{"id":4537,"date":"2018-11-22T11:29:26","date_gmt":"2018-11-22T10:29:26","guid":{"rendered":"http:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=4537"},"modified":"2021-05-27T10:35:35","modified_gmt":"2021-05-27T08:35:35","slug":"piotr-birecki-czy-byly-muzea-protestanckie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=4537","title":{"rendered":"Piotr BIRECKI | Czy w okresie mi\u0119dzywojennym protestanci mieli w\u0142asne muzeum?"},"content":{"rendered":"\n
16.03.2020 | \"\"<\/a><\/pre>\n\n\n\n
Na to pytanie mo\u017cna \u0142atwo odpowiedzie\u0107: nie mieli. Nale\u017cy zatem, chc\u0105c na nie mimo to pe\u0142niej odpowiedzie\u0107, rozszerzy\u0107 odpowied\u017a o analiz\u0119 przyczyn „nieistnienia” muze\u00f3w protestanckich w mi\u0119dzywojennej Rzeczypospolitej. Najpierw pokr\u00f3tce zanalizujmy stan wsp\u00f3\u0142czesny, zanim cofniemy si\u0119 w przesz\u0142o\u015b\u0107.  Mo\u017ce \u0142atwiej b\u0119dzie uzyska\u0107 bardziej z\u0142o\u017con\u0105 odpowied\u017a. Do dzi\u015b w Polsce nie powsta\u0142o stosowne muzeum, kt\u00f3re pr\u00f3cz zabytk\u00f3w pi\u015bmiennictwa reformacyjnego, prezentowa\u0142oby zabytki sztuki obrazowej takie jak: epitafia, obrazy sztalugowe pochodz\u0105ce z o\u0142tarzy czy empor, ambony, z\u0142otnictwo, rze\u017aba o\u0142tarzowa oraz sztuka funeralna. Sztuka protestancka obejmuje tak\u017ce dzie\u0142a grafiki, malarstwo portretowe lub obrazy figuralne, kt\u00f3rych tre\u015b\u0107 mo\u017cna wi\u0105za\u0107 z wizerunkami os\u00f3b nale\u017c\u0105cych do tego wyznania (grafiki Daniela Chodowieckiego), albo nale\u017cy interpretowa\u0107 je poprzez zwi\u0105zki z protestanckimi fundatorami (Strobla Daniel demaskuj\u0105cy przed Cyrusem k\u0142amstwo prorok\u00f3w Baala<\/em> fundacji D\u00f6nhof\u00f3w). Co istotne, dzie\u0142 zwi\u0105zanych z szeroko poj\u0119tym protestantyzmem jest na terenie Polski tyle, \u017ce zape\u0142ni\u0142y by z pewno\u015bci\u0105 olbrzymi gmach muzealny!<\/p>\n\n\n\n
Pierwsze regionalne muzeum protestanckie w Polsce powsta\u0142o dopiero w 1973 roku w Miko\u0142ajkach, w kt\u00f3rych na bazie zbior\u00f3w ksi\u0119dza pastora Pilchowskiego utworzono Muzeum Reformacji Polskiej, kt\u00f3re gromadzi zabytki pi\u015bmiennictwa zwi\u0105zane z protestantami na dzisiejszych Mazurach. Druga plac\u00f3wka muzealna utworzona zosta\u0142a w Cieszynie w 2009 roku jako Muzeum Protestantyzmu, ale koncentruj\u0105c si\u0119 na gromadzeniu regionalnych zabytk\u00f3w pi\u015bmiennictwa z terenu \u015al\u0105ska Cieszy\u0144skiego. Niekt\u00f3re parafie dzi\u015b podejmuj\u0105 kolejne samodzielne inicjatywy wystawiennicze, jak np. parafia ewangelicko-augsburska w Katowicach, kt\u00f3ra otworzy\u0142a w nawie ko\u015bcio\u0142a w\u0142asne muzeum parafialne, w kt\u00f3rym mo\u017cna ogl\u0105da\u0107 ciekawe zdj\u0119cia i zabytki pi\u015bmiennictwa, w tym Bibli\u0119 Radziwi\u0142\u0142owsk\u0105, zw. Brzesk\u0105 z 1564 roku.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Fragment strony dedykacyjnej Biblii brzeskiej, 1563<\/span><\/em><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n
W Europie zabytki zwi\u0105zane z protestantyzmem eksponowane s\u0105 w Genewie (Mus\u00e8e International de la Reforme), w Edynburgu (John Knox House), w Wittenberdze i Eisleben (Luther Haus) czy w Nojon (Le mus\u00e8e Jean Calvin). Tym samym pokazuj\u0105 dorobek religijny \u201eOjc\u00f3w Za\u0142o\u017cycieli\u201d i wskazuj\u0105, \u017ce tak r\u00f3\u017cnorodna gama zjawisk zwi\u0105zana z reformacj\u0105 i protestantyzmem europejskim jest trudna do wyeksponowania w jednym kompleksie muzealnym. \u0141atwiej jest przygotowa\u0107 mi\u0119dzynarodow\u0105 wystaw\u0119 dotycz\u0105c\u0105 jednego wyznania. Przyk\u0142adem zorganizowana w Berlinie w 2009 roku wystawa Calvinismus. Die Reformierten in Deutschland und Europa<\/em>, na kt\u00f3rej wyeksponowano zabytki pochodz\u0105ce zar\u00f3wno z Biblioteki Jana \u0141askiego w Emden, jak i dzie\u0142a z Konwentu \u015bw. Katarzyny w Utrechcie oraz seria wystaw europejskich zwi\u0105zanych z pi\u0119\u0107setleciem umieszczenia na drzwiach ko\u015bcio\u0142a zamkowego w Wittenberdze dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu pi\u0119ciu tez Marcina Lutra.<\/p>\n\n\n\n
Dziedzictwo protestantyzmu w Polsce, podobnie jak w Europie te\u017c nie jest jednorodne: luteranizm, kalwinizm, arianizm, menonityzm i inne od\u0142amy szeroko poj\u0119tego ewangelicyzmu m\u00f3wi\u0105 nam raczej o wielo\u015bci dziedzictw. Czym innym jest pami\u0119\u0107 o kalwi\u0144skich Litwinach, pruskich luteranach a czym innym o \u017cu\u0142awskich menonitach.  Czym innym pami\u0119\u0107 Polaka luteranina na \u015al\u0105sku Cieszy\u0144skim, a czym innym Polaka luteranina w Warszawie czy w Poznaniu, pr\u00f3cz innych pami\u0119ci Niemc\u00f3w, S\u0142owak\u00f3w, Mazur\u00f3w czy Kaszub\u00f3w. Brak sp\u00f3jnego dziedzictwa \u0142\u0105czy si\u0119 tak\u017ce z brakiem wi\u0119kszych, jednolitych konfesyjnie terytori\u00f3w, kt\u00f3re pozwala\u0142yby ewangelickim mieszka\u0144com III Rzeczypospolitej identyfikowa\u0107 si\u0119 szerzej ni\u017c swojska, np. cieszy\u0144ska \u201eMa\u0142a Ojczyzna\u201d. Jednolity konfesyjnie obszar nigdy nie powsta\u0142, ze wzgl\u0119du na wielokonfesyjno\u015b\u0107 I i II Rzeczypospolitej, w kt\u00f3rej granicach mieszkali, najog\u00f3lniej identyfikuj\u0105c wyznania: katolicy, protestanci, \u017cydzi i prawos\u0142awni (na terenie Prus Zachodnich w\u0142\u0105czonych do polskiego Pomorza Nadwi\u015bla\u0144skiego do 1920 roku mieszka\u0142o blisko 500 000 ewangelik\u00f3w). W granicach PRL i III Rzeczypospolitej znalaz\u0142y si\u0119 tereny protestanckich dawnych Prus Wschodnich, Dolnego i G\u00f3rnego \u015al\u0105ska, w kt\u00f3rych protestanci stanowili niegdy\u015b ponad 50% ludno\u015bci, ale trudno je zaliczy\u0107 do polskiego protestantyzmu (o ile takie poj\u0119cie w og\u00f3le powinno istnie\u0107). Ulotno\u015b\u0107 wspomnianej pami\u0119ci, \u201epolskiej pami\u0119ci\u201d \u0142\u0105czy si\u0119 ze wsp\u00f3\u0142czesnymi procesami \u015bwiadomego, politycznego zacierania dziedzictwa polskiego protestantyzmu, do kt\u00f3rego nale\u017cy przecie\u017c wpisa\u0107 nie tylko zabytki sztuki, ale zar\u00f3wno gor\u0105cego kalwinist\u0119 Miko\u0142aja Reja, jak i zamordowanego przez hitlerowc\u00f3w luteranina biskupa Juliusza Bursche.<\/p>\n\n\n\n
Po II wojnie \u015bwiatowej, w nowej, komunistycznej rzeczywisto\u015bci, Ko\u015bcio\u0142y protestanckie trac\u0105ce setki budynk\u00f3w ko\u015bcielnych postrzegane by\u0142y jako element wrogi, nacjonalistyczny, podobnie jak Cerkiew prawos\u0142awna, kt\u00f3rej wp\u0142ywy starano si\u0119 ograniczy\u0107 w okresie mi\u0119dzywojennym, niszcz\u0105c jej baz\u0119 materialn\u0105 (akcja burzenia na Kresach cerkwi w latach trzydziestych XX wieku). Silnie powi\u0105zanie nacjonalizmu Cesarstwa Niemieckiego z Ko\u015bcio\u0142em ewangelicko-unijnym sprawi\u0142, \u017ce maj\u0105tek parafii, potraktowany jako mienie poniemieckie i porzucone, po rozwi\u0105zaniu struktur Ko\u015bcio\u0142a unijnego albo systematycznie niszczono, albo w przypadku upominania si\u0119 o puste ko\u015bcio\u0142y, przekazywano Ko\u015bcio\u0142owi katolickiemu na \u015bwi\u0105tynie tego wyznania.<\/p>\n\n\n\n
Rok 2017 by\u0142 \u015bwietn\u0105 okazj\u0105 do organizacji jednej, og\u00f3lnopolskiej wystawy zwi\u0105zanej z pi\u0119\u0107setleciem Reformacji Marcina Lutra, jednak nie uda\u0142o si\u0119 jej (kolejny zreszt\u0105 raz) zrealizowa\u0107. Odby\u0142y si\u0119 za to liczne wystawy i panele dyskusyjne w Katowicach, Gda\u0144sku, Toruniu, Wroc\u0142awiu, Bielsku-Bia\u0142ej, Wschowie, S\u0142upsku, Bytowie, Olsztynie, P\u0142ocku czy Szamotu\u0142ach i w Z\u0142otowie. O ile Ojczyna zachowa\u0142a si\u0119 nadzwyczaj ostro\u017cnie w stosunku do dziedzictwa reformacji, odmawiaj\u0105c mu godnej pozycji w historii i tera\u017aniejszo\u015bci III Rzeczypospolitej, to Ma\u0142e Ojczyzny zareagowa\u0142y niezwykle energicznie. Ilo\u015b\u0107 wyeksponowanych wtedy na lokalnych ekspozycjach dzie\u0142 sztuki bez problemu pozwoli\u0142aby stworzy\u0107 niezwykle ciekaw\u0105 i r\u00f3\u017cnorodn\u0105 ekspozycj\u0119, pozwalaj\u0105c\u0105 pozna\u0107 zabytki pi\u015bmiennictwa, architektury i sztuki obrazowej, rozpoczynaj\u0105c od Apokalipsy<\/em> w t\u0142umaczeniu Miko\u0142aja Reja, przez obrazy Antona M\u00f6llera do np. fotos\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w \u015awidnicy, w Warszawie czy w Gda\u0144sku. Zatem by\u0142oby to niezwykle ciekawe Muzeum Protestantyzmu w Polsce.<\/p>\n\n\n\n
Zanim przyst\u0105pimy do odpowiedzi na pytanie o nieistnienie protestanckiego muzeum w mi\u0119dzywojennej Polsce, odpowiedzie\u0107 nale\u017cy sobie na inne pytania: dlaczego nie powsta\u0142o np. muzeum (polskiego) katolicyzmu? Czy przeszkod\u0105 by\u0142 tu komponent narodowo\u015bciowy (kszta\u0142t wyznania?), zwi\u0105zany ze zmianami terytorialnymi i ludno\u015bciowymi Polski przed i porozbiorowej? Powojenna homogenizacja pejza\u017cu wyznaniowego? A dlaczego wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie powsta\u0142o Muzeum Historii \u017byd\u00f3w Polskich? Zatem mamy Muzeum \u017byd\u00f3w Polskich, a nie mamy Muzeum Katolik\u00f3w Polskich i Muzeum Protestant\u00f3w Polskich. Ale czy ostatnie z tych muze\u00f3w mia\u0142oby prawid\u0142ow\u0105 nazw\u0119? Mamy protestant\u00f3w polskich? Protestant\u00f3w (obcych) w Polsce? Je\u015bli obecnie w Polsce \u017cyje oko\u0142o 150 000 przedstawicieli r\u00f3\u017cnych wyzna\u0144 ewangelickich i ewangelicznych, w tym pr\u00f3cz luteran i \u015bladowo obecnych kalwinist\u00f3w tak\u017ce baptyst\u00f3w czy zielono\u015bwi\u0105tkowc\u00f3w, to m\u00f3wienie o tworzeniu muzeum protestanckiego by\u0142oby m\u00f3wieniem o tworzeniu Muzeum Przesz\u0142o\u015bci Polskiego Protestantyzmu. By\u0142oby to muzeum edukacyjne, komemoratywne, ucz\u0105ce o polifonicznej pod wzgl\u0119dem wyznaniowym polskiej przesz\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Teraz spr\u00f3bujmy odpowiedzie\u0107 na pytanie, dlaczego w okresie mi\u0119dzywojennym nie powsta\u0142o Muzeum Protestantyzmu w Polsce. Kto, gdzie i po co mia\u0142by je utworzy\u0107? Po 1920 roku na terenie II Rzeczypospolitej dzia\u0142a\u0142y Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelickie, w kt\u00f3rych dzia\u0142a\u0142o 800 000 wiernych, z czego blisko 70% stanowili etniczny Niemcy. W Ko\u015bciele ewangelicko-augsburskim, aktywnym na terenie zaboru rosyjskiego, a kt\u00f3ry jako nie musia\u0142 dokonywa\u0107 przekszta\u0142ce\u0144 strukturalnych zwi\u0105zanych ze zmian\u0105 granic 200 000 os\u00f3b stanowili Polacy. W tym czasie Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-unijny, na terenie Prus i Wielkopolski przekszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w Ewangelicki Ko\u015bci\u00f3\u0142 Unijny w Polsce, zbory z terenu G\u00f3rnego \u015al\u0105ska utworzy\u0142y Ewangelicki Ko\u015bci\u00f3\u0142 Unijny na polskim G\u00f3rnym \u015al\u0105sku a zbory nale\u017c\u0105ce do dawnej Superintendentury Galicji i Bukowiny Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego austriackiej Przedlitawii zerwa\u0142y administracyjne zwi\u0105zki z Ko\u015bcio\u0142em austriackim, zak\u0142adaj\u0105c Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicki Augsburskiego i Helweckiego Wyznania w Ma\u0142opolsce. W stolicy II RP dzia\u0142a\u0142 Warszawski Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-reformowany, w kt\u00f3rego strukturach dzia\u0142ali g\u0142\u00f3wnie Polacy i Czesi.<\/p>\n\n\n\n
Powsta\u0142y one w wi\u0119kszo\u015bci na bazie zinstytucjonalizowanych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w powo\u0142anych do \u017cycia w XIX wieku, w kt\u00f3rych czynnik narodowy i nacjonalistyczny (opieraj\u0105cy si\u0119 na prze\u015bwiadczeniu, \u017ce nar\u00f3d jest najwy\u017csz\u0105 warto\u015bci\u0105 i jedyn\u0105 form\u0105 uspo\u0142ecznienia) zacz\u0105\u0142 odgrywa\u0107 znacz\u0105c\u0105, ale nie decyduj\u0105c\u0105 rol\u0119. Rola ta nie wygas\u0142a nagle na terytorium II Rzeczypospolitej utworzonej po 1918 roku. Polityka wywiera\u0142a ci\u0105gle istotny wp\u0142yw na rozumienie Ko\u015bcio\u0142a jako cia\u0142a Chrystusa. Protestanckie Ko\u015bcio\u0142y narodowe swe korzenie symbolicznie opiera\u0142y na Ewangelii, ale fizycznie o granice pa\u0144stw \u015bwieckich. Powersalska rzeczywisto\u015b\u0107 polityczna doprowadzi\u0142a do migracji ewangelik\u00f3w-Niemc\u00f3w do Niemiec i Austrii i do znacznego \u201ewyludnienia\u201d parafii. Spadek liczby wiernych np. na Pomorzu do oko\u0142o 10% stan\u00f3w sprzed I wojny \u015bwiatowej doprowadzi\u0142 min. do wynajmowania ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolikom czy prawos\u0142awnym. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski, zwi\u0105zany z \u017cywio\u0142em polskim rozpocz\u0105\u0142 ekspansj\u0119 na le\u017c\u0105ce poza zaborem obszary Rzeczypospolitej, a bp. Bursche walczy\u0142 o polski kszta\u0142t parafii w tych parafiach, kt\u00f3re opanowane by\u0142y przez \u017cywio\u0142 niemiecki. A za budow\u0119 muzeum odpowiedzialny by\u0107 powinien Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski.<\/p>\n\n\n\n
Nasilaj\u0105ce si\u0119 problemy polityczne, gospodarcze, silne wp\u0142ywy katolicyzmu na \u017cycie polityczne spowodowa\u0142y, \u017ce nie my\u015blano o budowie np. w Warszawie muzeum, kt\u00f3re eksponowa\u0142oby\u2026 No w\u0142a\u015bnie, co? Wiek XIX znacznie ograniczy\u0142 rol\u0119 sztuki we wn\u0119trzu ko\u015bcio\u0142a protestanckiego. Tworzenie muzeum musia\u0142o by wi\u0119c oprze\u0107 si\u0119 o demonta\u017c i wyw\u00f3zk\u0119 g\u0142\u00f3wnie z Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego i Wielkopolski dzie\u0142 nale\u017c\u0105cych do gda\u0144skich instytucji muzealnych eksponuj\u0105cych dzie\u0142a zwi\u0105zane z protestantyzmem, z ko\u015bcio\u0142\u00f3w nowo\u017cytnych np. \u017bu\u0142aw obraz\u00f3w emporowych i chrzcielnic. Niedost\u0119pne by\u0142y zabytki z ko\u015bcio\u0142\u00f3w Mazur, brak by\u0142o dzie\u0142 sztuki obrazowej w kalwi\u0144skiej niegdy\u015b Litwie. Pozostawa\u0142y ko\u015bcio\u0142y dziewi\u0119tnastowieczne, ale tu nale\u017ca\u0142oby po uzyskaniu zgody parafii i fundator\u00f3w prywatnych demontowa\u0107 obrazy czy witra\u017ce (uznaj\u0105c je za zabytki) i przekazywa\u0107 ich kopie lub fundowa\u0107 parafiom nowe o\u0142tarze.<\/p>\n\n\n\n
Polifoniczny protestantyzm w Polsce by\u0142 po 1920 roku za s\u0142aby pod r\u00f3\u017cnymi wzgl\u0119dami na trwaj\u0105ce latami tworzenie koncepcji i nast\u0119pnie budow\u0119 w\u0142asnego muzeum i to takiego, kt\u00f3re eksponowa\u0142oby zabytki r\u00f3\u017cnych wyzna\u0144. By\u0142aby to ekspozycja pro-obrazowego luteranizmu, anty- obrazowego kalwinizmu i innych wyzna\u0144, kt\u00f3rym obrazowo\u015b\u0107 by\u0142a ju\u017c oboj\u0119tna, a przynajmniej niegodna eksponowania. Protestantyzm jest bowiem religi\u0105 s\u0142owa, a u\u017cycie sztuki w procesie ewangelizacji by\u0142o zazwyczaj dydaktyczne i w zasadzie okaza\u0142o si\u0119 przej\u015bciowe. Nawet zobrazowane w\u0105tki pietystyczne, zwi\u0105zane z osobist\u0105 pobo\u017cno\u015bci\u0105 i opieraj\u0105ce si\u0119 cz\u0119sto o jezuickie traktaty teologiczne (jak Pia desideria<\/em> Hermana Hugo) nie zago\u015bci\u0142y w sztuce lutera\u0144skiej na d\u0142u\u017cej.<\/p>\n\n\n\n
Pozostawa\u0142y zabytki pi\u015bmiennictwa reformacyjnego. Ale z nich trudno jest stworzy\u0107 ciekaw\u0105, sta\u0142\u0105 ekspozycj\u0119 muzealn\u0105, gdzie czynnik artystyczny widoczny jest jedynie w wykonaniu opraw, stron tytu\u0142owych lub ilustracji tekstu. Mi\u0119dzywojenny protestantyzm polski \u2013 luteran\u00f3w, kalwinist\u00f3w, adwentyst\u00f3w, baptyst\u00f3w, anglikan\u00f3w i np. herrnhut\u00f3w skoncentrowa\u0142 si\u0119 na ewangelizacji np. do \u017byd\u00f3w, informacji, na utrzymywaniu spoisto\u015bci w\u0142asnych wyzna\u0144 i na relacjach z \u017cycia parafii i Ko\u015bcio\u0142\u00f3w. W latach 1918-1939 ukazywa\u0142o si\u0119 280 czasopism od Advent Beobachter<\/em> przez Ewangelika G\u00f3rno\u015bl\u0105skiego <\/em>po Zwiastuna Ewangelicznego <\/em>i \u017byd\u00f3w Chrze\u015bcijan<\/em>. Niekt\u00f3re z nich ukazywa\u0142y si\u0119 regularnie, niekt\u00f3re ukaza\u0142y si\u0119 w kilku egzemplarzach, ale razem tworzy\u0142y przestrze\u0144 \u017cycia intelektualnego polskiego protestantyzmu.<\/p>\n\n\n\n
1939 rok niemal przekre\u015bli\u0142 wielowiekowe dziedzictwo protestantyzmu w Polsce, a zmiany ludno\u015bciowe, polityczne i wyznaniowe po 1945 roku uniemo\u017cliwi\u0142y wytyczenie jakichkolwiek dr\u00f3g rozwoju w przypadku realnego zagro\u017cenia ze strony w\u0142adz komunistycznych.<\/p>\n\n\n\n
Pr\u00f3ba ostatecznego ustalenia czy pojawi\u0142a si\u0119 w nich koncepcja budowy wymaga bardzo szczeg\u00f3\u0142owej kwerendy i ich lektury, ale znawcy historii polskiego protestantyzmu okresu mi\u0119dzywojennego twierdz\u0105, \u017ce nie znajdziemy w nich takiego projektu. Protestantyzm w Polsce pozosta\u0142 polifoniczny, a wiele cennych zabytk\u00f3w, kt\u00f3re przetrwa\u0142y II wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 mo\u017cna zobaczy\u0107 nie w jednym miejscu, ale w muzeach i ko\u015bcio\u0142ach, tak\u017ce w tych w\u0142\u0105czonych w granice Polski \u2013 na Dolnym \u015al\u0105sku, na Pomorzu Zachodnim i na Mazurach. Jedyn\u0105 szans\u0105 na przygotowanie zbior\u00f3w Muzeum Polskiego Protestantyzmu jak na razie jest organizacja jednej, og\u00f3lnopolskiej wystawy, kt\u00f3r\u0105 przygotuje grupa wyspecjalizowanych naukowc\u00f3w i muzealnik\u00f3w. Ich przygotowanie merytoryczne pokaza\u0142 rok 2017.<\/p>\n\n\n\n
Piotr Birecki<\/em>
Uniwersytet Miko\u0142aja Kopernika w Toruniu<\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\n
\n
CZYTELNIA<\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
16.03.2020 | Na to pytanie mo\u017cna \u0142atwo odpowiedzie\u0107: nie mieli. Nale\u017cy zatem, chc\u0105c na nie mimo to pe\u0142niej odpowiedzie\u0107, rozszerzy\u0107 odpowied\u017a o analiz\u0119 przyczyn „nieistnienia” muze\u00f3w protestanckich w mi\u0119dzywojennej Rzeczypospolitej. Najpierw pokr\u00f3tce zanalizujmy stan wsp\u00f3\u0142czesny, zanim cofniemy si\u0119 w przesz\u0142o\u015b\u0107.  Mo\u017ce \u0142atwiej b\u0119dzie uzyska\u0107 bardziej z\u0142o\u017con\u0105 odpowied\u017a. Do dzi\u015b w Polsce nie powsta\u0142o stosowne muzeum,… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":7067,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-4537","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-czytelnia"],"aioseo_notices":[],"featured_image_src":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/Biblia_brzeska.jpg","featured_image_src_square":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/Biblia_brzeska.jpg","author_info":{"display_name":"Redaktor","author_link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?author=1"},"category_info":"Czytelnia<\/a>","tags_info":"","social_share_info":"<\/i><\/a><\/i><\/a><\/i><\/a>","wordExcerpt_info":"
<\/p>\n
16.03.2020 | \"\"<\/a><\/pre>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Na to pytanie mo\u017cna \u0142atwo odpowiedzie\u0107: nie mieli. Nale\u017cy zatem, chc\u0105c na nie mimo to pe\u0142niej odpowiedzie\u0107, rozszerzy\u0107 odpowied\u017a o analiz\u0119 przyczyn „nieistnienia” muze\u00f3w protestanckich w mi\u0119dzywojennej Rzeczypospolitej. Najpierw pokr\u00f3tce zanalizujmy stan wsp\u00f3\u0142czesny, zanim cofniemy si\u0119 w przesz\u0142o\u015b\u0107.  Mo\u017ce \u0142atwiej b\u0119dzie uzyska\u0107 bardziej z\u0142o\u017con\u0105 odpowied\u017a. Do dzi\u015b w Polsce nie powsta\u0142o stosowne muzeum, kt\u00f3re pr\u00f3cz zabytk\u00f3w pi\u015bmiennictwa reformacyjnego, prezentowa\u0142oby zabytki sztuki obrazowej takie jak: epitafia, obrazy sztalugowe pochodz\u0105ce z o\u0142tarzy czy empor, ambony, z\u0142otnictwo, rze\u017aba o\u0142tarzowa oraz sztuka funeralna. Sztuka protestancka obejmuje tak\u017ce dzie\u0142a grafiki, malarstwo portretowe lub obrazy figuralne, kt\u00f3rych tre\u015b\u0107 mo\u017cna wi\u0105za\u0107 z wizerunkami os\u00f3b nale\u017c\u0105cych do tego wyznania (grafiki Daniela Chodowieckiego), albo nale\u017cy interpretowa\u0107 je poprzez zwi\u0105zki z protestanckimi fundatorami (Strobla Daniel demaskuj\u0105cy przed Cyrusem k\u0142amstwo prorok\u00f3w Baala<\/em> fundacji D\u00f6nhof\u00f3w). Co istotne, dzie\u0142 zwi\u0105zanych z szeroko poj\u0119tym protestantyzmem jest na terenie Polski tyle, \u017ce zape\u0142ni\u0142y by z pewno\u015bci\u0105 olbrzymi gmach muzealny!<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Pierwsze regionalne muzeum protestanckie w Polsce powsta\u0142o dopiero w 1973 roku w Miko\u0142ajkach, w kt\u00f3rych na bazie zbior\u00f3w ksi\u0119dza pastora Pilchowskiego utworzono Muzeum Reformacji Polskiej, kt\u00f3re gromadzi zabytki pi\u015bmiennictwa zwi\u0105zane z protestantami na dzisiejszych Mazurach. Druga plac\u00f3wka muzealna utworzona zosta\u0142a w Cieszynie w 2009 roku jako Muzeum Protestantyzmu, ale koncentruj\u0105c si\u0119 na gromadzeniu regionalnych zabytk\u00f3w pi\u015bmiennictwa z terenu \u015al\u0105ska Cieszy\u0144skiego. Niekt\u00f3re parafie dzi\u015b podejmuj\u0105 kolejne samodzielne inicjatywy wystawiennicze, jak np. parafia ewangelicko-augsburska w Katowicach, kt\u00f3ra otworzy\u0142a w nawie ko\u015bcio\u0142a w\u0142asne muzeum parafialne, w kt\u00f3rym mo\u017cna ogl\u0105da\u0107 ciekawe zdj\u0119cia i zabytki pi\u015bmiennictwa, w tym Bibli\u0119 Radziwi\u0142\u0142owsk\u0105, zw. Brzesk\u0105 z 1564 roku.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\n
\"\"
Fragment strony dedykacyjnej Biblii brzeskiej, 1563<\/span><\/em><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
W Europie zabytki zwi\u0105zane z protestantyzmem eksponowane s\u0105 w Genewie (Mus\u00e8e International de la Reforme), w Edynburgu (John Knox House), w Wittenberdze i Eisleben (Luther Haus) czy w Nojon (Le mus\u00e8e Jean Calvin). Tym samym pokazuj\u0105 dorobek religijny \u201eOjc\u00f3w Za\u0142o\u017cycieli\u201d i wskazuj\u0105, \u017ce tak r\u00f3\u017cnorodna gama zjawisk zwi\u0105zana z reformacj\u0105 i protestantyzmem europejskim jest trudna do wyeksponowania w jednym kompleksie muzealnym. \u0141atwiej jest przygotowa\u0107 mi\u0119dzynarodow\u0105 wystaw\u0119 dotycz\u0105c\u0105 jednego wyznania. Przyk\u0142adem zorganizowana w Berlinie w 2009 roku wystawa Calvinismus. Die Reformierten in Deutschland und Europa<\/em>, na kt\u00f3rej wyeksponowano zabytki pochodz\u0105ce zar\u00f3wno z Biblioteki Jana \u0141askiego w Emden, jak i dzie\u0142a z Konwentu \u015bw. Katarzyny w Utrechcie oraz seria wystaw europejskich zwi\u0105zanych z pi\u0119\u0107setleciem umieszczenia na drzwiach ko\u015bcio\u0142a zamkowego w Wittenberdze dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu pi\u0119ciu tez Marcina Lutra.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Dziedzictwo protestantyzmu w Polsce, podobnie jak w Europie te\u017c nie jest jednorodne: luteranizm, kalwinizm, arianizm, menonityzm i inne od\u0142amy szeroko poj\u0119tego ewangelicyzmu m\u00f3wi\u0105 nam raczej o wielo\u015bci dziedzictw. Czym innym jest pami\u0119\u0107 o kalwi\u0144skich Litwinach, pruskich luteranach a czym innym o \u017cu\u0142awskich menonitach.  Czym innym pami\u0119\u0107 Polaka luteranina na \u015al\u0105sku Cieszy\u0144skim, a czym innym Polaka luteranina w Warszawie czy w Poznaniu, pr\u00f3cz innych pami\u0119ci Niemc\u00f3w, S\u0142owak\u00f3w, Mazur\u00f3w czy Kaszub\u00f3w. Brak sp\u00f3jnego dziedzictwa \u0142\u0105czy si\u0119 tak\u017ce z brakiem wi\u0119kszych, jednolitych konfesyjnie terytori\u00f3w, kt\u00f3re pozwala\u0142yby ewangelickim mieszka\u0144com III Rzeczypospolitej identyfikowa\u0107 si\u0119 szerzej ni\u017c swojska, np. cieszy\u0144ska \u201eMa\u0142a Ojczyzna\u201d. Jednolity konfesyjnie obszar nigdy nie powsta\u0142, ze wzgl\u0119du na wielokonfesyjno\u015b\u0107 I i II Rzeczypospolitej, w kt\u00f3rej granicach mieszkali, najog\u00f3lniej identyfikuj\u0105c wyznania: katolicy, protestanci, \u017cydzi i prawos\u0142awni (na terenie Prus Zachodnich w\u0142\u0105czonych do polskiego Pomorza Nadwi\u015bla\u0144skiego do 1920 roku mieszka\u0142o blisko 500 000 ewangelik\u00f3w). W granicach PRL i III Rzeczypospolitej znalaz\u0142y si\u0119 tereny protestanckich dawnych Prus Wschodnich, Dolnego i G\u00f3rnego \u015al\u0105ska, w kt\u00f3rych protestanci stanowili niegdy\u015b ponad 50% ludno\u015bci, ale trudno je zaliczy\u0107 do polskiego protestantyzmu (o ile takie poj\u0119cie w og\u00f3le powinno istnie\u0107). Ulotno\u015b\u0107 wspomnianej pami\u0119ci, \u201epolskiej pami\u0119ci\u201d \u0142\u0105czy si\u0119 ze wsp\u00f3\u0142czesnymi procesami \u015bwiadomego, politycznego zacierania dziedzictwa polskiego protestantyzmu, do kt\u00f3rego nale\u017cy przecie\u017c wpisa\u0107 nie tylko zabytki sztuki, ale zar\u00f3wno gor\u0105cego kalwinist\u0119 Miko\u0142aja Reja, jak i zamordowanego przez hitlerowc\u00f3w luteranina biskupa Juliusza Bursche.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Po II wojnie \u015bwiatowej, w nowej, komunistycznej rzeczywisto\u015bci, Ko\u015bcio\u0142y protestanckie trac\u0105ce setki budynk\u00f3w ko\u015bcielnych postrzegane by\u0142y jako element wrogi, nacjonalistyczny, podobnie jak Cerkiew prawos\u0142awna, kt\u00f3rej wp\u0142ywy starano si\u0119 ograniczy\u0107 w okresie mi\u0119dzywojennym, niszcz\u0105c jej baz\u0119 materialn\u0105 (akcja burzenia na Kresach cerkwi w latach trzydziestych XX wieku). Silnie powi\u0105zanie nacjonalizmu Cesarstwa Niemieckiego z Ko\u015bcio\u0142em ewangelicko-unijnym sprawi\u0142, \u017ce maj\u0105tek parafii, potraktowany jako mienie poniemieckie i porzucone, po rozwi\u0105zaniu struktur Ko\u015bcio\u0142a unijnego albo systematycznie niszczono, albo w przypadku upominania si\u0119 o puste ko\u015bcio\u0142y, przekazywano Ko\u015bcio\u0142owi katolickiemu na \u015bwi\u0105tynie tego wyznania.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Rok 2017 by\u0142 \u015bwietn\u0105 okazj\u0105 do organizacji jednej, og\u00f3lnopolskiej wystawy zwi\u0105zanej z pi\u0119\u0107setleciem Reformacji Marcina Lutra, jednak nie uda\u0142o si\u0119 jej (kolejny zreszt\u0105 raz) zrealizowa\u0107. Odby\u0142y si\u0119 za to liczne wystawy i panele dyskusyjne w Katowicach, Gda\u0144sku, Toruniu, Wroc\u0142awiu, Bielsku-Bia\u0142ej, Wschowie, S\u0142upsku, Bytowie, Olsztynie, P\u0142ocku czy Szamotu\u0142ach i w Z\u0142otowie. O ile Ojczyna zachowa\u0142a si\u0119 nadzwyczaj ostro\u017cnie w stosunku do dziedzictwa reformacji, odmawiaj\u0105c mu godnej pozycji w historii i tera\u017aniejszo\u015bci III Rzeczypospolitej, to Ma\u0142e Ojczyzny zareagowa\u0142y niezwykle energicznie. Ilo\u015b\u0107 wyeksponowanych wtedy na lokalnych ekspozycjach dzie\u0142 sztuki bez problemu pozwoli\u0142aby stworzy\u0107 niezwykle ciekaw\u0105 i r\u00f3\u017cnorodn\u0105 ekspozycj\u0119, pozwalaj\u0105c\u0105 pozna\u0107 zabytki pi\u015bmiennictwa, architektury i sztuki obrazowej, rozpoczynaj\u0105c od Apokalipsy<\/em> w t\u0142umaczeniu Miko\u0142aja Reja, przez obrazy Antona M\u00f6llera do np. fotos\u00f3w ko\u015bcio\u0142\u00f3w ewangelickich w \u015awidnicy, w Warszawie czy w Gda\u0144sku. Zatem by\u0142oby to niezwykle ciekawe Muzeum Protestantyzmu w Polsce.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Zanim przyst\u0105pimy do odpowiedzi na pytanie o nieistnienie protestanckiego muzeum w mi\u0119dzywojennej Polsce, odpowiedzie\u0107 nale\u017cy sobie na inne pytania: dlaczego nie powsta\u0142o np. muzeum (polskiego) katolicyzmu? Czy przeszkod\u0105 by\u0142 tu komponent narodowo\u015bciowy (kszta\u0142t wyznania?), zwi\u0105zany ze zmianami terytorialnymi i ludno\u015bciowymi Polski przed i porozbiorowej? Powojenna homogenizacja pejza\u017cu wyznaniowego? A dlaczego wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie powsta\u0142o Muzeum Historii \u017byd\u00f3w Polskich? Zatem mamy Muzeum \u017byd\u00f3w Polskich, a nie mamy Muzeum Katolik\u00f3w Polskich i Muzeum Protestant\u00f3w Polskich. Ale czy ostatnie z tych muze\u00f3w mia\u0142oby prawid\u0142ow\u0105 nazw\u0119? Mamy protestant\u00f3w polskich? Protestant\u00f3w (obcych) w Polsce? Je\u015bli obecnie w Polsce \u017cyje oko\u0142o 150 000 przedstawicieli r\u00f3\u017cnych wyzna\u0144 ewangelickich i ewangelicznych, w tym pr\u00f3cz luteran i \u015bladowo obecnych kalwinist\u00f3w tak\u017ce baptyst\u00f3w czy zielono\u015bwi\u0105tkowc\u00f3w, to m\u00f3wienie o tworzeniu muzeum protestanckiego by\u0142oby m\u00f3wieniem o tworzeniu Muzeum Przesz\u0142o\u015bci Polskiego Protestantyzmu. By\u0142oby to muzeum edukacyjne, komemoratywne, ucz\u0105ce o polifonicznej pod wzgl\u0119dem wyznaniowym polskiej przesz\u0142o\u015bci.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Teraz spr\u00f3bujmy odpowiedzie\u0107 na pytanie, dlaczego w okresie mi\u0119dzywojennym nie powsta\u0142o Muzeum Protestantyzmu w Polsce. Kto, gdzie i po co mia\u0142by je utworzy\u0107? Po 1920 roku na terenie II Rzeczypospolitej dzia\u0142a\u0142y Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelickie, w kt\u00f3rych dzia\u0142a\u0142o 800 000 wiernych, z czego blisko 70% stanowili etniczny Niemcy. W Ko\u015bciele ewangelicko-augsburskim, aktywnym na terenie zaboru rosyjskiego, a kt\u00f3ry jako nie musia\u0142 dokonywa\u0107 przekszta\u0142ce\u0144 strukturalnych zwi\u0105zanych ze zmian\u0105 granic 200 000 os\u00f3b stanowili Polacy. W tym czasie Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-unijny, na terenie Prus i Wielkopolski przekszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w Ewangelicki Ko\u015bci\u00f3\u0142 Unijny w Polsce, zbory z terenu G\u00f3rnego \u015al\u0105ska utworzy\u0142y Ewangelicki Ko\u015bci\u00f3\u0142 Unijny na polskim G\u00f3rnym \u015al\u0105sku a zbory nale\u017c\u0105ce do dawnej Superintendentury Galicji i Bukowiny Ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego austriackiej Przedlitawii zerwa\u0142y administracyjne zwi\u0105zki z Ko\u015bcio\u0142em austriackim, zak\u0142adaj\u0105c Ko\u015bci\u00f3\u0142 Ewangelicki Augsburskiego i Helweckiego Wyznania w Ma\u0142opolsce. W stolicy II RP dzia\u0142a\u0142 Warszawski Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-reformowany, w kt\u00f3rego strukturach dzia\u0142ali g\u0142\u00f3wnie Polacy i Czesi.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Powsta\u0142y one w wi\u0119kszo\u015bci na bazie zinstytucjonalizowanych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w powo\u0142anych do \u017cycia w XIX wieku, w kt\u00f3rych czynnik narodowy i nacjonalistyczny (opieraj\u0105cy si\u0119 na prze\u015bwiadczeniu, \u017ce nar\u00f3d jest najwy\u017csz\u0105 warto\u015bci\u0105 i jedyn\u0105 form\u0105 uspo\u0142ecznienia) zacz\u0105\u0142 odgrywa\u0107 znacz\u0105c\u0105, ale nie decyduj\u0105c\u0105 rol\u0119. Rola ta nie wygas\u0142a nagle na terytorium II Rzeczypospolitej utworzonej po 1918 roku. Polityka wywiera\u0142a ci\u0105gle istotny wp\u0142yw na rozumienie Ko\u015bcio\u0142a jako cia\u0142a Chrystusa. Protestanckie Ko\u015bcio\u0142y narodowe swe korzenie symbolicznie opiera\u0142y na Ewangelii, ale fizycznie o granice pa\u0144stw \u015bwieckich. Powersalska rzeczywisto\u015b\u0107 polityczna doprowadzi\u0142a do migracji ewangelik\u00f3w-Niemc\u00f3w do Niemiec i Austrii i do znacznego \u201ewyludnienia\u201d parafii. Spadek liczby wiernych np. na Pomorzu do oko\u0142o 10% stan\u00f3w sprzed I wojny \u015bwiatowej doprowadzi\u0142 min. do wynajmowania ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolikom czy prawos\u0142awnym. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski, zwi\u0105zany z \u017cywio\u0142em polskim rozpocz\u0105\u0142 ekspansj\u0119 na le\u017c\u0105ce poza zaborem obszary Rzeczypospolitej, a bp. Bursche walczy\u0142 o polski kszta\u0142t parafii w tych parafiach, kt\u00f3re opanowane by\u0142y przez \u017cywio\u0142 niemiecki. A za budow\u0119 muzeum odpowiedzialny by\u0107 powinien Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Nasilaj\u0105ce si\u0119 problemy polityczne, gospodarcze, silne wp\u0142ywy katolicyzmu na \u017cycie polityczne spowodowa\u0142y, \u017ce nie my\u015blano o budowie np. w Warszawie muzeum, kt\u00f3re eksponowa\u0142oby\u2026 No w\u0142a\u015bnie, co? Wiek XIX znacznie ograniczy\u0142 rol\u0119 sztuki we wn\u0119trzu ko\u015bcio\u0142a protestanckiego. Tworzenie muzeum musia\u0142o by wi\u0119c oprze\u0107 si\u0119 o demonta\u017c i wyw\u00f3zk\u0119 g\u0142\u00f3wnie z Wojew\u00f3dztwa Pomorskiego i Wielkopolski dzie\u0142 nale\u017c\u0105cych do gda\u0144skich instytucji muzealnych eksponuj\u0105cych dzie\u0142a zwi\u0105zane z protestantyzmem, z ko\u015bcio\u0142\u00f3w nowo\u017cytnych np. \u017bu\u0142aw obraz\u00f3w emporowych i chrzcielnic. Niedost\u0119pne by\u0142y zabytki z ko\u015bcio\u0142\u00f3w Mazur, brak by\u0142o dzie\u0142 sztuki obrazowej w kalwi\u0144skiej niegdy\u015b Litwie. Pozostawa\u0142y ko\u015bcio\u0142y dziewi\u0119tnastowieczne, ale tu nale\u017ca\u0142oby po uzyskaniu zgody parafii i fundator\u00f3w prywatnych demontowa\u0107 obrazy czy witra\u017ce (uznaj\u0105c je za zabytki) i przekazywa\u0107 ich kopie lub fundowa\u0107 parafiom nowe o\u0142tarze.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Polifoniczny protestantyzm w Polsce by\u0142 po 1920 roku za s\u0142aby pod r\u00f3\u017cnymi wzgl\u0119dami na trwaj\u0105ce latami tworzenie koncepcji i nast\u0119pnie budow\u0119 w\u0142asnego muzeum i to takiego, kt\u00f3re eksponowa\u0142oby zabytki r\u00f3\u017cnych wyzna\u0144. By\u0142aby to ekspozycja pro-obrazowego luteranizmu, anty- obrazowego kalwinizmu i innych wyzna\u0144, kt\u00f3rym obrazowo\u015b\u0107 by\u0142a ju\u017c oboj\u0119tna, a przynajmniej niegodna eksponowania. Protestantyzm jest bowiem religi\u0105 s\u0142owa, a u\u017cycie sztuki w procesie ewangelizacji by\u0142o zazwyczaj dydaktyczne i w zasadzie okaza\u0142o si\u0119 przej\u015bciowe. Nawet zobrazowane w\u0105tki pietystyczne, zwi\u0105zane z osobist\u0105 pobo\u017cno\u015bci\u0105 i opieraj\u0105ce si\u0119 cz\u0119sto o jezuickie traktaty teologiczne (jak Pia desideria<\/em> Hermana Hugo) nie zago\u015bci\u0142y w sztuce lutera\u0144skiej na d\u0142u\u017cej.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Pozostawa\u0142y zabytki pi\u015bmiennictwa reformacyjnego. Ale z nich trudno jest stworzy\u0107 ciekaw\u0105, sta\u0142\u0105 ekspozycj\u0119 muzealn\u0105, gdzie czynnik artystyczny widoczny jest jedynie w wykonaniu opraw, stron tytu\u0142owych lub ilustracji tekstu. Mi\u0119dzywojenny protestantyzm polski \u2013 luteran\u00f3w, kalwinist\u00f3w, adwentyst\u00f3w, baptyst\u00f3w, anglikan\u00f3w i np. herrnhut\u00f3w skoncentrowa\u0142 si\u0119 na ewangelizacji np. do \u017byd\u00f3w, informacji, na utrzymywaniu spoisto\u015bci w\u0142asnych wyzna\u0144 i na relacjach z \u017cycia parafii i Ko\u015bcio\u0142\u00f3w. W latach 1918-1939 ukazywa\u0142o si\u0119 280 czasopism od Advent Beobachter<\/em> przez Ewangelika G\u00f3rno\u015bl\u0105skiego <\/em>po Zwiastuna Ewangelicznego <\/em>i \u017byd\u00f3w Chrze\u015bcijan<\/em>. Niekt\u00f3re z nich ukazywa\u0142y si\u0119 regularnie, niekt\u00f3re ukaza\u0142y si\u0119 w kilku egzemplarzach, ale razem tworzy\u0142y przestrze\u0144 \u017cycia intelektualnego polskiego protestantyzmu.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
1939 rok niemal przekre\u015bli\u0142 wielowiekowe dziedzictwo protestantyzmu w Polsce, a zmiany ludno\u015bciowe, polityczne i wyznaniowe po 1945 roku uniemo\u017cliwi\u0142y wytyczenie jakichkolwiek dr\u00f3g rozwoju w przypadku realnego zagro\u017cenia ze strony w\u0142adz komunistycznych.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Pr\u00f3ba ostatecznego ustalenia czy pojawi\u0142a si\u0119 w nich koncepcja budowy wymaga bardzo szczeg\u00f3\u0142owej kwerendy i ich lektury, ale znawcy historii polskiego protestantyzmu okresu mi\u0119dzywojennego twierdz\u0105, \u017ce nie znajdziemy w nich takiego projektu. Protestantyzm w Polsce pozosta\u0142 polifoniczny, a wiele cennych zabytk\u00f3w, kt\u00f3re przetrwa\u0142y II wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 mo\u017cna zobaczy\u0107 nie w jednym miejscu, ale w muzeach i ko\u015bcio\u0142ach, tak\u017ce w tych w\u0142\u0105czonych w granice Polski \u2013 na Dolnym \u015al\u0105sku, na Pomorzu Zachodnim i na Mazurach. Jedyn\u0105 szans\u0105 na przygotowanie zbior\u00f3w Muzeum Polskiego Protestantyzmu jak na razie jest organizacja jednej, og\u00f3lnopolskiej wystawy, kt\u00f3r\u0105 przygotuje grupa wyspecjalizowanych naukowc\u00f3w i muzealnik\u00f3w. Ich przygotowanie merytoryczne pokaza\u0142 rok 2017.<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Piotr Birecki<\/em>
Uniwersytet Miko\u0142aja Kopernika w Toruniu<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
CZYTELNIA<\/a><\/div>\n
<\/div>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\n<\/p>\n","comment_info":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4537","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4537"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4537\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7292,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4537\/revisions\/7292"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/7067"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4537"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4537"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4537"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}