d (podaj\u0119 za p\u00f3\u017anym wydaniem warszawskim z 1770 roku) [11]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n
A zatem: mamy do czynienia z dwiema tradycjami<\/strong>, dwiema r\u00f3\u017cnymi, cho\u0107 przecie\u017c uzupe\u0142niaj\u0105cymi si\u0119, wizjami uprawiania nauki, czy szerzej: prowadzenia pracy intelektualnej. Jego aren\u0105 by\u0142o \u201emuzeum\u201d pojmowane jako miejsce raz spotka\u0144 i dysputy uczonych, raz samotnych studi\u00f3w. Gdy odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do nowo\u017cytnej praktyki przeciwstawienie to oka\u017ce si\u0119 zreszt\u0105 raczej pozorne, gdy\u017c muzeum tego czasu, tak w Italii czy Niemczech, jak i we Francji, by\u0142o w istocie jednym i drugim, lub lepiej \u2013 raz jednym, raz drugim. By\u0142o przestrzeni\u0105 transgresyjn\u0105 par excellence<\/em>.<\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\n
IV<\/p>\n\n\n\n
Zanim spr\u00f3bujemy odpowiedzie\u0107 na pytanie, w jaki spos\u00f3b to dziedzictwo zosta\u0142o spo\u017cytkowane w wieku XVIII, nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na jeszcze jedn\u0105 kwesti\u0119: na zwi\u0105zek \u201emuzeum\u201d \u2013 przestrzeni kolektywnego b\u0105d\u017a indywidualnego zdobywania wiedzy \u2013 z praktyk\u0105 i teori\u0105 kolekcjonersk\u0105<\/strong>. Zosta\u0142 on ustanowiony przez uczonych epoki renesansu (cho\u0107 nie bez odwo\u0142a\u0144 do antyku). To za ich spraw\u0105 zosta\u0142a odkryta naukowa warto\u015b\u0107 przedmiot\u00f3w naturalnych i sztucznych (monet, u\u0142omk\u00f3w inskrypcji, rze\u017ab i fragment\u00f3w architektonicznych), to oni nauczyli si\u0119 obchodzenia z nimi, wypracowali metody ich analizy etc. Nie miejsce tu, by szczeg\u00f3\u0142owo analizowa\u0107 to zagadnienie. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce na skutek z\u0142o\u017conych proces\u00f3w w obszarze szeroko poj\u0119tej kultury naukowej \u2013 powi\u0119kszenia \u015bwiata w nast\u0119pstwie odkry\u0107 naukowych, a potem opracowania nowych przyrz\u0105d\u00f3w optycznych, kryzysu bazuj\u0105cego na tekstach antycznych i \u015bredniowiecznych j\u0119zyka naukowego etc. \u2013 gwa\u0142townie wzros\u0142a poznawcza ranga rzeczy (przedmiot\u00f3w), wzgl\u0119dnie ich wizualnych reprezentacji, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 r\u00f3wnoprawnym wobec ksi\u0105g przedmiotem naukowej eksploracji. W ten spos\u00f3b wype\u0142niony naturaliami <\/em>i artificialiami <\/em>gabinet sta\u0142 si\u0119 jednym z uprzywilejowanych miejsc sensualnego, empirycznego pozyskiwania wiedzy [12]<\/a>. <\/p>\n\n\n\n
\"\"
VALENTINI, Michael Bernhard.
 Museum Museorum, Oder Vollst\u00e4ndige Schau B\u00fchne aller Materialien und Specereyen [. . .] Aus andern Material- Kunst- und Naturalien-Kammern, Oost- und West-Indischen Reiss-Beschreibungen [. . .] also verfasset<\/em>.
Frankfurt am Main: Zunner, 1704  <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Od pocz\u0105tku wieku XVIII kolekcjonerski aspekt \u201emuzeum\u201d by\u0142 ju\u017c mocno ugruntowany: \u201eDzisiejszymi czasy \u2013 pisa\u0142 Michael Bernhard Valentini w Museum Museorum <\/em>z 1704 roku \u2013 s\u0142owem tym przez uczonych okre\u015blane s\u0105 nie tylko ich izby wype\u0142nione ksi\u0119gami, lecz tak\u017ce pomieszczenia i komnaty bez ksi\u0105g, gdzie wszelakie rzadkie rzeczy natury gromadzi si\u0119 ze staranno\u015bci\u0105 i wystawia tak dla przyjemno\u015bci oka, jak i wewn\u0119trznej, prawdziwie filozoficznej przyjemno\u015bci ducha\u201d [13]<\/a>. Podobnie pisa\u0142 niespe\u0142na \u0107wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej Johann Friedrich Neickela w Museographii, <\/em>mo\u017ce najwa\u017cniejszym traktacie muzeologicznym pierwszej po\u0142owy XVIII wieku, silnie zakorzenionym w tradycji dw\u00f3ch poprzednich stuleci, a zarazem nosz\u0105cym wyra\u017ane pi\u0119tno czas\u00f3w, w jakich powsta\u0142. Obok wielu innych okre\u015ble\u0144, Neickel na okre\u015blenie przestrzeni kolekcjonerskiej z upodobaniem pos\u0142uguje si\u0119 tak\u017ce terminem \u201emuzeum\u201d. W zgodzie z wczesnonowo\u017cytn\u0105 tradycj\u0105 pisa\u0142 o nim, \u017ce \u201eznaczy tyle, co pok\u00f3j studi\u00f3w albo miejsce, w kt\u00f3rym bez skr\u0119powania i z dala od wszelkiego zgie\u0142ku snuje si\u0119 wnikliwe rozmy\u015blania\u201d.  Dodawa\u0142 jednak, \u017ce termin ten jest u\u017cywany r\u00f3wnie\u017c na okre\u015blenie \u201epomieszczenia, w kt\u00f3rym wiele naturalnych i sztucznych osobliwo\u015bci wystawionych jest gwoli przyjemno\u015bci oczu i umys\u0142u\u201d. Zatem, konkludowa\u0142 Neickel, na miano muzeum \u201etym bardziej zas\u0142uguje gmach czy komnata, kt\u00f3ra s\u0142u\u017cy jednemu i drugiemu\u201d [14]<\/a>, zw\u0142aszcza, \u017ce, jak  podkre\u015bla w innym miejscu, niezwyk\u0142o\u015bci \u201eprzechowywane i prezentowane w gabinetach osobliwo\u015bci albo muzeach s\u0142u\u017c\u0105 rozrywce umys\u0142u oraz krzewieniu wspania\u0142ych nauk\u201d[15]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Ilustracja „Pokoju kolekcjonera”  
Caspar Friedrich Neickel, Museographia<\/em> (1727 )<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
\n\n\n\n
V<\/p>\n\n\n\n
Osiemnastowieczne s\u0142owniki i encyklopedie znakomicie zdaj\u0105 spraw\u0119 z semantycznego bogactwa terminu \u201emuzeum\u201d, tu ledwie naszkicowanego. Johann Heinrich Zedler w tomie 22 Leksykonu Uniwersalnego<\/em> (z 1739 roku), bodaj najambitniejszego dzie\u0142a encyklopedycznego doby baroku, definiowa\u0142 \u201emuzeum\u201d w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b: \u201eMuzeum oznacza zar\u00f3wno \u015bwi\u0105tyni\u0119, w kt\u00f3rej czczone by\u0142y muzy, jak i gabinet sztuki, medali, osobliwo\u015bci czy staro\u017cytno\u015bci <\/strong>(…). W szczeg\u00f3lno\u015bci wszak\u017ce budowl\u0119, w kt\u00f3rej uczeni wsp\u00f3lnie mieszkali, wsp\u00f3lnie po\u017cywiali si\u0119 i prowadzili studia, przy czym ostatnimi czasy, ze wzgl\u0119du na pewne podobie\u0144stwa, okre\u015bla si\u0119 tym mianem tak\u017ce pokoje studi\u00f3w pojedynczych uczonych\u201d [16]<\/a>. Istot\u0105 tej definicji jest fakt, \u017ce dochodz\u0105 w niej do g\u0142osu bardzo r\u00f3\u017cne tradycje, traktowane tutaj jako r\u00f3wnorz\u0119dne.<\/p>\n\n\n\n
Tymczasem w drugiej po\u0142owie wieku, tak w Niemczech, jak i w wi\u0119kszym jeszcze stopniu we Francji (a tak\u017ce w Anglii), tradycja aleksandryjska \u2013 by pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 nasz\u0105 nomenklatur\u0105 \u2013 stopniowo zdoby\u0142a dominacj\u0119 nad tradycj\u0105 Petrarka\u0144sk\u0105. To za spraw\u0105 \u201es\u0142ynnej budowli w Aleksandrii\u201d, twierdzi\u0142 Louis de Jaucourt w dziesi\u0105tym tomie Encyklopedii<\/em> z 1765 roku, \u201emianem musaeum <\/em>okre\u015bla si\u0119 gabinet uczonego, jak r\u00f3wnie\u017c ka\u017cde miejsce, gdzie uprawia si\u0119 nauki i sztuki pi\u0119kne\u201d. Nie dziwi zatem, \u017ce definicja s\u0142owa \u201emuzeum\u201d, zawarta Encyklopedii<\/em> (nota bene <\/em>przej\u0119ta w wi\u0119kszo\u015bci z Cyclopedii<\/em> Ephreima Chambersa z 1728 roku [17]<\/a>) po\u015bwi\u0119cona jest najpierw w\u0142a\u015bnie ptolemejskiej akademii. Dopiero w drugiej kolejno\u015bci m\u00f3wi si\u0119 w niej o tym, \u017ce \u201es\u0142owo muzeum (mus\u00e9e<\/em>) uzyska\u0142o nast\u0119pnie sens bardziej rozleg\u0142y i stosuje si\u0119 je dzi\u015b na okre\u015blenie ka\u017cdego miejsca, w kt\u00f3rym znajduj\u0105 si\u0119 rzeczy maj\u0105ce bezpo\u015bredni zwi\u0105zek ze sztukami i muzami\u201d. Jako przyk\u0142ad takiego miejsca \u2013 i tu wyra\u017anie ujawnia si\u0119 angielska geneza definicji \u2013 wymienione zosta\u0142o s\u0142ynne Ashmolean Museum w Oxfordzie, za\u0142o\u017cone, jak g\u0142osi Encyklopedia<\/em>, \u201edla post\u0119pu i doskona\u0142o\u015bci r\u00f3\u017cnorodnych nauk\u201d [18]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n
Trzeba by zatem powiedzie\u0107 tak: w po\u0142owie XVIII wieku \u201emuzeum\u201d oznacza w pierwszym rz\u0119dzie wzorowan\u0105 na aleksandryjskiej \u2013 czy raczej: inspirowan\u0105 aleksandryjskim mitem \u2013 odpowiednio zaaran\u017cowan\u0105 i wyposa\u017con\u0105 (tj. posiadaj\u0105c\u0105 kolekcje sztuki i naturiali\u00f3w) przestrze\u0144 kolektywnego zdobywania wiedzy. Oznacza to, \u017ce przestrze\u0144 kolekcjonerska mo\u017ce by\u0107 nazwana muzeum, o ile s\u0142u\u017cy pozyskiwaniu wiedzy, czy te\u017c, by wyrazi\u0107 si\u0119 mniej kategorycznie, s\u0142u\u017cy kultywowaniu nauk i sztuk [19]<\/a>. Co takiego sta\u0142o si\u0119 wi\u0119c, \u017ce pod koniec stulecia relacja niejako odwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 i walor ekspozycyjny (kolekcjonerski) zacz\u0105\u0142 dominowa\u0107 nad naukowym? Odpowiedzi na to pytanie trzeba szuka\u0107 w porewolucyjnym Pary\u017cu.<\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\n
VI<\/p>\n\n\n\n
26 lipca 1791 roku Zgromadzenie Konstytucyjne postanowi\u0142o o przekszta\u0142ceniu kr\u00f3lewskiego dot\u0105d Luwru w narodowe i publiczne muzeum (sztuki). Dla dziej\u00f3w instytucjonalnych muzeum by\u0142 to akt nie do przecenienia [20]<\/a>. Jak wykaza\u0142a Paula Young Lee okaza\u0142 si\u0119 on kluczowy tak\u017ce dla semantyki s\u0142owa \u201emuzeum\u201d. Odt\u0105d decyduj\u0105cym punktem odniesienia dla jego znaczenia by\u0142y nie filozoficzno-filologiczne rozwa\u017cania, lecz rzeczywista wystawiennicza instytucja publiczna o wielkim potencjale ideologicznym (politycznym). \u201eOstateczn\u0105 transformacj\u0105 idealnego musaeum<\/em> w nowoczesn\u0105 instytucj\u0119\u201d uznaje Lee za \u201erozstrzygaj\u0105ce przesuni\u0119cie\u201d \u2013 a crucial shift<\/em> \u2013 dla definicji \u201emuzeum\u201d: ju\u017c nie antyczny (czy, mogliby\u015bmy ewentualnie doda\u0107, renesansowy) mit, lecz faktyczne realizacje \u2013 obok Mus\u00e9um des Arts tak\u017ce Mus\u00e9um d\u2019Histoire Naturelle oraz efemeryczne ale wp\u0142ywowe Mus\u00e9e des Monument Fran\u00e7ais (1790-1816) \u2013 by\u0142y dla niej podstaw\u0105 [21]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
 Pietro Antonio Martini, Salon sztuki  w  Luwrze w 1785.<\/em>
\u00a9 Image courtesy of www.metmuseum.org. <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Przesuni\u0119cie, o kt\u00f3rym pisze Lee, znalaz\u0142o niebawem wyraz w encyklopedycznych definicjach \u201emuzeum\u201d. W Encyclop\u00e9die m\u00e9thodique<\/em>, nast\u0119pczyni dzie\u0142a Diderota i d\u2019Alamberta, w tomie po\u015bwi\u0119conym architekturze wydanym w 1801 roku, Antoine-Chrysostome Quatrem\u00e8re de Quincy  definiuj\u0105c \u201emuzeum\u201d, owszem, odwo\u0142a\u0142 si\u0119 do aleksandryjskiej akademii (i nawet po\u015bwi\u0119ci\u0142 jej osobne, kr\u00f3tkie has\u0142o), ale g\u0142\u00f3wny akcent po\u0142o\u017cy\u0142 na inne znaczenie terminu. Pisa\u0142 mianowicie, \u017ce \u201emuzeum\u201d (w sfrancuszczonej wersji \u201eMus\u00e9um ou mus\u00e9e\u201d) \u201ejest dzisiaj stosowane dla nazwania miejsca, budowli, gdzie zosta\u0142y zgromadzone r\u00f3\u017cne obiekty artystyczne tworz\u0105ce kolekcje\u201d. W \u015bwiadomo\u015bci wi\u0119kszo\u015bci ludzi, dodawa\u0142, s\u0142owo \u201emuzeum\u201d niesie asocjacje z liczb\u0105, kosztowno\u015bci\u0105, rzadko\u015bci\u0105, pi\u0119knem i porz\u0105dkiem przedmiot\u00f3w, kt\u00f3re ono zawiera. Jako przyk\u0142ad muzeum podaje obok instytucji w\u0142oskich \u2013 oczywi\u015bcie \u2013 Luwr [22]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n
Tak\u017ce w niemieckich opracowaniach wyra\u017anie daje si\u0119 zauwa\u017cy\u0107 przesuni\u0119cie akcentu. Zaznacza si\u0119 ono, wprawdzie do\u015b\u0107 nie\u015bmia\u0142o, ju\u017c w pierwszym wydaniu wp\u0142ywowego Conversations-Lexicon <\/em>z 1809 roku, gdzie muzeum definiuje si\u0119 jako \u201emiejsce po\u015bwi\u0119cone muzom, gdzie ludzie spotykaj\u0105 si\u0119, by oddawa\u0107 si\u0119 lekturze lub ogl\u0105dowi dzie\u0142 sztuki\u201d i dodaje si\u0119, \u017ce \u201ew dawniejszych czasach nosi\u0142y t\u0119 nazw\u0119 instytucje naukowe, w tym np. w Aleksandrii\u201d oraz \u017ce jako muzea \u201eokre\u015bla si\u0119  tak\u017ce gabinety sztuki i zbiory historii naturalnej\u201d [23]<\/a>. W trzeciej edycji leksykonu z 1817 roku definicja zosta\u0142a ju\u017c bardzo rozbudowana oraz, co wa\u017cniejsze, wyra\u017anie przesuni\u0119to w niej punkt ci\u0119\u017cko\u015bci \u2013 ku walorowi ekspozycyjnemu. Muzeum, czytamy tam, to \u201ekolekcja rzadkich i ciekawych przedmiot\u00f3w z ca\u0142ego obszaru historii naturalnej i sztuki, wystawiona w pokoju lub budowli dla ogl\u0105du znawc\u00f3w i mi\u0142o\u015bnik\u00f3w na koszt albo osoby prywatnej, albo rz\u0105du\u201d [24]<\/a>. Gdyby si\u0119gn\u0105\u0107 do kt\u00f3rego\u015b z p\u00f3\u017aniejszych wyda\u0144, cho\u0107by si\u00f3dmego z 1830 roku, zauwa\u017cyliby\u015bmy, \u017ce poszerzeniu uleg\u0142a funkcja muzeum, pojmowanego przy tym \u2013 cho\u0107 nie m\u00f3wi si\u0119 o tym expressis verbis<\/em> \u2013 jako instytucja publiczna. S\u0142u\u017cy\u0107 ma ono \u201eogl\u0105dowi znawc\u00f3w, przyjemno\u015bci mi\u0142o\u015bnik\u00f3w sztuki, zadowoleniu ciekawych oraz pouczeniu uczni\u00f3w i nauczycieli\u201d. Jak widzimy, walor naukowy i edukacyjny muzeum nie zosta\u0142 zarzucony, niemniej jeste\u015bmy ju\u017c daleko od aleksandryjskiego w duchu muzeum jako akademii uczonych i petrarka\u0144skiego w duchu muzeum jako pokoju studi\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
 Mus\u00e9e des Monument Fran\u00e7ais<\/em>  wed\u0142ug  Jeana Lubin Vauzelle.
\u0179r\u00f3d\u0142o: Wikimedia<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
Dodajmy na koniec, \u017ce podobne przesuni\u0119cie punktu\nci\u0119\u017cko\u015bci zaznaczy\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w obszarze architektury. Kilkukrotnie w latach\n1770-1790 tematem konkurs\u00f3w architektonicznych organizowanych przez parysk\u0105\nAcad\u00e9mie\ndes Beaux-Arts by\u0142 projekt muzeum. By\u0142o ono wszak rozumiane jako budowla\nprzeznaczona dla uprawiania nauk i sztuk, z\u0142o\u017cona z biblioteki, gabinet\u00f3w\nsztuki i historii naturalnej, pracowni artystycznych, samodzielnych pokoj\u00f3w\nuczonych, sal wyk\u0142adowych, ogrodu, laboratori\u00f3w i warsztat\u00f3w. Dopiero projekt\nJeana-Nicolasa-Louisa Duranda z  1805\nroku, cho\u0107 w zakresie formy architektonicznej odwo\u0142uje si\u0119 do propozycji z\nostatniej \u0107wierci XVIII wieku, poddaje redefinicji funkcj\u0119 gmachu \u2013\nprzeznaczonego teraz tylko dla ekspozycji obraz\u00f3w, rze\u017ab i motyw\u00f3w\narchitektonicznych lub eksponat\u00f3w z zakresu historii naturalnej.<\/p>\n\n\n\n
Wiek XIX wyci\u0105gnie z tych przemian kategoryczne konsekwencje: publiczne budowle s\u0142u\u017c\u0105ce colom ekspozycyjnym swoj\u0105 skal\u0105 i rozmachem zamanifestuj\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci wa\u017cnych miast Europy nowo zdobyty status. Oto, by pos\u0142u\u017cy si\u0119 tytu\u0142em klasycznego opracowania Germaina Bazina, nastaje czas muze\u00f3w, Le temps des Mus\u00e9es<\/em> [25]<\/a>.
<\/p>\n\n\n\n
\n\n\n
PRZYPISY:<\/p>\n
[1]<\/a> Antoine Court de G\u00e9belin, Histoire naturelle de la parole ou Origine du langage, de l’\u00e9criture et de la grammaire universelle: \u00e0 l’usage des jeunes-gens<\/em>, Paris 1772, s. 7-8.
[2]<\/a> Lucien Febvre, Civilisation. \u00c9volution d\u2019un mot et d\u2019un groupe d\u2019id\u00e9es<\/em>, w: Civilisation \u2013 Le mot et l\u2019id\u00e9e. Expos\u00e9s par Lucien Febvre, Emile Tonnelat, Marcel Mauss, Alfredo Niceforo et Louis Weber<\/em>, Paris 1930, s. 10-58, cyt. s. 10; http:\/\/classiques.uqac.ca\/classiques\/febvre_lucien\/civilisation\/civilisation_idee.pdf<\/a> (dost\u0119p 1 stycznia 2016).
[3]<\/a> Semantyce terminu muzeum w epoce nowo\u017cytnej po\u015bwi\u0119conych zosta\u0142o kilka wa\u017cnych studi\u00f3w. Zob. zw\u0142aszcza: Paula Findlen, The Museum: Its Classical Etymology and Renaissance Genealogy<\/em>, \u201eJournal of the History of Collections\u201d, No. I, 1989, s. 59-78; Marcin Fabia\u0144ski, Musea in Written Sources of the Fifteenth to Eighteenth Centuries<\/em>, \u201eOpuscula Musealia\u201d,4, No. 948, 1990, s. 7-40; Paula Young Lee, The Musaeum of Alexandria and the Formation of the Mus\u00e9um in Eighteenth-Century France<\/em>, \u201eThe Art Bulletin\u201d, Vol. 79, No 3, 1997, s. 385-412.
[4]<\/a> Ambrosio Calepino, Dictionarium linguae Latinae<\/em>, Basileae 1549, s. [691].[5]<\/a> Robert Estienne, Dictionarium latinogallicum<\/em>, 1544, s. 449. Zob. tak\u017ce m.in.: Johann Fries, Novum latinogermanicum et germanicolatinum lexicon<\/em>, Tiguri [ok. 1595], s. 392.
[6]<\/a> Johann Christoph Nehring, Historisch-Politisch-Juristisches Lexicon\u2026<\/em>, Gotha 1706, s. 561.
[7]<\/a> Zob.: Fr\u00e9d\u00e9ric Godefroy, Dictionnaire de l’ancienne langue fran\u00e7aise et de tous ses dialectes, du IXe au XVe si\u00e8cle<\/em>, Paris 1881, s. 455.
[8]<\/a> Zob.: Dictionnaire universel fran\u00e7ais et latin, contenant la signification et la definition tant des mots de l’une et de l’autre langue<\/em>, Tome Quatrieme, Nancy 1740, s. 1419.
[9]<\/sup><\/a> Francesco Petrarca, De vita solitaria<\/em>, Buch I, Kritische Textausgabe und ideengeschichtlicher Kommentar von K.A.E. Enekel, Leiden 1990. Zob. tak\u017ce: Paul Oskar Kristeller, The active and the contemplative life in Renaissance Humanism<\/em>, w: Arbeit, Musse, Meditation. Betrachtungen zur Vita activa und Vita contemplativa<\/em>, hrsg. v. Brian Vickers, Z\u00fcrich 1985, s. 133-152, tu s. 139-140.
[10]<\/a> Liliane Ch\u00e2telet-Lange, Le \u201eMuseo di Vanves\u201d (1560). Collections de sculptures et mus\u00e9es au XVIe si\u00e8cle en France<\/em>, \u201eZeitschrift f\u00fcr Kunstgeschichte\u201d, Bd. 38, H. 3\/4, 1975, s. 266-285, tu s. 280-282.
[11]<\/a> Jana Amosa Komeniusza \u015bwiat rzeczy pod zmys\u0142y podpadai\u0105cych we czterech j\u0119zykach odmalowany y poparwiony\u2026<\/em>, Warszawa 1770, s. 376.
[12]<\/a> Zob. na ten temat prace m.in. Pauli Findlen \u2013 ksi\u0105\u017ck\u0119 Possessing Nature: Museums, Collecting, and Scientific Culture in Early Modern Italy<\/em> (Berkeley 1994) oraz artyku\u0142y: Die Zeit vor dem Laboratorium: Die Museen und der Bereich der Wissenschaft 1550-1750<\/em> (w: Macrocosmos in Microcosmo. Die Welt in der Stube. Zur Geschichte des Sammelns 1450 bis 1800<\/em>, hg. v. Andreas Grote, Opladen  1994, s. 191-207) i Inventing Nature. Commerce, Art and Science in Early Modern Cabinet of Curiosities <\/em>(w: Merchants & Marverls. Commerce, Science, and Art in Early Modern Europe<\/em>, ed. by Pamela H. Smith & Paula Findlen, New York, London 2002, s. 297-323).
[13]<\/a> Zob. tak\u017ce: Johann H\u00fcbner, Curieuses Natur-Kunst-Gewerck- und Handlungs-Lexicon<\/em>, Leipzig 1712,  s. 855.
[14]<\/a> Caspar Fridrich Jenckel [Neickel], Museographia oder Anleitung zum rechten Begriff und n\u00fctzlichen Anlegung der Museorum, oder Rarit\u00e4ten=Kammern<\/em>, Leipzig und Breslau 1727,  s. 450.
[15]<\/a> Tam\u017ce, s. 413.
[16]<\/sup><\/a> Johann Heinrich Zedler, Grossen vollst\u00e4ndiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften und K\u00fcnste<\/em>, 68 Bde., Leipzig und Halle 1732-1754, Bd. Bd. 22, s. 1375.
[17]<\/a> Ephreim Chambers, Cyclopaedia, or, An universsal dictionary of arts and sciences<\/em>, London 1728, Vol. 2, s. 605.
[18]<\/a> Louis de Jaucourt, Mus\u00e9e<\/em>, w: L\u2019Encyclop\u00e9die ou Dictionnaire raisonn\u00e9 des sciences, des arts et des m\u00e9tiers<\/em>, Tome Dixi\u00e8me, Paris 1765, s. 893-894..
[19]<\/a> Na marginesie mo\u017cna doda\u0107, \u017ce jest to czytelne nie tylko na poziomie encyklopedycznych definicji, ale tak\u017ce m.in. w obszarze architektury. Kilkukrotnie mi\u0119dzy rokiem 1770 a 1790 tematem konkurs\u00f3w architektonicznych organizowanych przez parysk\u0105 Acad\u00e9mie des Beaux-Arts by\u0142 projekt muzeum, rozumianego jako budowla przeznaczona dla uprawiania nauk i sztuk, z\u0142o\u017cona z biblioteki, gabinet\u00f3w sztuki i historii naturalnej, pracowni artystycznych, samodzielnych pokoj\u00f3w uczonych, sal wyk\u0142adowych, laboratori\u00f3w i warsztat\u00f3w.
[20]<\/a> [uzupe\u0142ni\u0119 literatur\u0119]
[21]<\/a> Paula Young Lee, The Musaeum of Alexandria\u2026<\/em>, dz. cyt., s. 402-409.Warto przy tym doda\u0107, \u017ce projektowane muzeum w Luwrze pocz\u0105tkowo my\u015blane by\u0142o w tradycyjnych kategoriach jako instytucja po\u015bwi\u0119cona \u201esztukom i naukom\u201d (takie okre\u015blenie znalaz\u0142o si\u0119 w lipcowej deklaracji Zgromadzenia) i obok rze\u017ab i obraz\u00f3w, zawiera\u0107 mia\u0142o r\u00f3wnie\u017c przedmioty z obszaru dyscyplin \u015bcis\u0142ych i przyrodniczych. Dopiero w trakcie dyskusji i projektowania uzyska\u0142o status muzeum sztuki.
[22]<\/a> Quatrem\u00e8re de Quincy, Encyclop\u00e9die m\u00e9thodique. Architecture<\/em>, Tome Second, Paris 1801, s. 741-742.
[23]<\/a>  <\/sup>Conversations-Lexikon oder kurzgefasstes Handw\u00f6rterbuch f\u00fcr die in der gesellschaftlichen Unterhaltung aus den Wissenschaften und K\u00fcnsten vorkommenden Gegenst\u00e4nden<\/em>, Bd. 3, Amsterdam 1809, s. 20.  
<\/sup>[24]<\/a> Conversations-Lexicon oder encyclop\u00e4disches Handw\u00f6rterbuch f\u00fcr gebildete St\u00e4nde<\/em>, Bd. 6, Stuttgart 1817, s. 608-610.
[25]<\/a> Germain Bazin, Le temps des Mus\u00e9es<\/em>, Li\u00e8ge-Bruxelles 1967.<\/p>\n\n\n
\n\n\n\n
dr hab. Micha\u0142 Mencfel, prof. UAM<\/strong>
Absolwent historii sztuki na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu. W 2007 uzyska\u0142 tytu\u0142 doktora nauk humanistycznych prac\u0105 pt. Naturae et artis thesaurus. Prywatne gabinety osobliwo\u015bci, kolekcje sztuki i naturali\u00f3w na \u015al\u0105sku w wiekach XVII i XVIII<\/em>. Zajmuje si\u0119 histori\u0105 kolekcjonerstwa europejskiego XVI-XIX wieku, histori\u0105 i teori\u0105 sztuki nowo\u017cytnej, histori\u0105 i ikonografi\u0105 nauki. Obecnie wraz ze wsp\u00f3\u0142pracownikami realizuje m.in. projekt badawczy po\u015bwi\u0119cony \u017cyciu i dzie\u0142u Atanazego Raczy\u0144skiego. 
<\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\n
\n
CZYTELNIA<\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
24.07.2019 | I Tout Mot a sa raison \u2013 ka\u017cde s\u0142owo ma swoj\u0105 przyczyn\u0119 \u2013 brzmi tytu\u0142 pierwszego rozdzia\u0142u Historii naturalnej s\u0142owa Antoine\u2019a de G\u00e9belina, wydanej w 1772 roku. \u201eTo \u015bcis\u0142y zwi\u0105zek mi\u0119dzy s\u0142owami a rzeczami, kt\u00f3re one oznaczaj\u0105 \u2013 pisze G\u00e9belin \u2013 nadaje s\u0142owom si\u0142\u0119 i energi\u0119, podtrzymuje je od momentu powstania, sk\u0142ania do… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":5106,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-5084","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-czytelnia"],"aioseo_notices":[],"featured_image_src":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/002146_30.jpg","featured_image_src_square":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/07\/002146_30.jpg","author_info":{"display_name":"Redaktor","author_link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?author=1"},"category_info":"Czytelnia<\/a>","tags_info":"","social_share_info":"<\/i><\/a><\/i><\/a><\/i><\/a>","wordExcerpt_info":"
<\/p>\n
24.07.2019 | \"\"<\/pre>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
I<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Tout Mot a sa raison<\/em> \u2013 ka\u017cde s\u0142owo ma swoj\u0105 przyczyn\u0119 \u2013 brzmi tytu\u0142 pierwszego rozdzia\u0142u Historii naturalnej s\u0142owa <\/em>Antoine\u2019a de G\u00e9belina, wydanej w 1772 roku. \u201eTo \u015bcis\u0142y zwi\u0105zek mi\u0119dzy s\u0142owami a rzeczami, kt\u00f3re one oznaczaj\u0105 \u2013 pisze G\u00e9belin \u2013 nadaje s\u0142owom si\u0142\u0119 i energi\u0119, podtrzymuje je od momentu powstania, sk\u0142ania do przyj\u0119cia ich przez wszystkich ludzi, stoi na przeszkodzie porzuceniu ich i zast\u0105pieniu przez inne pod\u0142ug woli. [S\u0142owo] jest niczym portret, kt\u00f3ry nie mo\u017ce by\u0107 dowolny, lecz musi by\u0107 zgodny ze swym modelem; poniewa\u017c gdyby zostawi\u0107 je fantazji, nie da\u0142oby si\u0119 rozpozna\u0107 w nim rzeczy, nie stanowi\u0142oby portretu i chybia\u0142oby celu\u201d [1]<\/a>.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\n
\"\"
Biblioteka Aleksandryjska.
\u0179r\u00f3d\u0142o: Wikimedia<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Wiemy dzi\u015b oczywi\u015bcie, \u017ce relacja mi\u0119dzy s\u0142owem a rzecz\u0105, nazw\u0105 a desygnatem, jest dalece bardziej z\u0142o\u017cona, ni\u017c to przewidywa\u0142 G\u00e9belin. Bynajmniej nie kwestionuje to jednak zasadniczej intuicji francuskiego gramatyka \u2013 a wr\u0119cz wzmacnia j\u0105 \u2013 \u017ce s\u0142owa nios\u0105 wielki potencja\u0142 i ich historia daje nie mniej wiedzy o dziejach zjawisk, do kt\u00f3rych si\u0119 odnosz\u0105, ni\u017c inne zwi\u0105zane z tymi zjawiskami \u015blady. \u201eStudiowanie historii s\u0142owa nigdy nie jest prac\u0105 daremn\u0105\u201d, by zacytowa\u0107 opini\u0119 wielkiego annalisty Luciena Febvre\u2019a [2]<\/a>. <\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Temu s\u0142u\u017cy te\u017c niniejszy szkic: analizie znaczenia, jakie w wieku XVIII nadawano terminowi \u201emuzeum<\/strong>\u201d, czyli, m\u00f3wi\u0105c bli\u017cej j\u0119zykoznawstwa, analizie historycznie zmiennego zbioru desygnat\u00f3w nazwy \u201emuzeum\u201d w XVIII stuleciu [3]<\/a>. <\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Studium niniejsze oparte jest na definicjach terminu zawartych w traktatach kolekcjonerskich oraz przede wszystkim w s\u0142ownikach i encyklopediach, w kt\u00f3rych tak rozmi\u0142owana by\u0142a epoka o\u015bwiecenia. Oferuj\u0105 one, rzecz jasna, materia\u0142 do\u015b\u0107 szczeg\u00f3lny przez sw\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107 do uj\u0119cia syntetyzuj\u0105cego, uog\u00f3lniaj\u0105cego i idealizuj\u0105cego, a nadto przez fakt, \u017ce definicje w\u0119drowa\u0142y ze s\u0142ownika do s\u0142ownika i z encyklopedii do encyklopedii i \u2013 z wolna jedynie poddawane modernizacjom czy korektom \u2013 wykazywa\u0142y pewn\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107 do kostnienia.  Specyfika materia\u0142u badawczego rzutuje na wyniki analiz: naszkicowany poni\u017cej obraz b\u0119dzie wyra\u017anie uschematyzowany, a jednak powinien stanowi\u0107 dogodn\u0105 teoretyczn\u0105 ram\u0119 rozwa\u017ca\u0144 o osiemnastowiecznym muzeum. <\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Materia\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142owy zaczerpni\u0119ty zosta\u0142 w wi\u0119kszo\u015bci z tekst\u00f3w powsta\u0142ych w obszarze j\u0119zyka niemieckiego i francuskiego, gdy\u017c w nich wyra\u017anie zaznaczy\u0142o si\u0119 interesuj\u0105ce nas zjawisko semantycznej zmiany, a zarazem by\u0142y one no\u015bnikami nieco odmiennych tradycji.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n
<\/p>\n
II<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Wiek XVIII odziedziczy\u0142 po epokach wcze\u015bniejszych bardzo szerokie rozumienie s\u0142owa \u201emuzeum\u201d. Proces, kt\u00f3ry si\u0119 w tym stuleciu dokona\u0142 polega\u0142 w\u0142a\u015bnie g\u0142\u00f3wnie na ograniczeniu go, u\u015bci\u015bleniu poprzez wyb\u00f3r z szerokiego spektrum takich aspekt\u00f3w, kt\u00f3re mia\u0142y okaza\u0107 si\u0119 istotne tak\u017ce i dla naszego dzisiejszego pojmowania terminu. Upraszczaj\u0105c, mo\u017cna by wskaza\u0107 trzy g\u0142\u00f3wne przemiany, jakie dokona\u0142y si\u0119 w rozumieniu s\u0142owa \u201emuzeum\u201d w XVIII wieku: po pierwsze, \u201emuzeum\u201d zacz\u0119\u0142o w spos\u00f3b konsekwentny oznacza\u0107 przestrze\u0144 realn\u0105, a nie r\u00f3wnie\u017c wirtualn\u0105 (dyskursywn\u0105); po drugie \u2013 przestrze\u0144 publiczn\u0105, a nie r\u00f3wnie\u017c prywatn\u0105 czy wr\u0119cz, ujmuj\u0105c rzecz dosadniej, ale zarazem trafniej, intymn\u0105; po trzecie wreszcie (i na tym skupi\u0119 si\u0119 w niniejszym eseju) \u2013 przestrze\u0144 kolekcjonersk\u0105, ekspozycyjn\u0105, s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 w pierwszym rz\u0119dzie do\u015bwiadczeniu sensualnemu, a nie przestrze\u0144 wiedzy, s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 przede wszystkim do\u015bwiadczeniu intelektualnemu. Tak wi\u0119c, w konsekwencji, stopniowo ukszta\u0142towa\u0142o si\u0119 rozumienie nazwy \u201emuzeum\u201d jako realnej i publicznej przestrzeni ekspozycyjnej. Proces wy\u0142aniania si\u0119 takiej definicji nie by\u0142 ani prosty, ani kr\u00f3tkotrwa\u0142y \u2013 dokona\u0142 si\u0119 w pe\u0142ni dopiero u samego schy\u0142ku stulecia.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n
<\/p>\n
III<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Zgodnie z etymologi\u0105 \u201emuzeum<\/strong>\u201d by\u0142o siedzib\u0105 czy \u015bwi\u0105tyni\u0105 muz, miejscem po\u015bwi\u0119conym patronkom nauk i sztuk: Museum locus est Musis et studiis consecratus,<\/em> by odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do popularnej definicji danej przez Ambrosio Calepino w Dictionarium linguae Latinae<\/em> (cytuj\u0119 wydanie z 1549 roku) [4]<\/a>. Zwi\u0105zek z tymi dwoma obszarami ludzkiej aktywno\u015bci (kt\u00f3rych zakres i definicje, rzecz jasna, tak\u017ce by\u0142y historycznie zmienne), najpierw \u2013 zaryzykujmy uj\u0119cie bardzo uproszczone \u2013 raczej pierwszym, tj. nauk\u0105, nast\u0119pnie bardziej drugim, tj. sztuk\u0105, mia\u0142 okaza\u0107 si\u0119 dla nowo\u017cytnej i nowoczesnej kariery terminu absolutnie kluczowy.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
W \u015bredniowiecznych tekstach spotykane sporadycznie, s\u0142owo \u201emuzeum<\/strong>\u201d \u2013 w \u0142aci\u0144skiej wersji musaeum<\/em>, a p\u00f3\u017aniej w jego narodowych edycjach, jak w\u0142oskie museo<\/em>, francuskie mus\u00e9um<\/em> i nast\u0119pnie mus\u00e9e<\/em>, niemieckie Museum<\/em>, angielskie museum<\/em> \u2013zadomowi\u0142o si\u0119 stopniowo w j\u0119zykach europejskich od pierwszej po\u0142owy wieku XVI. Od pocz\u0105tku spotka\u0142y si\u0119 w nim i przenika\u0142y r\u00f3\u017cnorodne tradycje i idee, by\u0142o wirtualn\u0105 przestrzeni\u0105 mediacji mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi wymogami i oczekiwaniami. Muzeum mog\u0142o wi\u0119c oznacza\u0107 miejsce realne lub wirtualne (dyskursywne), naturalne (gaj, wzg\u00f3rze, grot\u0119, jaskini\u0119) lub wykreowane przez cz\u0142owieka, przestrze\u0144 aktywno\u015bci lub kontemplacji, nale\u017c\u0105c\u0105 do sfery publicznej lub prywatnej. Gdyby w\u015br\u00f3d tego bogactwa znacze\u0144 wskaza\u0107 jednak dominuj\u0105ce, nale\u017ca\u0142oby powiedzie\u0107 tak: muzeum <\/strong>by\u0142o przede wszystkim \u201emiejscem stosownym do odbywania studi\u00f3w\u201d, le lieu propre \u00e0 estudes<\/em>, by zacytowa\u0107 cho\u0107by Dictionarium Latinogallicum<\/em> Roberta Estienne\u2019a (tu za wydaniem z 1544 roku) [5]<\/a>. Taka jego wyk\u0142adnia utrzyma\u0142a si\u0119 przez z g\u00f3r\u0105 trzy stulecia, zachowuj\u0105c wielk\u0105 \u017cywotno\u015b\u0107 jeszcze w XVIII weku. Tak w\u0142a\u015bnie definiuje muzeum cho\u0107by Johann Christoph Nehring w swym Historisch-Politisch-Juristisches Lexicon<\/em> z roku 1706: \u201eMuseum, eine Studier-Stube\u201d [6]<\/a>.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\n
\"\"
 Ole Worm, Museum Wormianum<\/em>, 1655.
\u0179r\u00f3d\u0142o: Wikimedia<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Obraz, kt\u00f3ry tu szkicuj\u0119 jest silnie uproszczony i nale\u017cy go w tym miejscu wysubtelni\u0107, wskazuj\u0105c na dwie tradycje, kt\u00f3re spotka\u0142y si\u0119 we wczesnonowo\u017cytnym muzeum rozumianym jako przestrze\u0144 wiedzy<\/strong> \u2013 nazwijmy je aleksandryjsk\u0105 i Petrarka\u0144sk\u0105. W my\u015bl obu s\u0142owo \u201emuzeum\u201d odnosi\u0142o si\u0119 przestrzeni idealnej, w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b sprzyjaj\u0105cej pracy intelektualnej, studiom. Pierwsza tradycja, obecna przede wszystkim we Francji, odwo\u0142uj\u0105ca si\u0119 do legendy s\u0142ynnego aleksandryjskiego muzejonu<\/strong>, g\u0142osi\u0142a koncepcj\u0119 \u017cycia i pracy we wsp\u00f3lnocie, za\u015b w muzeum upatrywa\u0142a miejsce uczonych spotka\u0144 i dyskusji. Zgodnie z drug\u0105, \u017cyw\u0105 w Italii, a wkr\u00f3tce w Niemczech i Europie \u015arodkowej, postrzegano muzeum jako urzeczywistnienie idea\u0142u miejsca odosobnionego, w kt\u00f3rym uczony cieszy si\u0119 tw\u00f3rcz\u0105 samotno\u015bci\u0105<\/strong>, po\u015bwi\u0119caj\u0105c sw\u00f3j czas studiom indywidualnym.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Pami\u0119\u0107 o aleksandryjskim Musaeum<\/em>, istniej\u0105cej od III wieku przed Chrystusem do IV wieku naszej ery, swego rodzaju akademii nauk dzia\u0142aj\u0105cej pod patronatem Ptolemeuszy, by\u0142a \u017cywa przez ca\u0142\u0105 epok\u0119 nowo\u017cytn\u0105. Wyobra\u017cano sobie, za \u017ar\u00f3d\u0142a bior\u0105c teksty Filostrata i Strabona, uczonych zamieszkuj\u0105cych wsp\u00f3lnie, przechadzaj\u0105cych si\u0119 po pa\u0142acowych korytarzach, pogr\u0105\u017conych w uczonych dysputach, oddaj\u0105cych si\u0119 lekturze w legendarnej bibliotece, wolnych od trosk, oddanych jedynie s\u0142u\u017cbie muzom i publicznemu dobru. Muzeum by\u0142o spe\u0142nieniem wizji idealnej wsp\u00f3lnoty badaczy<\/strong>, tak bliskiej nowo\u017cytnym uczonym, obywatelom res publica litteraria<\/em>. We Francji epoki wczesnej nowo\u017cytno\u015bci s\u0142owo \u201emusaeum\u201d, je\u015bli odnosi\u0142o si\u0119 nie do antyku, a do zjawisk wsp\u00f3\u0142czesnych, znaczy\u0142o cz\u0119sto \u2013 jak m.in. w szesnastowiecznych tekstach Guillaume\u2019a Bud\u00e9 \u2013 akademi\u0119 lub szko\u0142\u0119 [7]<\/a>. Gdy zacz\u0119\u0142o pojawia\u0107 si\u0119 ono w osiemnastowiecznych francuskich s\u0142ownikach i encyklopediach \u2013 a sta\u0142o si\u0119 to p\u00f3\u017ano, w\u0142a\u015bciwie dopiero po roku 1740, brakuje go m.in. w kolejnych aktualizacjach s\u0142ownik\u00f3w Fureti\u00e8re\u2019a i Richeleta oraz we wczesnych edycjach S\u0142ownika Akademii, wydawanych w pierwszych dekadach stulecia \u2013 odnosi\u0142o si\u0119 ono w\u0142a\u015bnie do aleksandryjskiej akademii [8]<\/a>.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\n
\"\"
 Orbis sensualium pictus<\/em> (1658). Johann Amos Comenius – has\u0142o: Muzeum<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Ale w okresie renesansu ukszta\u0142towa\u0142 si\u0119 w Italii \u2013 a szeroko przyj\u0119ty zosta\u0142 niebawem r\u00f3wnie\u017c w Niemczech i Europie \u015arodkowej \u2013 tak\u017ce idea\u0142 inny, silnie zakorzeniony w tradycji antyku i \u015bredniowiecznego monastycyzmu, idea\u0142 intymnego obcowania z muzami, \u017cycia p\u0119dzonego w b\u0142ogiej samotno\u015bci, w towarzystwie ksi\u0105\u017cek, po\u015bwi\u0119conego samotnym studiom i rozmy\u015blaniom, idea\u0142 vita solitaria<\/em>, kt\u00f3rego najwa\u017cniejszym rzecznikiem by\u0142 Francesco Petrarka [9]<\/a>. Samotno\u015b\u0107 by\u0142a dla Petrarki drog\u0105 ku \u017cyciu lepszemu, wznio\u015blejszemu, po\u015bwi\u0119conemu rozmy\u015blaniom, literaturze, nauce, drog\u0105, kt\u00f3r\u0105 powinien kroczy\u0107 uczony. Idealn\u0105 przestrzeni\u0105 owego odosobnienia m\u00f3g\u0142 by\u0107 ustronny zak\u0105tek natury, ale m\u00f3g\u0142 by\u0107 i pok\u00f3j studi\u00f3w. Pok\u00f3j studi\u00f3w (biblioteka, studiolo) sta\u0142 si\u0119 ulubionym miejscem uczonego. I w Italii, i w Niemczech nazywano go ch\u0119tnie \u201emuzeum\u201d [10]<\/a>. Dok\u0142adnie w tym znaczeniu pos\u0142uguje si\u0119 tym terminem Comenius w s\u0142ynnym \u201eOrbis sensualium pictus\u201d: museum<\/em> \u2013 w edycji niemieckiej prze\u0142o\u017cony jako \u201eStudir-Stube\u201d, w angielskiej jako \u201eThe Study\u201d, w polskiej jako \u201ePokoy nauki\u201d \u2013 jest tam niczym innym, jak miejscem, \u201egdzie [we] wszelakich naukach \u0107wicz\u0105cy si\u0119 student, od ludzi od\u0142\u0105czony (oddalony) sam tylko si\u0119dzi, aby tym swobodne nauki pilnowa\u0107 m\u00f3g\u0142\u201d (podaj\u0119 za p\u00f3\u017anym wydaniem warszawskim z 1770 roku) [11]<\/a>.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
A zatem: mamy do czynienia z dwiema tradycjami<\/strong>, dwiema r\u00f3\u017cnymi, cho\u0107 przecie\u017c uzupe\u0142niaj\u0105cymi si\u0119, wizjami uprawiania nauki, czy szerzej: prowadzenia pracy intelektualnej. Jego aren\u0105 by\u0142o \u201emuzeum\u201d pojmowane jako miejsce raz spotka\u0144 i dysputy uczonych, raz samotnych studi\u00f3w. Gdy odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do nowo\u017cytnej praktyki przeciwstawienie to oka\u017ce si\u0119 zreszt\u0105 raczej pozorne, gdy\u017c muzeum tego czasu, tak w Italii czy Niemczech, jak i we Francji, by\u0142o w istocie jednym i drugim, lub lepiej \u2013 raz jednym, raz drugim. By\u0142o przestrzeni\u0105 transgresyjn\u0105 par excellence<\/em>.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n
<\/p>\n
IV<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Zanim spr\u00f3bujemy odpowiedzie\u0107 na pytanie, w jaki spos\u00f3b to dziedzictwo zosta\u0142o spo\u017cytkowane w wieku XVIII, nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na jeszcze jedn\u0105 kwesti\u0119: na zwi\u0105zek \u201emuzeum\u201d \u2013 przestrzeni kolektywnego b\u0105d\u017a indywidualnego zdobywania wiedzy \u2013 z praktyk\u0105 i teori\u0105 kolekcjonersk\u0105<\/strong>. Zosta\u0142 on ustanowiony przez uczonych epoki renesansu (cho\u0107 nie bez odwo\u0142a\u0144 do antyku). To za ich spraw\u0105 zosta\u0142a odkryta naukowa warto\u015b\u0107 przedmiot\u00f3w naturalnych i sztucznych (monet, u\u0142omk\u00f3w inskrypcji, rze\u017ab i fragment\u00f3w architektonicznych), to oni nauczyli si\u0119 obchodzenia z nimi, wypracowali metody ich analizy etc. Nie miejsce tu, by szczeg\u00f3\u0142owo analizowa\u0107 to zagadnienie. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce na skutek z\u0142o\u017conych proces\u00f3w w obszarze szeroko poj\u0119tej kultury naukowej \u2013 powi\u0119kszenia \u015bwiata w nast\u0119pstwie odkry\u0107 naukowych, a potem opracowania nowych przyrz\u0105d\u00f3w optycznych, kryzysu bazuj\u0105cego na tekstach antycznych i \u015bredniowiecznych j\u0119zyka naukowego etc. \u2013 gwa\u0142townie wzros\u0142a poznawcza ranga rzeczy (przedmiot\u00f3w), wzgl\u0119dnie ich wizualnych reprezentacji, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 r\u00f3wnoprawnym wobec ksi\u0105g przedmiotem naukowej eksploracji. W ten spos\u00f3b wype\u0142niony naturaliami <\/em>i artificialiami <\/em>gabinet sta\u0142 si\u0119 jednym z uprzywilejowanych miejsc sensualnego, empirycznego pozyskiwania wiedzy [12]<\/a>. <\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\"\"
VALENTINI, Michael Bernhard.
 Museum Museorum, Oder Vollst\u00e4ndige Schau B\u00fchne aller Materialien und Specereyen [. . .] Aus andern Material- Kunst- und Naturalien-Kammern, Oost- und West-Indischen Reiss-Beschreibungen [. . .] also verfasset<\/em>.
Frankfurt am Main: Zunner, 1704  <\/figcaption><\/figure>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Od pocz\u0105tku wieku XVIII kolekcjonerski aspekt \u201emuzeum\u201d by\u0142 ju\u017c mocno ugruntowany: \u201eDzisiejszymi czasy \u2013 pisa\u0142 Michael Bernhard Valentini w Museum Museorum <\/em>z 1704 roku \u2013 s\u0142owem tym przez uczonych okre\u015blane s\u0105 nie tylko ich izby wype\u0142nione ksi\u0119gami, lecz tak\u017ce pomieszczenia i komnaty bez ksi\u0105g, gdzie wszelakie rzadkie rzeczy natury gromadzi si\u0119 ze staranno\u015bci\u0105 i wystawia tak dla przyjemno\u015bci oka, jak i wewn\u0119trznej, prawdziwie filozoficznej przyjemno\u015bci ducha\u201d [13]<\/a>. Podobnie pisa\u0142 niespe\u0142na \u0107wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej Johann Friedrich Neickela w Museographii, <\/em>mo\u017ce najwa\u017cniejszym traktacie muzeologicznym pierwszej po\u0142owy XVIII wieku, silnie zakorzenionym w tradycji dw\u00f3ch poprzednich stuleci, a zarazem nosz\u0105cym wyra\u017ane pi\u0119tno czas\u00f3w, w jakich powsta\u0142. Obok wielu innych okre\u015ble\u0144, Neickel na okre\u015blenie przestrzeni kolekcjonerskiej z upodobaniem pos\u0142uguje si\u0119 tak\u017ce terminem \u201emuzeum\u201d. W zgodzie z wczesnonowo\u017cytn\u0105 tradycj\u0105 pisa\u0142 o nim, \u017ce \u201eznaczy tyle, co pok\u00f3j studi\u00f3w albo miejsce, w kt\u00f3rym bez skr\u0119powania i z dala od wszelkiego zgie\u0142ku snuje si\u0119 wnikliwe rozmy\u015blania\u201d.  Dodawa\u0142 jednak, \u017ce termin ten jest u\u017cywany r\u00f3wnie\u017c na okre\u015blenie \u201epomieszczenia, w kt\u00f3rym wiele naturalnych i sztucznych osobliwo\u015bci wystawionych jest gwoli przyjemno\u015bci oczu i umys\u0142u\u201d. Zatem, konkludowa\u0142 Neickel, na miano muzeum \u201etym bardziej zas\u0142uguje gmach czy komnata, kt\u00f3ra s\u0142u\u017cy jednemu i drugiemu\u201d [14]<\/a>, zw\u0142aszcza, \u017ce, jak  podkre\u015bla w innym miejscu, niezwyk\u0142o\u015bci \u201eprzechowywane i prezentowane w gabinetach osobliwo\u015bci albo muzeach s\u0142u\u017c\u0105 rozrywce umys\u0142u oraz krzewieniu wspania\u0142ych nauk\u201d[15]<\/a>.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\n
\"\"
Ilustracja „Pokoju kolekcjonera”  
Caspar Friedrich Neickel, Museographia<\/em> (1727 )<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n
<\/p>\n
V<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Osiemnastowieczne s\u0142owniki i encyklopedie znakomicie zdaj\u0105 spraw\u0119 z semantycznego bogactwa terminu \u201emuzeum\u201d, tu ledwie naszkicowanego. Johann Heinrich Zedler w tomie 22 Leksykonu Uniwersalnego<\/em> (z 1739 roku), bodaj najambitniejszego dzie\u0142a encyklopedycznego doby baroku, definiowa\u0142 \u201emuzeum\u201d w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b: \u201eMuzeum oznacza zar\u00f3wno \u015bwi\u0105tyni\u0119, w kt\u00f3rej czczone by\u0142y muzy, jak i gabinet sztuki, medali, osobliwo\u015bci czy staro\u017cytno\u015bci <\/strong>(…). W szczeg\u00f3lno\u015bci wszak\u017ce budowl\u0119, w kt\u00f3rej uczeni wsp\u00f3lnie mieszkali, wsp\u00f3lnie po\u017cywiali si\u0119 i prowadzili studia, przy czym ostatnimi czasy, ze wzgl\u0119du na pewne podobie\u0144stwa, okre\u015bla si\u0119 tym mianem tak\u017ce pokoje studi\u00f3w pojedynczych uczonych\u201d [16]<\/a>. Istot\u0105 tej definicji jest fakt, \u017ce dochodz\u0105 w niej do g\u0142osu bardzo r\u00f3\u017cne tradycje, traktowane tutaj jako r\u00f3wnorz\u0119dne.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Tymczasem w drugiej po\u0142owie wieku, tak w Niemczech, jak i w wi\u0119kszym jeszcze stopniu we Francji (a tak\u017ce w Anglii), tradycja aleksandryjska \u2013 by pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 nasz\u0105 nomenklatur\u0105 \u2013 stopniowo zdoby\u0142a dominacj\u0119 nad tradycj\u0105 Petrarka\u0144sk\u0105. To za spraw\u0105 \u201es\u0142ynnej budowli w Aleksandrii\u201d, twierdzi\u0142 Louis de Jaucourt w dziesi\u0105tym tomie Encyklopedii<\/em> z 1765 roku, \u201emianem musaeum <\/em>okre\u015bla si\u0119 gabinet uczonego, jak r\u00f3wnie\u017c ka\u017cde miejsce, gdzie uprawia si\u0119 nauki i sztuki pi\u0119kne\u201d. Nie dziwi zatem, \u017ce definicja s\u0142owa \u201emuzeum\u201d, zawarta Encyklopedii<\/em> (nota bene <\/em>przej\u0119ta w wi\u0119kszo\u015bci z Cyclopedii<\/em> Ephreima Chambersa z 1728 roku [17]<\/a>) po\u015bwi\u0119cona jest najpierw w\u0142a\u015bnie ptolemejskiej akademii. Dopiero w drugiej kolejno\u015bci m\u00f3wi si\u0119 w niej o tym, \u017ce \u201es\u0142owo muzeum (mus\u00e9e<\/em>) uzyska\u0142o nast\u0119pnie sens bardziej rozleg\u0142y i stosuje si\u0119 je dzi\u015b na okre\u015blenie ka\u017cdego miejsca, w kt\u00f3rym znajduj\u0105 si\u0119 rzeczy maj\u0105ce bezpo\u015bredni zwi\u0105zek ze sztukami i muzami\u201d. Jako przyk\u0142ad takiego miejsca \u2013 i tu wyra\u017anie ujawnia si\u0119 angielska geneza definicji \u2013 wymienione zosta\u0142o s\u0142ynne Ashmolean Museum w Oxfordzie, za\u0142o\u017cone, jak g\u0142osi Encyklopedia<\/em>, \u201edla post\u0119pu i doskona\u0142o\u015bci r\u00f3\u017cnorodnych nauk\u201d [18]<\/a>.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Trzeba by zatem powiedzie\u0107 tak: w po\u0142owie XVIII wieku \u201emuzeum\u201d oznacza w pierwszym rz\u0119dzie wzorowan\u0105 na aleksandryjskiej \u2013 czy raczej: inspirowan\u0105 aleksandryjskim mitem \u2013 odpowiednio zaaran\u017cowan\u0105 i wyposa\u017con\u0105 (tj. posiadaj\u0105c\u0105 kolekcje sztuki i naturiali\u00f3w) przestrze\u0144 kolektywnego zdobywania wiedzy. Oznacza to, \u017ce przestrze\u0144 kolekcjonerska mo\u017ce by\u0107 nazwana muzeum, o ile s\u0142u\u017cy pozyskiwaniu wiedzy, czy te\u017c, by wyrazi\u0107 si\u0119 mniej kategorycznie, s\u0142u\u017cy kultywowaniu nauk i sztuk [19]<\/a>. Co takiego sta\u0142o si\u0119 wi\u0119c, \u017ce pod koniec stulecia relacja niejako odwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 i walor ekspozycyjny (kolekcjonerski) zacz\u0105\u0142 dominowa\u0107 nad naukowym? Odpowiedzi na to pytanie trzeba szuka\u0107 w porewolucyjnym Pary\u017cu.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n
<\/p>\n
VI<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
26 lipca 1791 roku Zgromadzenie Konstytucyjne postanowi\u0142o o przekszta\u0142ceniu kr\u00f3lewskiego dot\u0105d Luwru w narodowe i publiczne muzeum (sztuki). Dla dziej\u00f3w instytucjonalnych muzeum by\u0142 to akt nie do przecenienia [20]<\/a>. Jak wykaza\u0142a Paula Young Lee okaza\u0142 si\u0119 on kluczowy tak\u017ce dla semantyki s\u0142owa \u201emuzeum\u201d. Odt\u0105d decyduj\u0105cym punktem odniesienia dla jego znaczenia by\u0142y nie filozoficzno-filologiczne rozwa\u017cania, lecz rzeczywista wystawiennicza instytucja publiczna o wielkim potencjale ideologicznym (politycznym). \u201eOstateczn\u0105 transformacj\u0105 idealnego musaeum<\/em> w nowoczesn\u0105 instytucj\u0119\u201d uznaje Lee za \u201erozstrzygaj\u0105ce przesuni\u0119cie\u201d \u2013 a crucial shift<\/em> \u2013 dla definicji \u201emuzeum\u201d: ju\u017c nie antyczny (czy, mogliby\u015bmy ewentualnie doda\u0107, renesansowy) mit, lecz faktyczne realizacje \u2013 obok Mus\u00e9um des Arts tak\u017ce Mus\u00e9um d\u2019Histoire Naturelle oraz efemeryczne ale wp\u0142ywowe Mus\u00e9e des Monument Fran\u00e7ais (1790-1816) \u2013 by\u0142y dla niej podstaw\u0105 [21]<\/a>.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\"\"
 Pietro Antonio Martini, Salon sztuki  w  Luwrze w 1785.<\/em>
\u00a9 Image courtesy of www.metmuseum.org. <\/figcaption><\/figure>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Przesuni\u0119cie, o kt\u00f3rym pisze Lee, znalaz\u0142o niebawem wyraz w encyklopedycznych definicjach \u201emuzeum\u201d. W Encyclop\u00e9die m\u00e9thodique<\/em>, nast\u0119pczyni dzie\u0142a Diderota i d\u2019Alamberta, w tomie po\u015bwi\u0119conym architekturze wydanym w 1801 roku, Antoine-Chrysostome Quatrem\u00e8re de Quincy  definiuj\u0105c \u201emuzeum\u201d, owszem, odwo\u0142a\u0142 si\u0119 do aleksandryjskiej akademii (i nawet po\u015bwi\u0119ci\u0142 jej osobne, kr\u00f3tkie has\u0142o), ale g\u0142\u00f3wny akcent po\u0142o\u017cy\u0142 na inne znaczenie terminu. Pisa\u0142 mianowicie, \u017ce \u201emuzeum\u201d (w sfrancuszczonej wersji \u201eMus\u00e9um ou mus\u00e9e\u201d) \u201ejest dzisiaj stosowane dla nazwania miejsca, budowli, gdzie zosta\u0142y zgromadzone r\u00f3\u017cne obiekty artystyczne tworz\u0105ce kolekcje\u201d. W \u015bwiadomo\u015bci wi\u0119kszo\u015bci ludzi, dodawa\u0142, s\u0142owo \u201emuzeum\u201d niesie asocjacje z liczb\u0105, kosztowno\u015bci\u0105, rzadko\u015bci\u0105, pi\u0119knem i porz\u0105dkiem przedmiot\u00f3w, kt\u00f3re ono zawiera. Jako przyk\u0142ad muzeum podaje obok instytucji w\u0142oskich \u2013 oczywi\u015bcie \u2013 Luwr [22]<\/a>.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Tak\u017ce w niemieckich opracowaniach wyra\u017anie daje si\u0119 zauwa\u017cy\u0107 przesuni\u0119cie akcentu. Zaznacza si\u0119 ono, wprawdzie do\u015b\u0107 nie\u015bmia\u0142o, ju\u017c w pierwszym wydaniu wp\u0142ywowego Conversations-Lexicon <\/em>z 1809 roku, gdzie muzeum definiuje si\u0119 jako \u201emiejsce po\u015bwi\u0119cone muzom, gdzie ludzie spotykaj\u0105 si\u0119, by oddawa\u0107 si\u0119 lekturze lub ogl\u0105dowi dzie\u0142 sztuki\u201d i dodaje si\u0119, \u017ce \u201ew dawniejszych czasach nosi\u0142y t\u0119 nazw\u0119 instytucje naukowe, w tym np. w Aleksandrii\u201d oraz \u017ce jako muzea \u201eokre\u015bla si\u0119  tak\u017ce gabinety sztuki i zbiory historii naturalnej\u201d [23]<\/a>. W trzeciej edycji leksykonu z 1817 roku definicja zosta\u0142a ju\u017c bardzo rozbudowana oraz, co wa\u017cniejsze, wyra\u017anie przesuni\u0119to w niej punkt ci\u0119\u017cko\u015bci \u2013 ku walorowi ekspozycyjnemu. Muzeum, czytamy tam, to \u201ekolekcja rzadkich i ciekawych przedmiot\u00f3w z ca\u0142ego obszaru historii naturalnej i sztuki, wystawiona w pokoju lub budowli dla ogl\u0105du znawc\u00f3w i mi\u0142o\u015bnik\u00f3w na koszt albo osoby prywatnej, albo rz\u0105du\u201d [24]<\/a>. Gdyby si\u0119gn\u0105\u0107 do kt\u00f3rego\u015b z p\u00f3\u017aniejszych wyda\u0144, cho\u0107by si\u00f3dmego z 1830 roku, zauwa\u017cyliby\u015bmy, \u017ce poszerzeniu uleg\u0142a funkcja muzeum, pojmowanego przy tym \u2013 cho\u0107 nie m\u00f3wi si\u0119 o tym expressis verbis<\/em> \u2013 jako instytucja publiczna. S\u0142u\u017cy\u0107 ma ono \u201eogl\u0105dowi znawc\u00f3w, przyjemno\u015bci mi\u0142o\u015bnik\u00f3w sztuki, zadowoleniu ciekawych oraz pouczeniu uczni\u00f3w i nauczycieli\u201d. Jak widzimy, walor naukowy i edukacyjny muzeum nie zosta\u0142 zarzucony, niemniej jeste\u015bmy ju\u017c daleko od aleksandryjskiego w duchu muzeum jako akademii uczonych i petrarka\u0144skiego w duchu muzeum jako pokoju studi\u00f3w.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\n
\"\"
 Mus\u00e9e des Monument Fran\u00e7ais<\/em>  wed\u0142ug  Jeana Lubin Vauzelle.
\u0179r\u00f3d\u0142o: Wikimedia<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Dodajmy na koniec, \u017ce podobne przesuni\u0119cie punktu
\nci\u0119\u017cko\u015bci zaznaczy\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w obszarze architektury. Kilkukrotnie w latach
\n1770-1790 tematem konkurs\u00f3w architektonicznych organizowanych przez parysk\u0105
\nAcad\u00e9mie
\ndes Beaux-Arts by\u0142 projekt muzeum. By\u0142o ono wszak rozumiane jako budowla
\nprzeznaczona dla uprawiania nauk i sztuk, z\u0142o\u017cona z biblioteki, gabinet\u00f3w
\nsztuki i historii naturalnej, pracowni artystycznych, samodzielnych pokoj\u00f3w
\nuczonych, sal wyk\u0142adowych, ogrodu, laboratori\u00f3w i warsztat\u00f3w. Dopiero projekt
\nJeana-Nicolasa-Louisa Duranda z  1805
\nroku, cho\u0107 w zakresie formy architektonicznej odwo\u0142uje si\u0119 do propozycji z
\nostatniej \u0107wierci XVIII wieku, poddaje redefinicji funkcj\u0119 gmachu \u2013
\nprzeznaczonego teraz tylko dla ekspozycji obraz\u00f3w, rze\u017ab i motyw\u00f3w
\narchitektonicznych lub eksponat\u00f3w z zakresu historii naturalnej.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Wiek XIX wyci\u0105gnie z tych przemian kategoryczne konsekwencje: publiczne budowle s\u0142u\u017c\u0105ce colom ekspozycyjnym swoj\u0105 skal\u0105 i rozmachem zamanifestuj\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci wa\u017cnych miast Europy nowo zdobyty status. Oto, by pos\u0142u\u017cy si\u0119 tytu\u0142em klasycznego opracowania Germaina Bazina, nastaje czas muze\u00f3w, Le temps des Mus\u00e9es<\/em> [25]<\/a>.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n
PRZYPISY:<\/p>\n
[1]<\/a> Antoine Court de G\u00e9belin, Histoire naturelle de la parole ou Origine du langage, de l’\u00e9criture et de la grammaire universelle: \u00e0 l’usage des jeunes-gens<\/em>, Paris 1772, s. 7-8.
[2]<\/a> Lucien Febvre, Civilisation. \u00c9volution d\u2019un mot et d\u2019un groupe d\u2019id\u00e9es<\/em>, w: Civilisation \u2013 Le mot et l\u2019id\u00e9e. Expos\u00e9s par Lucien Febvre, Emile Tonnelat, Marcel Mauss, Alfredo Niceforo et Louis Weber<\/em>, Paris 1930, s. 10-58, cyt. s. 10; http:\/\/classiques.uqac.ca\/classiques\/febvre_lucien\/civilisation\/civilisation_idee.pdf<\/a> (dost\u0119p 1 stycznia 2016).
[3]<\/a> Semantyce terminu muzeum w epoce nowo\u017cytnej po\u015bwi\u0119conych zosta\u0142o kilka wa\u017cnych studi\u00f3w. Zob. zw\u0142aszcza: Paula Findlen, The Museum: Its Classical Etymology and Renaissance Genealogy<\/em>, \u201eJournal of the History of Collections\u201d, No. I, 1989, s. 59-78; Marcin Fabia\u0144ski, Musea in Written Sources of the Fifteenth to Eighteenth Centuries<\/em>, \u201eOpuscula Musealia\u201d,4, No. 948, 1990, s. 7-40; Paula Young Lee, The Musaeum of Alexandria and the Formation of the Mus\u00e9um in Eighteenth-Century France<\/em>, \u201eThe Art Bulletin\u201d, Vol. 79, No 3, 1997, s. 385-412.
[4]<\/a> Ambrosio Calepino, Dictionarium linguae Latinae<\/em>, Basileae 1549, s. [691].[5]<\/a> Robert Estienne, Dictionarium latinogallicum<\/em>, 1544, s. 449. Zob. tak\u017ce m.in.: Johann Fries, Novum latinogermanicum et germanicolatinum lexicon<\/em>, Tiguri [ok. 1595], s. 392.
[6]<\/a> Johann Christoph Nehring, Historisch-Politisch-Juristisches Lexicon\u2026<\/em>, Gotha 1706, s. 561.
[7]<\/a> Zob.: Fr\u00e9d\u00e9ric Godefroy, Dictionnaire de l’ancienne langue fran\u00e7aise et de tous ses dialectes, du IXe au XVe si\u00e8cle<\/em>, Paris 1881, s. 455.
[8]<\/a> Zob.: Dictionnaire universel fran\u00e7ais et latin, contenant la signification et la definition tant des mots de l’une et de l’autre langue<\/em>, Tome Quatrieme, Nancy 1740, s. 1419.
[9]<\/sup><\/a> Francesco Petrarca, De vita solitaria<\/em>, Buch I, Kritische Textausgabe und ideengeschichtlicher Kommentar von K.A.E. Enekel, Leiden 1990. Zob. tak\u017ce: Paul Oskar Kristeller, The active and the contemplative life in Renaissance Humanism<\/em>, w: Arbeit, Musse, Meditation. Betrachtungen zur Vita activa und Vita contemplativa<\/em>, hrsg. v. Brian Vickers, Z\u00fcrich 1985, s. 133-152, tu s. 139-140.
[10]<\/a> Liliane Ch\u00e2telet-Lange, Le \u201eMuseo di Vanves\u201d (1560). Collections de sculptures et mus\u00e9es au XVIe si\u00e8cle en France<\/em>, \u201eZeitschrift f\u00fcr Kunstgeschichte\u201d, Bd. 38, H. 3\/4, 1975, s. 266-285, tu s. 280-282.
[11]<\/a> Jana Amosa Komeniusza \u015bwiat rzeczy pod zmys\u0142y podpadai\u0105cych we czterech j\u0119zykach odmalowany y poparwiony\u2026<\/em>, Warszawa 1770, s. 376.
[12]<\/a> Zob. na ten temat prace m.in. Pauli Findlen \u2013 ksi\u0105\u017ck\u0119 Possessing Nature: Museums, Collecting, and Scientific Culture in Early Modern Italy<\/em> (Berkeley 1994) oraz artyku\u0142y: Die Zeit vor dem Laboratorium: Die Museen und der Bereich der Wissenschaft 1550-1750<\/em> (w: Macrocosmos in Microcosmo. Die Welt in der Stube. Zur Geschichte des Sammelns 1450 bis 1800<\/em>, hg. v. Andreas Grote, Opladen  1994, s. 191-207) i Inventing Nature. Commerce, Art and Science in Early Modern Cabinet of Curiosities <\/em>(w: Merchants & Marverls. Commerce, Science, and Art in Early Modern Europe<\/em>, ed. by Pamela H. Smith & Paula Findlen, New York, London 2002, s. 297-323).
[13]<\/a> Zob. tak\u017ce: Johann H\u00fcbner, Curieuses Natur-Kunst-Gewerck- und Handlungs-Lexicon<\/em>, Leipzig 1712,  s. 855.
[14]<\/a> Caspar Fridrich Jenckel [Neickel], Museographia oder Anleitung zum rechten Begriff und n\u00fctzlichen Anlegung der Museorum, oder Rarit\u00e4ten=Kammern<\/em>, Leipzig und Breslau 1727,  s. 450.
[15]<\/a> Tam\u017ce, s. 413.
[16]<\/sup><\/a> Johann Heinrich Zedler, Grossen vollst\u00e4ndiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften und K\u00fcnste<\/em>, 68 Bde., Leipzig und Halle 1732-1754, Bd. Bd. 22, s. 1375.
[17]<\/a> Ephreim Chambers, Cyclopaedia, or, An universsal dictionary of arts and sciences<\/em>, London 1728, Vol. 2, s. 605.
[18]<\/a> Louis de Jaucourt, Mus\u00e9e<\/em>, w: L\u2019Encyclop\u00e9die ou Dictionnaire raisonn\u00e9 des sciences, des arts et des m\u00e9tiers<\/em>, Tome Dixi\u00e8me, Paris 1765, s. 893-894..
[19]<\/a> Na marginesie mo\u017cna doda\u0107, \u017ce jest to czytelne nie tylko na poziomie encyklopedycznych definicji, ale tak\u017ce m.in. w obszarze architektury. Kilkukrotnie mi\u0119dzy rokiem 1770 a 1790 tematem konkurs\u00f3w architektonicznych organizowanych przez parysk\u0105 Acad\u00e9mie des Beaux-Arts by\u0142 projekt muzeum, rozumianego jako budowla przeznaczona dla uprawiania nauk i sztuk, z\u0142o\u017cona z biblioteki, gabinet\u00f3w sztuki i historii naturalnej, pracowni artystycznych, samodzielnych pokoj\u00f3w uczonych, sal wyk\u0142adowych, laboratori\u00f3w i warsztat\u00f3w.
[20]<\/a> [uzupe\u0142ni\u0119 literatur\u0119]
[21]<\/a> Paula Young Lee, The Musaeum of Alexandria\u2026<\/em>, dz. cyt., s. 402-409.Warto przy tym doda\u0107, \u017ce projektowane muzeum w Luwrze pocz\u0105tkowo my\u015blane by\u0142o w tradycyjnych kategoriach jako instytucja po\u015bwi\u0119cona \u201esztukom i naukom\u201d (takie okre\u015blenie znalaz\u0142o si\u0119 w lipcowej deklaracji Zgromadzenia) i obok rze\u017ab i obraz\u00f3w, zawiera\u0107 mia\u0142o r\u00f3wnie\u017c przedmioty z obszaru dyscyplin \u015bcis\u0142ych i przyrodniczych. Dopiero w trakcie dyskusji i projektowania uzyska\u0142o status muzeum sztuki.
[22]<\/a> Quatrem\u00e8re de Quincy, Encyclop\u00e9die m\u00e9thodique. Architecture<\/em>, Tome Second, Paris 1801, s. 741-742.
[23]<\/a>  <\/sup>Conversations-Lexikon oder kurzgefasstes Handw\u00f6rterbuch f\u00fcr die in der gesellschaftlichen Unterhaltung aus den Wissenschaften und K\u00fcnsten vorkommenden Gegenst\u00e4nden<\/em>, Bd. 3, Amsterdam 1809, s. 20.  
<\/sup>[24]<\/a> Conversations-Lexicon oder encyclop\u00e4disches Handw\u00f6rterbuch f\u00fcr gebildete St\u00e4nde<\/em>, Bd. 6, Stuttgart 1817, s. 608-610.
[25]<\/a> Germain Bazin, Le temps des Mus\u00e9es<\/em>, Li\u00e8ge-Bruxelles 1967.<\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n
<\/p>\n
dr hab. Micha\u0142 Mencfel, prof. UAM<\/strong>
Absolwent historii sztuki na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu. W 2007 uzyska\u0142 tytu\u0142 doktora nauk humanistycznych prac\u0105 pt. Naturae et artis thesaurus. Prywatne gabinety osobliwo\u015bci, kolekcje sztuki i naturali\u00f3w na \u015al\u0105sku w wiekach XVII i XVIII<\/em>. Zajmuje si\u0119 histori\u0105 kolekcjonerstwa europejskiego XVI-XIX wieku, histori\u0105 i teori\u0105 sztuki nowo\u017cytnej, histori\u0105 i ikonografi\u0105 nauki. Obecnie wraz ze wsp\u00f3\u0142pracownikami realizuje m.in. projekt badawczy po\u015bwi\u0119cony \u017cyciu i dzie\u0142u Atanazego Raczy\u0144skiego. <\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
CZYTELNIA<\/a><\/div>\n
<\/div>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n","comment_info":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5084","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5084"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5084\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7303,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5084\/revisions\/7303"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/5106"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5084"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5084"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5084"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}