{"id":2497,"date":"2018-06-01T15:45:11","date_gmt":"2018-06-01T13:45:11","guid":{"rendered":"http:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=2497"},"modified":"2021-04-23T18:50:11","modified_gmt":"2021-04-23T16:50:11","slug":"aldona-tolysz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=2497","title":{"rendered":"Aldona TO\u0141YSZ | W s\u0142u\u017cbie higieny. Muzea i wystawy higieniczne do 1918 r. w Kr\u00f3lestwie Polskim"},"content":{"rendered":"\n
01.06.2018 | \"\"<\/pre>\n\n\n
\u00a0<\/p>\n
Wiek XIX odcisn\u0105\u0142 pi\u0119tno bodaj na ka\u017cdej dziedzinie ludzkiego \u017cycia. By\u0142a to epoka wynalazk\u00f3w, odkry\u0107 i upowszechniania wiedzy na niespotykan\u0105 wcze\u015bniej skal\u0119. Proces ten doskonale ilustruje rozw\u00f3j wiedzy na temat ludzkiego zdrowia, kt\u00f3ra chocia\u017c nawi\u0105zywa\u0142a do\u00a0 nazwy greckiej bogini zdrowia Hyg\u00edeii, prawdziwy rozkwit przezywa\u0142a w drugiej po\u0142owie XIX i na pocz\u0105tku XX wieku. Pierwsze badania z dziedziny higieny prowadzi\u0142 Max Joseph von Pettenkofer (1818-1901), niemiecki chemik i higienista, kt\u00f3ry bada\u0142 wp\u0142yw zanieczyszczenia powietrza i otoczenia na kondycj\u0119 ludzkiego zdrowia. Niebagatelny wp\u0142yw na rozw\u00f3j wiedzy z tej dziedziny mia\u0142o tak\u017ce odkrycie przez Roberta Kocha (1848-1910) m.in. bakterii wywo\u0142uj\u0105cych choler\u0119 czy gru\u017alic\u0119, oraz podejmowanie dzia\u0142a\u0144 prewencyjnych. Dziedzin\u0119 higieny zakre\u015blano szeroko. Jak podaje Encyklopedia Orgelbranda: higiena to \u201ecz\u0119\u015b\u0107 nauki lekarskiej, kt\u00f3rej zadaniem jest gruntowne zbadanie i dok\u0142adna znajomo\u015b\u0107 zewn\u0119trznych czynnik\u00f3w \u017cycia i zale\u017c\u0105cych od nich przyczyn chorobowych\u201d, a dalej: \u201eWszystkie pa\u0144stwa cywilizowane pozna\u0142y ju\u017c dzisiaj niezwyk\u0142\u0105 donios\u0142o\u015b\u0107 H[igieny] tak w \u017cyciu jednostek, jak i ca\u0142ych spo\u0142ecze\u0144stw, st\u0105d ruch w dziedzinie urz\u0105dze\u0144 higienicznych w ostatniej \u0107wierci XIX wieku jest bardzo \u017cywy; tu nale\u017c\u0105: kanalizacje, wodoci\u0105gi, izolacyjne szpitale dla chorych zaka\u017anych, osuszanie b\u0142ot, regulacja rzek\u201d (Encyklopedia powszechna 1900: 220). Na kanwie wspomnianych odkry\u0107 i zainteresowa\u0144 coraz liczniej zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 stowarzyszenia popularyzuj\u0105ce higieniczny styl \u017cycia, m.in. Towarzystwo Ochrony zdrowia ludu\u201d, Towarzystwo Walki z chorobami zaka\u017anymi czy Towarzystwo Hygieniczne [Zdrowie 1900: 168]. Jednym ze sposob\u00f3w na popularyzacj\u0119 zasad higieny w spo\u0142ecze\u0144stwie by\u0142a organizacja wystaw regionalnych, krajowych i powszechnych, a tak\u017ce zak\u0142adanie muze\u00f3w higienicznych.<\/p>\n
Na obszarze Kr\u00f3lestwa Polskiego dzia\u0142ania takie podejmowano w tym samym czasie co w innych krajach europejskich. Jednym z najwa\u017cniejszych inicjator\u00f3w dzia\u0142a\u0144 na rzecz higieny by\u0142 dr J\u00f3zef Polak (1857-1928), kierownik Instytutu Szczepienia Ospy przy Szpitalu Dzieci\u0105tka Jezus w Warszawie, publicysta, za\u0142o\u017cyciel czasopisma \u201eZdrowie\u201d, cz\u0142onek m.in. Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego i British Medical Association w Londynie. Jego zaanga\u017cowanie umo\u017cliwi\u0142o organizacj\u0119 w 1887 roku pierwszej w Warszawie, a trzeciej (pi\u0105tej) w Europie\u00a0[1]<\/a> wystawy higienicznej. Jej celem by\u0142o poszerzenie wiedzy og\u00f3\u0142u na temat higieny \u017cycia, a tak\u017ce pobudzenie przemys\u0142u do dzia\u0142ania na rzecz zdrowia. Co wi\u0119cej by\u0142a to pierwsza ekspozycja \u201e(\u2026) z cech\u0105 dydaktyczn\u0105 t.j. wystaw\u0105 w kt\u00f3rej udzia\u0142 nie pozostawiony jest tylko wystawcom, ale i sam zarz\u0105d podj\u0105\u0142 si\u0119 pracy przedstawienia pogl\u0105dowo obecnego stanu hygjeny\u201d [Katalog 1887: 2]. Patronat nad wystawa obj\u0119\u0142a hrabina Aleksandra z Potockich Potocka (1818-1892) w\u0142a\u015bcicielka d\u00f3br wilanowskich i dzia\u0142aczka charytatywna, a w sk\u0142ad komitetu organizacyjnego weszli lekarze i in\u017cynierowie, zwi\u0105zani z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 dobroczynn\u0105\u00a0[2]<\/a>.<\/p>\n
Pomys\u0142 organizacji wystawy po\u015bwi\u0119conej dziedzinie zdawa\u0142oby si\u0119 mniej atrakcyjnej ni\u017c pokaz inwentarza przyjmowany by\u0142 z pewnym sceptycyzmem, jak podaje relacja z czasopisma \u201eZdrowie\u201d: \u201e(\u2026) wszyscy przyj\u0119li projekt ten jako szale\u0144stwo. R\u00f3wnie \u0142atwo, stworzy\u0107 by\u0142oby mo\u017cna w Syberii galeri\u0119 obraz\u00f3w\u201d (Historia PTH). Tymczasem w ci\u0105gu dw\u00f3ch miesi\u0119cy uda\u0142o si\u0119 zorganizowa\u0107 przy placu Ujazdowskim wystaw\u0119 podzielon\u0105 na kilka sekcji tematycznych. By\u0142y to dzia\u0142 biologiczny z sekcjami fizyko-chemiczn\u0105 i paso\u017cytnicz\u0105, budowlany, wychowawczy, szpitalny, przemys\u0142owy oraz statystyczny. \u201eNa przestrzeni t\u00e9j \u2013 jak pisa\u0142 sprawozdawca \u201eBiblioteki Warszawskiej\u201d \u2013 wytkni\u0119to kilka plac\u00f3w, przeprowadzono ulice, za\u0142o\u017cono sadzawki, trawniki, fontann\u0119, wzniesiono oko\u0142o 50 mniejszych i wi\u0119kszych budynk\u00f3w, s\u0142owem, powsta\u0142o miasteczko, kt\u00f3remu dziennikarze nadali miano Hygepola\u201d [B.P. 1887: 91]\u00a0[3]<\/a>. Zasady i metody organizacji ekspozycji nie r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 zbytnio od u\u017cywanych na innych pokazach \u2013 dominowali wystawcy prywatni oraz przedstawiciele zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych. Sekcje tematyczne zaopatrzone by\u0142y w materia\u0142y informacyjne, najcz\u0119\u015bciej w postaci tablic i wykres\u00f3w, informuj\u0105cych o dobrych i z\u0142ych praktykach oraz wzorach wartych na\u015bladowania.<\/p>\n
Sukces pierwszej wystawy higienicznej\u00a0[4]<\/a> nie pom\u00f3g\u0142 w utworzeniu w Warszawie Towarzystwa Higienicznego, pomimo stara\u0144 cz\u0142onk\u00f3w komitetu wystawowego i opracowania regulaminu stowarzyszenia. Trudno ustali\u0107, czy w projekcie przewidziano utworzenie muzeum, jednak zwa\u017cywszy na \u00f3wczesne praktyki, jest to niemal pewne. Tym bardziej, \u017ce przy opracowaniu statut zatwierdzonego 10 lat p\u00f3\u017aniej Towarzystwa, kt\u00f3ry przewidywa\u0142 otwarcie Muzeum Higienicznego, bazowano na wcze\u015bniejszym projekcie. Istotnym argumentem za powo\u0142aniem takiej instytucji by\u0142y wykonane na potrzeby wystawy eksponaty, kt\u00f3re mog\u0142yby sta\u0107 si\u0119 zaczynem dla muzealnej kolekcji. Niestety, brak zaplecza instytucjonalnego sprawi\u0142, \u017ce powsta\u0142y w\u00f3wczas zbi\u00f3r uleg\u0142 rozproszeniu.<\/p>\n
Kolejna wystawa higieniczna zosta\u0142a otwarta dopiero dziewi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w 1896 roku, tak\u017ce z inicjatywy redakcji czasopisma \u201eZdrowie\u201d. Swoim rozmiarem przewy\u017cszy\u0142a pierwsz\u0105 ekspozycj\u0119: \u201eUrz\u0105dzenie samego placu wymaga\u0142o nawiezienia blizko miliona tur ziemi i urz\u0105dzenia wodoci\u0105gu, rozleg\u0142ej kanalizacyi i plantacyi. Budynki projektowano i zdobiono przy udziale sekcyi dekoracyjnej pod przewodnictwem prof. Gersona, przy licznym udziale malarzy i rze\u017abiarzy, znanych w kraju (\u017bmurko, Pi\u0105tkowski, Alchimowicz, Wasilewski i inni). (\u2026) Oddzielny budynek wzniesiono dla oddzia\u0142u bakteriologicznego, postawiono chat\u0119 wiejsk\u0105, rze\u017ani\u0119 ma\u0142omiasteczkow\u0105, \u0142a\u017ani\u0119 ludow\u0105. W budynku g\u0142\u00f3wnym, ozdobionym malowid\u0142ami pierwszorz\u0119dnych artyst\u00f3w, w budynkach mniejszych wystawowych i kioskach znalaz\u0142y pomieszczenia okazy blisko czterystu wystawc\u00f3w, w tej liczbie ca\u0142ych komitet\u00f3w dydaktycznych Wystawy [Artyku\u0142 wst\u0119pny, 1910: 373]. Do cel\u00f3w naukowych i prezentacji eksponat\u00f3w s\u0142u\u017cy\u0142y pawilon g\u0142\u00f3wny, barak szpitalny, instytut bakteriologiczny, hala gimnastyczna, chata w\u0142o\u015bcia\u0144ska, \u0142a\u017ania, rze\u017ania ma\u0142omiasteczkowa, budynek eksponatowy sekcji ludowej oraz kioski prywatne, cz\u0119\u015bciowo utrzymane w \u201echarakterze naukowym\u201d\u00a0[5]<\/a>.<\/p>\n
Po raz kolejny jednak wystawa nie doprowadzi\u0142a do powstania muzeum higienicznego. Na potrzeb\u0119 stworzenia takiej instytucji zwracano jednak uwag\u0119. \u201eJedn\u0105 z kwestyj, omawianych obecnie niemal codziennie w prasie warszawskiej \u2013 jak donosi\u0142 jeden z reporter\u00f3w \u2013 jest projekt utworzenia Muzeum hygienicznego. Okazy s\u0105, bo pozosta\u0142y po wystawie hygienicznej, ofiarowali je lekarze i przemys\u0142owcy, ale nie ma lokalu, w kt\u00f3rym mo\u017cna by je z\u0142o\u017cy\u0107 i uporz\u0105dkowa\u0107. Ko\u0142atano podobno do zarz\u0105du Muzeum przemys\u0142u i rolnictwa o u\u017cyczenie chocia\u017cby jednej ma\u0142ej salki, ale otrzymano odpowied\u017a odmown\u0105, bo gmach jest za szczup\u0142y (\u2026)\u201d [Gazeta Przemys\u0142owo-Rzemie\u015blnicza, 1896: 342]. W 1898 roku status Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego (WTH) zosta\u0142 zatwierdzony przez Genera\u0142-Gubernatora Warszawy, daj\u0105c pocz\u0105tek dzia\u0142alno\u015bci stowarzyszenia. Zgodnie z tre\u015bci\u0105 ustawy Towarzystwa,\u00a0 pkt 2, ust. b), w ramach dzia\u0142alno\u015bci Towarzystwa przewidziano propagowanie wiedzy z zakresu higieny, m.in. poprzez: \u201eurz\u0105dzanie pracowni do bada\u0144 hygjenicznych, gromadzenie zbior\u00f3w hygjenicznych, za\u0142o\u017cenie muzeum, urz\u0105dzanie wystaw hygjenicznych i t. p.\u201d [Ustawa]. Zapis ten nie uchroni\u0142 okaz\u00f3w II Wystawy higienicznej przed rozproszeniem, ale zapewni\u0142 teoretyczne podstawy dla dzia\u0142a\u0144 kolekcjonerskich w przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n
Kolejne ekspozycje higieniczne organizowane by\u0142y pod egid\u0105 WTH, kt\u00f3rego organem wydawniczym sta\u0142o si\u0119 czasopismo \u201eZdrowie\u201d. W 1903 roku przygotowano sekcj\u0119 higieniczn\u0105 na potrzeby Wystawy w\u0142o\u015bcia\u0144skiej w Miechowie, tego samego roku tak\u017ce odby\u0142a si\u0119 w Warszawie, znaczni mniejsza od poprzednich, wystawa higieniczna w Ratuszu Miejskim, z okazji zjazdu higienist\u00f3w, w 1905 roku w Muzeum Przemys\u0142u i Rolnictwa w Warszawie. Kolejne ekspozycje, w kt\u00f3rych uczestniczy\u0142a WTH to m.in. objazdowa Wystawa przeciwalkoholiczna z 1909 roku oraz Wystawa miast i ogrod\u00f3w (1910) oraz Wystawa miast i urz\u0105dze\u0144 mieszkalnych (1914). By\u0142y to znacznie mniejsze ekspozycje, o charakterze informacyjno-dydaktycznym. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 ta wpisywa\u0142a si\u0119 w og\u00f3lnie panuj\u0105ce przekonanie, \u017ce \u201ePeryodyczne urz\u0105dzanie wystaw, coby mog\u0142y pogl\u0105dowo okaza\u0107 i systematycznie ugrupowa\u0107 wyniki ostatnich udoskonale\u0144 technicznych w zastosowaniach teorii higienicznych, \u2013 mo\u017cno\u015b\u0107 zapoznania szeroki\u00e9j publiczno\u015bci z urz\u0105dzeniami, co skutecznie z chorobnemi przypad\u0142o\u015bciami walczy\u0107 mog\u0105, ma znaczenie pierwszorz\u0119dne w \u017cyciu\u00a0 spo\u0142eczn\u00e9m narod\u00f3w, daj\u0105c mo\u017cno\u015b\u0107 popularyzowania i szerokiego rozpowszechniania jednego z najwa\u017cniejszych postulat\u00f3w prawid\u0142owego i pomy\u015blnego rozwoju spo\u0142ecznego \u2013 zdrowia i jego choroby\u201d [Dani\u0142owicz-Strzelbicki, 1898: 160].<\/p>\n
Dla samej instytucji szczeg\u00f3lnie istotna sta\u0142a si\u0119 wystawa Walka z chorobami zaka\u017anymi, urz\u0105dzona w 1914 roku, jako pierwsza wystawa w nowo wybudowanej siedzibie Towarzystwa. Zgromadzone na niej zbiory mia\u0142y by\u0107 zaczynem dla kolekcji muzealnej. Jak bowiem podkre\u015blano, \u201eW.T.H., nie posiadaj\u0105c odpowiedniego miejsca na muzeum, stara\u0142o si\u0119 wielokrotnie zadanie to, chocia\u017cby czasowo zast\u0105pi\u0107 przez urz\u0105dzanie szeregu wystaw hygienicznych wielkich lub mniejszych, sta\u0142ych lub ruchomych (\u2026). Dzia\u0142alno\u015b\u0107 ta, aczkolwiek bardzo wa\u017cna w skutkach, nie mog\u0142a i nie mo\u017ce, zast\u0105pi\u0107 w zupe\u0142no\u015bci muzeum hygienicznego, kt\u00f3re posiada jako instytucja sta\u0142a, urz\u0105dzona pod\u0142ug pewnego wzoru z rozklasyfikowaniem okaz\u00f3w, stosownie do r\u00f3\u017cnych dzia\u0142\u00f3w hygieny, znaczenie wysoce dydaktyczne i wprost kszta\u0142c\u0105ce\u201d [[Konkurs], 1912:149]. Wzniesienie w\u0142asnego gmachu dawa\u0142o mo\u017cliwo\u015b\u0107 stworzenia plac\u00f3wki muzealnej, jednak plany te pokrzy\u017cowa\u0142 wybuch wojny, a nast\u0119pnie zaj\u0119cie lokalu przez Polskie Towarzystwo Krajoznawcze.<\/p>\n
Sama idea stworzenia muzeum higienicznego zosta\u0142a jednak zrealizowana. W 1905 roku w Cz\u0119stochowie otwarte zosta\u0142o pierwsze polskie Muzeum Higieniczne, zwane w\u00f3wczas Muzeum Hygieny Ludowej. Zatwierdzony w 1898 roku statut WTH dawa\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 rozwoju instytucji poprzez tworzenie filii zamiejscowych. Jedn\u0105 z nich by\u0142a filia w Cz\u0119stochowie. Pomys\u0142odawc\u0105 stworzenia muzeum w tym mie\u015bcie by\u0142 lekarz i spo\u0142ecznik Kazimierz Che\u0142chowski (1858-1917), cz\u0142onek WTH, kieruj\u0105cy tamtejszym Wydzia\u0142em Higieny Ludowej\u00a0[6]<\/a>. Instrukcja muzeum zosta\u0142a zatwierdzona przez Genera\u0142-Gubernatora Warszawskiego w lutym 1904 roku, a za cel muzeum uznano przedstawienie \u201e(\u2026) za pomoc\u0105 rysunk\u00f3w, fotografii, modeli lub\u00a0 w naturze \u2013 wszelkich okaz\u00f3w czyli przedmiot\u00f3w, maj\u0105cych zwi\u0105zek z hygien\u0105 ludu, przyczem zwiedzaj\u0105cym b\u0119d\u0105 udzielane kr\u00f3tkie tre\u015bciwe wyja\u015bnienia o znaczeniu okaz\u00f3w\u201d [Rakowiecki, 1905: 119]. Wyb\u00f3r Cz\u0119stochowy, jako miejsca w\u0142a\u015bciwego dla za\u0142o\u017cenia takiej instytucji, podyktowany by\u0142 popularno\u015bci\u0105 miasta w\u015br\u00f3d pielgrzym\u00f3w. Do organizacji muzeum przyst\u0105piono niezw\u0142ocznie, jednak jednym z powa\u017cniejszych problem\u00f3w, by\u0142o gromadzenie okaz\u00f3w \u2013 \u201dZbieranie to jednak dotychczas idzie, niestety, bardzo opornie\u201d [Rakowiecki, 1905: 119]. Zach\u0119t\u0105 dla potencjalnych darczy\u0144c\u00f3w by\u0142o wynaj\u0119cie 3-pokojowego lokalu w budynku przy ul. Wielu\u0144skiej 28, w pobli\u017cu Jasnej G\u00f3ry. Do okaz\u00f3w, kt\u00f3re uda\u0142o si\u0119 zgromadzi\u0107 nale\u017ca\u0142o 20 tablic statystycznych, oprawionych w ramki \u201eza szk\u0142em\u201d (m.in. plany i fotografie post\u0119powych chat w\u0142o\u015bcia\u0144skich, szpitali i szk\u00f3\u0142 wiejskich, plany ulepszonych gnojowisk, rysunki studni i pomp, a tak\u017ce dane dotycz\u0105ce zachorowa\u0144 i warto\u015bci pokarm\u00f3w). Do muzeum trafi\u0142 tak\u017ce zbi\u00f3r tablic statystycznych, a tak\u017ce model domu \u017cydowskiego, z zachowanych po II Wystawie Higienicznej w Warszawie (model przekazany zosta\u0142 przez Muzeum Etnograficzne\u00a0 w Warszawie). Stopniowo do zbior\u00f3w trafia\u0107 zacz\u0119\u0142y pr\u00f3bki, plany, modele, opracowania, przekazywane przez osoby prywatne, najcz\u0119\u015bciej zwi\u0105zane z redakcj\u0105 \u201eZdrowia\u201d lub uczestnicz\u0105ce wcze\u015bniej w wystawach higienicznych. Nie zmieni\u0142o to faktu, \u017ce \u201eWszystkie wspomniane okazy, b\u0105d\u017a ofiarowane b\u0105d\u017a przygotowane specyalnie lub nabyte, zosta\u0142y uzyskane przez osobiste wzajemne porozumienie si\u0119 nielicznego grona os\u00f3b, og\u00f3\u0142 za\u015b inteligencyi, a nawet \u015bci\u015blej bior\u0105c, og\u00f3\u0142 cz\u0142onk\u00f3w Towarzystwa Hygienicznego pozosta\u0142 dla wa\u017cnej sprawy Muzeum cz\u0119stochowskiego dotychczas zupe\u0142nie oboj\u0119tny\u201d, pomimo rozes\u0142ania pond 1200 imiennych pr\u00f3\u015bb o darowizn\u0119 [Rakowiecki, 1905: 123].<\/p>\n
Dzia\u0142alno\u015b\u0107 Muzeum Higienicznego w Cz\u0119stochowie by\u0142a sta\u0142ym przedmiotem zainteresowania WTH, kt\u00f3re partycypowa\u0142o w kosztach utrzymania muzeum i opracowania jego programu. W jednej z pierwszych dyskusji (1905) wskazano m.in. a potrzeb\u0119 opracowania programu, zgodnie z kt\u00f3rym gromadzone b\u0119d\u0105 zbiory, by zapewni\u0107 mo\u017cliwie najwy\u017cszy poziom dydaktyczny plac\u00f3wki. W 1909 roku, na terenie Wystawy przemys\u0142owo-rolniczej w Cz\u0119stochowie, powsta\u0142 budynek Muzeum Higienicznego. Jak informowa\u0142 Alfons Bogus\u0142awski: \u201ePosiada ono pi\u0119kny gmach secesyjny, zwr\u00f3cony frontem ku klasztorowi. Jest ono dzie\u0142em naszego Towarzystwa Hygienicznego, kt\u00f3rego oddzia\u0142 cz\u0119stochowski pi\u0119knej, doprawdy dokona\u0142 rzeczy\u201d [Kosiakiewicz 1909: 5).<\/p>\n
Wspominane muzeum by\u0142o pierwsz\u0105 zrealizowan\u0105, ale nie jedyn\u0105 koncepcj\u0105 stworzenia muzeum higienicznego na terenie Kr\u00f3lestwa Polskiego. W ramach dzia\u0142alno\u015bci lubelskie filii WTH ju\u017c w 1905 roku podj\u0119to starania nad stworzeniem podobnej plac\u00f3wki, i najprawdopodobniej, dzi\u0119ki wsp\u00f3\u0142pracy z Towarzystwem Rolniczym oko\u0142o 1907\u00a0 na jej potrzeby wynaj\u0119to osobny lokal. Niewiele wiadomo jednak o samej instytucji i jej dzia\u0142alno\u015bci. Nieco wcze\u015bniej, w 1904 roku pojawi\u0142 si\u0119 projekt stworzenia w \u0141odzi Muzeum Publicznego z oddzia\u0142em higienicznym. Prawdopodobnie zainteresowanie problematyka prozdrowotn\u0105 wynika\u0142o z dzia\u0142alno\u015bci \u0142\u00f3dzkiego oddzia\u0142u WTH, kt\u00f3remu jak pia\u0142 kronikarz czasopisma, \u201enietrudno zgromadzi\u0107 okazy i cze\u015b\u0107 tych, nadaj\u0105cych si\u0119 do muzeum przedmiot\u00f3w, jest ju\u017c gotowa w postaci zbior\u00f3w, eksponowanych na zesz\u0142orocznej wystawie higienicznej. Zbiory te z \u0142atwo\u015bci\u0105 da\u0142yby si\u0119 wzbogaci\u0107 i uzupe\u0142ni\u0107 nowemi przyczynkami, jakie niew\u0105tpliwie Towarzystwo ju\u017c posiada\u0107 musi\u201d (Projekt muzeum 1904: 399).<\/p>\n
Wspomniany wniosek, w obliczu problem\u00f3w formu\u0142owanych przez organizator\u00f3w Muzeum w Cz\u0119stochowie nie wydaje si\u0119 by\u0107 taki oczywisty. Zainteresowanie gromadzeniem zbior\u00f3w higienicznych wykazywa\u0142y nieliczne jednostki, najcz\u0119\u015bciej zwi\u0105zane z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 na niwie muzealnej, jak by\u0142o w przypadku lekarza i regionalisty p\u0142ockiego Aleksandra Macieszy (1875-1945). Spo\u015br\u00f3d nielicznych w skali kraju wystaw higienicznych, tylko cz\u0119stochowska prze\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 na wzrost zbior\u00f3w muzealnych, za czym sta\u0142y wysi\u0142ki ju\u017c istniej\u0105cej instytucji. W pozosta\u0142ych przypadkach, m.in. Wystawy hygieniczno-spo\u017cywczej w \u0141odzi (1903), Wystawy hygieniczno-przemys\u0142owej w Lublinie (1908) czy wystaw w\u0142o\u015bcia\u0144skich z dzia\u0142em higienicznym w Ciechanowie i \u0141\u0119czycy (Artyku\u0142 wst\u0119pny 1910: 374), nie przewidziano sta\u0142ego gromadzenia i prezentowania pozosta\u0142ych po wystawie eksponat\u00f3w. Wydaje si\u0119, \u017ce za takim podej\u015bciem sta\u0142a polityka wi\u0119kszo\u015bci cz\u0142onk\u00f3w WTH, uznaj\u0105cych wystawy za najefektowniejszy spos\u00f3b popularyzacji wiedzy o zdrowiu.<\/p>\n
Pogl\u0105d powy\u017cszy sformu\u0142owa\u0142 dobitnie dermatolog Leon Marek Wernic (1870-1953), pisz\u0105c: \u201eDo \u015brodk\u00f3w kszta\u0142cenia pogl\u0105dowego nale\u017c\u0105 w pierwszym rz\u0119dzie wystawy, kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107 dwu rodzaj\u00f3w:<\/p>\n
1-o nieruchome w miastach z wi\u0119cej skupion\u0105 ludno\u015bci\u0105 t.j. miastach gubernialnych i powiatowych, i<\/p>\n
2-do ruchome, maj\u0105ce dost\u0119p nawet do miast najmniejszych, osad i wsi\u201d (Wernic, 1905: 127). A Aleksander Maciesza, kilka lat p\u00f3\u017aniej uzupe\u0142nia\u0142: \u201eOsobiste do\u015bwiadczenie, oraz obserwacye podczas zwiedzania wystaw Hygienicznych, jak u nas tak i zagranic\u0105, przekonywa nas, \u017ce og\u00f3\u0142 odnosi tylko wtedy spory po\u017cytek z wystaw, gdy one nie s\u0105 zbyt wielkie i prze\u0142adowane, oraz gdy s\u0105 stale udzielane obja\u015bnienia\u201d [Maciesza 1913: 165]. Organizacja niewielkich, opieraj\u0105cych si\u0119 na wypracowanym schemacie, a co najwa\u017cniejsze relatywnie niedrogich wystaw \u201enieruchomych\u201d czy \u201eruchomych\u201d, organizowanych we wsp\u00f3\u0142pracy z innymi organizacjami, m.in. towarzystwami rolniczymi, wymaga\u0142a (potencjalnie) znacznie mniejszego nak\u0142adu \u015brodk\u00f3w ni\u017c utrzymanie muzeum. Co wi\u0119cej jej mobilno\u015b\u0107 gwarantowa\u0142a wi\u0119kszy zasi\u0119g oddzia\u0142ywania. W obliczu sta\u0142ych nak\u0142ad\u00f3w na prowadzone przez WTH instytucje, m.in. Instytut\u00a0 Higieny Dzieci\u0119cej im. barona Leona de Lenvala, Ogrody im. E. Raua czy Sanatorium Przeciwgru\u017alicze w Rudce, tworzenie kolejnego muzeum schodzi\u0142o na plan dalszy. A chocia\u017c posiadanie w\u0142asnego muzeum niew\u0105tpliwie postrzegane by\u0142o w kategoriach presti\u017cowych, to zdecydowanie wi\u0119ksze znaczenie mia\u0142a organizacja biblioteki bran\u017cowej, co zreszt\u0105 powiod\u0142o si\u0119 wkr\u00f3tce po oddaniu do u\u017cytku siedziby WTH przy ul. Karowej 31.<\/p>\n
Do 1918 roku w Kr\u00f3lestwie Polskim, pomimo powstania kilku koncepcji takich instytucji w r\u00f3\u017cnych miastach, dzia\u0142a\u0142o tylko jedno muzeum higieny w Cz\u0119stochowie. Substytutem tej instytucji sta\u0142y si\u0119 wystawy, kt\u00f3re pocz\u0105tkowo czerpa\u0142y z wzor\u00f3w wystaw powszechnych i krajowych, czy popularnych w tym czasie pokaz\u00f3w przemys\u0142owo-rolniczych i inwentarza, organizowanych w przestrzeni otwartej. W kolejnych latach odchodzono od tego wzoru, korzystaj\u0105c z typowo \u201emuzealniczych\u201d prezentacji w okaz\u00f3w w zamkni\u0119tej, niewielkiej przestrzeni. W ka\u017cdym jednak przypadku k\u0142adziono nacisk na dydaktyczny charakter ekspozycji, kt\u00f3ra zazwyczaj uzupe\u0142niana by\u0142a poprzez wyk\u0142ady lub obja\u015bnienia udzielane przez specjalist\u00f3w. Jako ciekawostk\u0119 warto wspomnie\u0107, \u017ce jedynym dzia\u0142aj\u0105cym na terenie Warszawy \u201eMuzeum Higienicznym\u201d by\u0142o laboratorium chemiczne analityka, bakteriologa i serologa Stanis\u0142awa Serkowskiego (1871-1936),\u00a0 kt\u00f3ry zgromadzi\u0142 w nim oko\u0142o 1000 eksponat\u00f3w: \u201ekolekcyj\u0119 produkt\u00f3w spo\u017cywczych, zanieczyszczonych i zafa\u0142szowanych, kolekcy\u0119 grzyb\u00f3w jadalnych i truj\u0105cych, okazy z zakresu alkoholizmu, gru\u017alicy u ludzi i zwierz\u0105t, kolekcy\u0119 paso\u017cyt\u00f3w zwierz\u0119cych, olbrzymi zbi\u00f3r czystych hodowli drobnoustroj\u00f3w\u201d (Muzeum higieniczne, 1912: 18). Ca\u0142o\u015b\u0107 uzupe\u0142nia\u0142y albumy fotograficzne i zbiory biblioteczne. Dost\u0119p do \u201emuzeum\u201d by\u0142 ograniczony, jednak w planach Serkowskiego by\u0142o udost\u0119pnienie zbior\u00f3w dla szerszej publiczno\u015bci.<\/p>\n
Aldona To\u0142ysz<\/em><\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
\n
BIBLIOGRAFIA<\/p>\n
Zamkni\u0119cie wystawy<\/em>, Kurjer Warszawski, 1887, nr 190, s. 2, dod.
Budowle wystawy hygjenicznej<\/em>, Zdrowie: miesi\u0119cznik po\u015bwi\u0119cony hygienie publicznej i prywatnej, 1896, nr 127, s. 135.
[Wiadomo\u015bci bie\u017c\u0105ce] Muzeum hygieniczne<\/em>, Gazeta Przemys\u0142owo-Rzemie\u015blnicza 1896, r. 13, nr 43, s. 342-343.
O warszawskim towarzystwie higienicznym<\/em>, 1900. \u201eZdrowie: miesi\u0119cznik po\u015bwi\u0119cony hygienie publicznej i prywatnej\u201d nr 176, s. 168-172.
Hygjea<\/em> [has\u0142o], 1900. Encyklopedia Powszechna, od Hercegowina do Jylland, t. 7, s. 220.
[Kronika miesi\u0119czna. Listopad] Projekt muzeum publicznego w \u0141odzi, 1904. Biblioteka Warszawska. <\/em>Pismo Po\u015bwi\u0119cone Naukom, Sztukom i Przemys\u0142owi, t.4, s. 399-402.
[Konkurs na siedzib\u0119 WTH], 1912. Zdrowie: miesi\u0119cznik po\u015bwi\u0119cony hygienie publicznej i prywatnej, nr 3, s. 145-151.
Muzeum hygieniczne w Warszawie<\/em>, 1912. \u015awiat pismo tygodniowe ilustrowane , nr 20, s. 18
B.P., 1887. Wystawa hygieniczna urz\u0105dzona w Warszawie w miesi\u0105cu maju i czerwcu 1887<\/em>, \u201eBiblioteka Warszawska. Pismo Po\u015bwi\u0119cone Naukom, Sztukom i Przemys\u0142owi\u201d, t.3, s. 90-98.
[Artyku\u0142 wst\u0119pny: W dnu 21 bie\u017c\u0105cego miesi\u0105ca […],<\/em> Zdrowie: miesi\u0119cznik po\u015bwi\u0119cony hygienie publicznej i prywatnej, 1910, nr 5, s. 371-374.
Dani\u0142owicz-Strzelbicki Kazimierz, 1898. Wystawa hygieniczna, Ateneum: pismo naukowe i literackie, t.3 (83), z.7 s. 159-169.
Kosiakiewicz Wincenty, 1909. Wystawa w Cz\u0119stochowie, \u015awiat pismo tygodniowe ilustrowane, nr 32, s.1-7.
Maciesza Aleksander, 1913. Ruchoma wystawa hygieniczna jako \u015brodek krzewienia zasad zdrowotno\u015bci<\/em>, Zdrowie: miesi\u0119cznik po\u015bwi\u0119cony hygienie publicznej i prywatnej, nr 3, s. 164-169.
Rakowiecki Kazimierz, 1905. Muzeum Hygieniczne w Cz\u0119stochowie<\/em>, Zdrowie: miesi\u0119cznik po\u015bwi\u0119cony hygienie publicznej i prywatnej, nr 2, s. 119-126.
Wernic Leon, 1905. O wystawach hyginicznych na prowincji w og\u00f3le i w szczeg\u00f3lno\u015bci o wystawach ruchomych<\/em>, Zdrowie: miesi\u0119cznik po\u015bwi\u0119cony hygienie publicznej i prywatnej, nr 2, s. 126-130.
Ustawa Towarzystwa Hygjenicznego Warszawskiego z 1898 roku, [w:] Towarzystwo Hygeniczne Warszawskie, Zdrowie: miesi\u0119cznik po\u015bwi\u0119cony hygienie publicznej i prywatnej, 1898, nr 152, s. 271-277<\/p>\n
\n
PRZYPISY\u00a0<\/strong>
[1]<\/a> Wcze\u015bniej urz\u0105dzono wystawy w Londynie, Brukseli, Berlinie oraz w Pary\u017cu (B.P. 1887: 90), jednak jak podaje J\u00f3zef Polak: \u201e[\u2026] Wystawa Hygieniczna z r. 1887 nie tylko by\u0142a wystaw\u0105 wielk\u0105, nie tylko by\u0142a pierwsz\u0105 w Europie wschodniej i trzeci\u0105 z kolei w Europie w og\u00f3le, nie tylko \u017ce by\u0142a ona pierwsz\u0105 wystaw\u0105 o charakterze dydaktycznym, ale \u017ce poraz pierwszy zgromadzi\u0142a pod sztandarem zdrowia publicznego, niemal wszystkie wybitne si\u0142y z r\u00f3\u017cnych specyajlnoo\u015bci odno\u015bnych, \u017ce poruszy\u0142a t\u0142umy, zwracaj\u0105c ich uwag\u0119 w stron\u0119 zdrowia, \u017ce wywo\u0142a\u0142a entuzyazm w prasie, \u017ce wywo\u0142a\u0142a ca\u0142y szereg wydawnictw naukowych i popularnych z higieny [\u2026]\u201d, (Artyku\u0142 wst\u0119pny 1910: 371).
[2]<\/a> Prezesem zosta\u0142 ojciec polskiej okulistyki Wiktor Szokalski (1811-1891), wiceprezesami patolog Henryk \u0141uczkiewicz (1826-1891), wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rca warszawskich wodoci\u0105g\u00f3w i kanalizacji Alfons Grotowski (1833-1922), hydrolog i wynalazca Stanis\u0142aw Janicki (1836-1888), sekretarzem wystawy by\u0142 J\u00f3zef Polak.
[3]<\/a> Na wystawie wykorzystano niekt\u00f3re budynki postawione wcze\u015bniej, w ramach Wystawy przemys\u0142owej.
[4]<\/a> Wystaw\u0119, trwaj\u0105c\u0105 od 21 maja do 11 lipca zwiedzi\u0142o ok. 50\u00a0000 os\u00f3b, (Zamkni\u0119cie wystawy 1887: 2).
[5]<\/a> Opr\u00f3cz budynk\u00f3w o celach dydaktycznych na wystawie znajdowa\u0142y si\u0119 \u201epawilony u\u017cyteczno\u015bci og\u00f3lnej i komfortu\u201d, m.in. restauracja, k\u0105piele natryskowe, cukiernia, mleczarnia, piwiarnia, ust\u0119py towarzystwa francuskiego szalet\u00f3w publicznych, pisuary systemu in\u017c. Skrobanka z Wiednia, a tak\u017ce budynki \u201edla cel\u00f3w atrakcyjnych\u201d, m.in. dioramy starej Warszawy i labirynt (Budowle 1896: 135).
[6]<\/a> Du\u017cy udzia\u0142 w powo\u0142aniu instytucji mia\u0142 tak\u017ce J\u00f3zef Polak. Pomys\u0142 stworzenia takiej instytucji konsultowany by\u0142 z dyrektorem oddzia\u0142u WTH w Cz\u0119stochowie oraz przeorem O.O. Paulin\u00f3w (Rakowiecki, 1905: 121).<\/p>\n
\n
CZYTELNIA >>><\/a><\/p>\n
\n
\u00a0<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
01.06.2018 | \u00a0 Wiek XIX odcisn\u0105\u0142 pi\u0119tno bodaj na ka\u017cdej dziedzinie ludzkiego \u017cycia. By\u0142a to epoka wynalazk\u00f3w, odkry\u0107 i upowszechniania wiedzy na niespotykan\u0105 wcze\u015bniej skal\u0119. Proces ten doskonale ilustruje rozw\u00f3j wiedzy na temat ludzkiego zdrowia, kt\u00f3ra chocia\u017c nawi\u0105zywa\u0142a do\u00a0 nazwy greckiej bogini zdrowia Hyg\u00edeii, prawdziwy rozkwit przezywa\u0142a w drugiej po\u0142owie XIX i na pocz\u0105tku XX… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3602,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-2497","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-czytelnia"],"aioseo_notices":[],"featured_image_src":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/01\/1909_-_Krajowa_Wystawa_Przemyslu_i_Rolnictwa_18418_Fotopolska-Eu.jpg","featured_image_src_square":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/01\/1909_-_Krajowa_Wystawa_Przemyslu_i_Rolnictwa_18418_Fotopolska-Eu.jpg","author_info":{"display_name":"Redaktor","author_link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?author=1"},"category_info":"Czytelnia<\/a>","tags_info":"","social_share_info":"<\/i><\/a><\/i><\/a><\/i><\/a>","wordExcerpt_info":"
<\/p>\n
01.06.2018 | \"\"<\/pre>\n
<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
Wiek XIX odcisn\u0105\u0142 pi\u0119tno bodaj na ka\u017cdej dziedzinie ludzkiego \u017cycia. By\u0142a to epoka wynalazk\u00f3w, odkry\u0107 i upowszechniania wiedzy na niespotykan\u0105 wcze\u015bniej skal\u0119. Proces ten doskonale ilustruje rozw\u00f3j wiedzy na temat ludzkiego zdrowia, kt\u00f3ra chocia\u017c nawi\u0105zywa\u0142a do\u00a0 nazwy greckiej bogini zdrowia Hyg\u00edeii, prawdziwy rozkwit przezywa\u0142a w drugiej po\u0142owie XIX i na pocz\u0105tku XX wieku. Pierwsze badania z dziedziny higieny prowadzi\u0142 Max Joseph von Pettenkofer (1818-1901), niemiecki chemik i higienista, kt\u00f3ry bada\u0142 wp\u0142yw zanieczyszczenia powietrza i otoczenia na kondycj\u0119 ludzkiego zdrowia. Niebagatelny wp\u0142yw na rozw\u00f3j wiedzy z tej dziedziny mia\u0142o tak\u017ce odkrycie przez Roberta Kocha (1848-1910) m.in. bakterii wywo\u0142uj\u0105cych choler\u0119 czy gru\u017alic\u0119, oraz podejmowanie dzia\u0142a\u0144 prewencyjnych. Dziedzin\u0119 higieny zakre\u015blano szeroko. Jak podaje Encyklopedia Orgelbranda: higiena to \u201ecz\u0119\u015b\u0107 nauki lekarskiej, kt\u00f3rej zadaniem jest gruntowne zbadanie i dok\u0142adna znajomo\u015b\u0107 zewn\u0119trznych czynnik\u00f3w \u017cycia i zale\u017c\u0105cych od nich przyczyn chorobowych\u201d, a dalej: \u201eWszystkie pa\u0144stwa cywilizowane pozna\u0142y ju\u017c dzisiaj niezwyk\u0142\u0105 donios\u0142o\u015b\u0107 H[igieny] tak w \u017cyciu jednostek, jak i ca\u0142ych spo\u0142ecze\u0144stw, st\u0105d ruch w dziedzinie urz\u0105dze\u0144 higienicznych w ostatniej \u0107wierci XIX wieku jest bardzo \u017cywy; tu nale\u017c\u0105: kanalizacje, wodoci\u0105gi, izolacyjne szpitale dla chorych zaka\u017anych, osuszanie b\u0142ot, regulacja rzek\u201d (Encyklopedia powszechna 1900: 220). Na kanwie wspomnianych odkry\u0107 i zainteresowa\u0144 coraz liczniej zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 stowarzyszenia popularyzuj\u0105ce higieniczny styl \u017cycia, m.in. Towarzystwo Ochrony zdrowia ludu\u201d, Towarzystwo Walki z chorobami zaka\u017anymi czy Towarzystwo Hygieniczne [Zdrowie 1900: 168]. Jednym ze sposob\u00f3w na popularyzacj\u0119 zasad higieny w spo\u0142ecze\u0144stwie by\u0142a organizacja wystaw regionalnych, krajowych i powszechnych, a tak\u017ce zak\u0142adanie muze\u00f3w higienicznych.<\/p>\n
Na obszarze Kr\u00f3lestwa Polskiego dzia\u0142ania takie podejmowano w tym samym czasie co w innych krajach europejskich. Jednym z najwa\u017cniejszych inicjator\u00f3w dzia\u0142a\u0144 na rzecz higieny by\u0142 dr J\u00f3zef Polak (1857-1928), kierownik Instytutu Szczepienia Ospy przy Szpitalu Dzieci\u0105tka Jezus w Warszawie, publicysta, za\u0142o\u017cyciel czasopisma \u201eZdrowie\u201d, cz\u0142onek m.in. Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego i British Medical Association w Londynie. Jego zaanga\u017cowanie umo\u017cliwi\u0142o organizacj\u0119 w 1887 roku pierwszej w Warszawie, a trzeciej (pi\u0105tej) w Europie\u00a0[1]<\/a> wystawy higienicznej. Jej celem by\u0142o poszerzenie wiedzy og\u00f3\u0142u na temat higieny \u017cycia, a tak\u017ce pobudzenie przemys\u0142u do dzia\u0142ania na rzecz zdrowia. Co wi\u0119cej by\u0142a to pierwsza ekspozycja \u201e(\u2026) z cech\u0105 dydaktyczn\u0105 t.j. wystaw\u0105 w kt\u00f3rej udzia\u0142 nie pozostawiony jest tylko wystawcom, ale i sam zarz\u0105d podj\u0105\u0142 si\u0119 pracy przedstawienia pogl\u0105dowo obecnego stanu hygjeny\u201d [Katalog 1887: 2]. Patronat nad wystawa obj\u0119\u0142a hrabina Aleksandra z Potockich Potocka (1818-1892) w\u0142a\u015bcicielka d\u00f3br wilanowskich i dzia\u0142aczka charytatywna, a w sk\u0142ad komitetu organizacyjnego weszli lekarze i in\u017cynierowie, zwi\u0105zani z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 dobroczynn\u0105\u00a0[2]<\/a>.<\/p>\n
Pomys\u0142 organizacji wystawy po\u015bwi\u0119conej dziedzinie zdawa\u0142oby si\u0119 mniej atrakcyjnej ni\u017c pokaz inwentarza przyjmowany by\u0142 z pewnym sceptycyzmem, jak podaje relacja z czasopisma \u201eZdrowie\u201d: \u201e(\u2026) wszyscy przyj\u0119li projekt ten jako szale\u0144stwo. R\u00f3wnie \u0142atwo, stworzy\u0107 by\u0142oby mo\u017cna w Syberii galeri\u0119 obraz\u00f3w\u201d (Historia PTH). Tymczasem w ci\u0105gu dw\u00f3ch miesi\u0119cy uda\u0142o si\u0119 zorganizowa\u0107 przy placu Ujazdowskim wystaw\u0119 podzielon\u0105 na kilka sekcji tematycznych. By\u0142y to dzia\u0142 biologiczny z sekcjami fizyko-chemiczn\u0105 i paso\u017cytnicz\u0105, budowlany, wychowawczy, szpitalny, przemys\u0142owy oraz statystyczny. \u201eNa przestrzeni t\u00e9j \u2013 jak pisa\u0142 sprawozdawca \u201eBiblioteki Warszawskiej\u201d \u2013 wytkni\u0119to kilka plac\u00f3w, przeprowadzono ulice, za\u0142o\u017cono sadzawki, trawniki, fontann\u0119, wzniesiono oko\u0142o 50 mniejszych i wi\u0119kszych budynk\u00f3w, s\u0142owem, powsta\u0142o miasteczko, kt\u00f3remu dziennikarze nadali miano Hygepola\u201d [B.P. 1887: 91]\u00a0[3]<\/a>. Zasady i metody organizacji ekspozycji nie r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 zbytnio od u\u017cywanych na innych pokazach \u2013 dominowali wystawcy prywatni oraz przedstawiciele zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych. Sekcje tematyczne zaopatrzone by\u0142y w materia\u0142y informacyjne, najcz\u0119\u015bciej w postaci tablic i wykres\u00f3w, informuj\u0105cych o dobrych i z\u0142ych praktykach oraz wzorach wartych na\u015bladowania.<\/p>\n
Sukces pierwszej wystawy higienicznej\u00a0[4]<\/a> nie pom\u00f3g\u0142 w utworzeniu w Warszawie Towarzystwa Higienicznego, pomimo stara\u0144 cz\u0142onk\u00f3w komitetu wystawowego i opracowania regulaminu stowarzyszenia. Trudno ustali\u0107, czy w projekcie przewidziano utworzenie muzeum, jednak zwa\u017cywszy na \u00f3wczesne praktyki, jest to niemal pewne. Tym bardziej, \u017ce przy opracowaniu statut zatwierdzonego 10 lat p\u00f3\u017aniej Towarzystwa, kt\u00f3ry przewidywa\u0142 otwarcie Muzeum Higienicznego, bazowano na wcze\u015bniejszym projekcie. Istotnym argumentem za powo\u0142aniem takiej instytucji by\u0142y wykonane na potrzeby wystawy eksponaty, kt\u00f3re mog\u0142yby sta\u0107 si\u0119 zaczynem dla muzealnej kolekcji. Niestety, brak zaplecza instytucjonalnego sprawi\u0142, \u017ce powsta\u0142y w\u00f3wczas zbi\u00f3r uleg\u0142 rozproszeniu.<\/p>\n
Kolejna wystawa higieniczna zosta\u0142a otwarta dopiero dziewi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w 1896 roku, tak\u017ce z inicjatywy redakcji czasopisma \u201eZdrowie\u201d. Swoim rozmiarem przewy\u017cszy\u0142a pierwsz\u0105 ekspozycj\u0119: \u201eUrz\u0105dzenie samego placu wymaga\u0142o nawiezienia blizko miliona tur ziemi i urz\u0105dzenia wodoci\u0105gu, rozleg\u0142ej kanalizacyi i plantacyi. Budynki projektowano i zdobiono przy udziale sekcyi dekoracyjnej pod przewodnictwem prof. Gersona, przy licznym udziale malarzy i rze\u017abiarzy, znanych w kraju (\u017bmurko, Pi\u0105tkowski, Alchimowicz, Wasilewski i inni). (\u2026) Oddzielny budynek wzniesiono dla oddzia\u0142u bakteriologicznego, postawiono chat\u0119 wiejsk\u0105, rze\u017ani\u0119 ma\u0142omiasteczkow\u0105, \u0142a\u017ani\u0119 ludow\u0105. W budynku g\u0142\u00f3wnym, ozdobionym malowid\u0142ami pierwszorz\u0119dnych artyst\u00f3w, w budynkach mniejszych wystawowych i kioskach znalaz\u0142y pomieszczenia okazy blisko czterystu wystawc\u00f3w, w tej liczbie ca\u0142ych komitet\u00f3w dydaktycznych Wystawy [Artyku\u0142 wst\u0119pny, 1910: 373]. Do cel\u00f3w naukowych i prezentacji eksponat\u00f3w s\u0142u\u017cy\u0142y pawilon g\u0142\u00f3wny, barak szpitalny, instytut bakteriologiczny, hala gimnastyczna, chata w\u0142o\u015bcia\u0144ska, \u0142a\u017ania, rze\u017ania ma\u0142omiasteczkowa, budynek eksponatowy sekcji ludowej oraz kioski prywatne, cz\u0119\u015bciowo utrzymane w \u201echarakterze naukowym\u201d\u00a0[5]<\/a>.<\/p>\n
Po raz kolejny jednak wystawa nie doprowadzi\u0142a do powstania muzeum higienicznego. Na potrzeb\u0119 stworzenia takiej instytucji zwracano jednak uwag\u0119. \u201eJedn\u0105 z kwestyj, omawianych obecnie niemal codziennie w prasie warszawskiej \u2013 jak donosi\u0142 jeden z reporter\u00f3w \u2013 jest projekt utworzenia Muzeum hygienicznego. Okazy s\u0105, bo pozosta\u0142y po wystawie hygienicznej, ofiarowali je lekarze i przemys\u0142owcy, ale nie ma lokalu, w kt\u00f3rym mo\u017cna by je z\u0142o\u017cy\u0107 i uporz\u0105dkowa\u0107. Ko\u0142atano podobno do zarz\u0105du Muzeum przemys\u0142u i rolnictwa o u\u017cyczenie chocia\u017cby jednej ma\u0142ej salki, ale otrzymano odpowied\u017a odmown\u0105, bo gmach jest za szczup\u0142y (\u2026)\u201d [Gazeta Przemys\u0142owo-Rzemie\u015blnicza, 1896: 342]. W 1898 roku status Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego (WTH) zosta\u0142 zatwierdzony przez Genera\u0142-Gubernatora Warszawy, daj\u0105c pocz\u0105tek dzia\u0142alno\u015bci stowarzyszenia. Zgodnie z tre\u015bci\u0105 ustawy Towarzystwa,\u00a0 pkt 2, ust. b), w ramach dzia\u0142alno\u015bci Towarzystwa przewidziano propagowanie wiedzy z zakresu higieny, m.in. poprzez: \u201eurz\u0105dzanie pracowni do bada\u0144 hygjenicznych, gromadzenie zbior\u00f3w hygjenicznych, za\u0142o\u017cenie muzeum, urz\u0105dzanie wystaw hygjenicznych i t. p.\u201d [Ustawa]. Zapis ten nie uchroni\u0142 okaz\u00f3w II Wystawy higienicznej przed rozproszeniem, ale zapewni\u0142 teoretyczne podstawy dla dzia\u0142a\u0144 kolekcjonerskich w przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n
Kolejne ekspozycje higieniczne organizowane by\u0142y pod egid\u0105 WTH, kt\u00f3rego organem wydawniczym sta\u0142o si\u0119 czasopismo \u201eZdrowie\u201d. W 1903 roku przygotowano sekcj\u0119 higieniczn\u0105 na potrzeby Wystawy w\u0142o\u015bcia\u0144skiej w Miechowie, tego samego roku tak\u017ce odby\u0142a si\u0119 w Warszawie, znaczni mniejsza od poprzednich, wystawa higieniczna w Ratuszu Miejskim, z okazji zjazdu higienist\u00f3w, w 1905 roku w Muzeum Przemys\u0142u i Rolnictwa w Warszawie. Kolejne ekspozycje, w kt\u00f3rych uczestniczy\u0142a WTH to m.in. objazdowa Wystawa przeciwalkoholiczna z 1909 roku oraz Wystawa miast i ogrod\u00f3w (1910) oraz Wystawa miast i urz\u0105dze\u0144 mieszkalnych (1914). By\u0142y to znacznie mniejsze ekspozycje, o charakterze informacyjno-dydaktycznym. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 ta wpisywa\u0142a si\u0119 w og\u00f3lnie panuj\u0105ce przekonanie, \u017ce \u201ePeryodyczne urz\u0105dzanie wystaw, coby mog\u0142y pogl\u0105dowo okaza\u0107 i systematycznie ugrupowa\u0107 wyniki ostatnich udoskonale\u0144 technicznych w zastosowaniach teorii higienicznych, \u2013 mo\u017cno\u015b\u0107 zapoznania szeroki\u00e9j publiczno\u015bci z urz\u0105dzeniami, co skutecznie z chorobnemi przypad\u0142o\u015bciami walczy\u0107 mog\u0105, ma znaczenie pierwszorz\u0119dne w \u017cyciu\u00a0 spo\u0142eczn\u00e9m narod\u00f3w, daj\u0105c mo\u017cno\u015b\u0107 popularyzowania i szerokiego rozpowszechniania jednego z najwa\u017cniejszych postulat\u00f3w prawid\u0142owego i pomy\u015blnego rozwoju spo\u0142ecznego \u2013 zdrowia i jego choroby\u201d [Dani\u0142owicz-Strzelbicki, 1898: 160].<\/p>\n
Dla samej instytucji szczeg\u00f3lnie istotna sta\u0142a si\u0119 wystawa Walka z chorobami zaka\u017anymi, urz\u0105dzona w 1914 roku, jako pierwsza wystawa w nowo wybudowanej siedzibie Towarzystwa. Zgromadzone na niej zbiory mia\u0142y by\u0107 zaczynem dla kolekcji muzealnej. Jak bowiem podkre\u015blano, \u201eW.T.H., nie posiadaj\u0105c odpowiedniego miejsca na muzeum, stara\u0142o si\u0119 wielokrotnie zadanie to, chocia\u017cby czasowo zast\u0105pi\u0107 przez urz\u0105dzanie szeregu wystaw hygienicznych wielkich lub mniejszych, sta\u0142ych lub ruchomych (\u2026). Dzia\u0142alno\u015b\u0107 ta, aczkolwiek bardzo wa\u017cna w skutkach, nie mog\u0142a i nie mo\u017ce, zast\u0105pi\u0107 w zupe\u0142no\u015bci muzeum hygienicznego, kt\u00f3re posiada jako instytucja sta\u0142a, urz\u0105dzona pod\u0142ug pewnego wzoru z rozklasyfikowaniem okaz\u00f3w, stosownie do r\u00f3\u017cnych dzia\u0142\u00f3w hygieny, znaczenie wysoce dydaktyczne i wprost kszta\u0142c\u0105ce\u201d [[Konkurs], 1912:149]. Wzniesienie w\u0142asnego gmachu dawa\u0142o mo\u017cliwo\u015b\u0107 stworzenia plac\u00f3wki muzealnej, jednak plany te pokrzy\u017cowa\u0142 wybuch wojny, a nast\u0119pnie zaj\u0119cie lokalu przez Polskie Towarzystwo Krajoznawcze.<\/p>\n
Sama idea stworzenia muzeum higienicznego zosta\u0142a jednak zrealizowana. W 1905 roku w Cz\u0119stochowie otwarte zosta\u0142o pierwsze polskie Muzeum Higieniczne, zwane w\u00f3wczas Muzeum Hygieny Ludowej. Zatwierdzony w 1898 roku statut WTH dawa\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 rozwoju instytucji poprzez tworzenie filii zamiejscowych. Jedn\u0105 z nich by\u0142a filia w Cz\u0119stochowie. Pomys\u0142odawc\u0105 stworzenia muzeum w tym mie\u015bcie by\u0142 lekarz i spo\u0142ecznik Kazimierz Che\u0142chowski (1858-1917), cz\u0142onek WTH, kieruj\u0105cy tamtejszym Wydzia\u0142em Higieny Ludowej\u00a0[6]<\/a>. Instrukcja muzeum zosta\u0142a zatwierdzona przez Genera\u0142-Gubernatora Warszawskiego w lutym 1904 roku, a za cel muzeum uznano przedstawienie \u201e(\u2026) za pomoc\u0105 rysunk\u00f3w, fotografii, modeli lub\u00a0 w naturze \u2013 wszelkich okaz\u00f3w czyli przedmiot\u00f3w, maj\u0105cych zwi\u0105zek z hygien\u0105 ludu, przyczem zwiedzaj\u0105cym b\u0119d\u0105 udzielane kr\u00f3tkie tre\u015bciwe wyja\u015bnienia o znaczeniu okaz\u00f3w\u201d [Rakowiecki, 1905: 119]. Wyb\u00f3r Cz\u0119stochowy, jako miejsca w\u0142a\u015bciwego dla za\u0142o\u017cenia takiej instytucji, podyktowany by\u0142 popularno\u015bci\u0105 miasta w\u015br\u00f3d pielgrzym\u00f3w. Do organizacji muzeum przyst\u0105piono niezw\u0142ocznie, jednak jednym z powa\u017cniejszych problem\u00f3w, by\u0142o gromadzenie okaz\u00f3w \u2013 \u201dZbieranie to jednak dotychczas idzie, niestety, bardzo opornie\u201d [Rakowiecki, 1905: 119]. Zach\u0119t\u0105 dla potencjalnych darczy\u0144c\u00f3w by\u0142o wynaj\u0119cie 3-pokojowego lokalu w budynku przy ul. Wielu\u0144skiej 28, w pobli\u017cu Jasnej G\u00f3ry. Do okaz\u00f3w, kt\u00f3re uda\u0142o si\u0119 zgromadzi\u0107 nale\u017ca\u0142o 20 tablic statystycznych, oprawionych w ramki \u201eza szk\u0142em\u201d (m.in. plany i fotografie post\u0119powych chat w\u0142o\u015bcia\u0144skich, szpitali i szk\u00f3\u0142 wiejskich, plany ulepszonych gnojowisk, rysunki studni i pomp, a tak\u017ce dane dotycz\u0105ce zachorowa\u0144 i warto\u015bci pokarm\u00f3w). Do muzeum trafi\u0142 tak\u017ce zbi\u00f3r tablic statystycznych, a tak\u017ce model domu \u017cydowskiego, z zachowanych po II Wystawie Higienicznej w Warszawie (model przekazany zosta\u0142 przez Muzeum Etnograficzne\u00a0 w Warszawie). Stopniowo do zbior\u00f3w trafia\u0107 zacz\u0119\u0142y pr\u00f3bki, plany, modele, opracowania, przekazywane przez osoby prywatne, najcz\u0119\u015bciej zwi\u0105zane z redakcj\u0105 \u201eZdrowia\u201d lub uczestnicz\u0105ce wcze\u015bniej w wystawach higienicznych. Nie zmieni\u0142o to faktu, \u017ce \u201eWszystkie wspomniane okazy, b\u0105d\u017a ofiarowane b\u0105d\u017a przygotowane specyalnie lub nabyte, zosta\u0142y uzyskane przez osobiste wzajemne porozumienie si\u0119 nielicznego grona os\u00f3b, og\u00f3\u0142 za\u015b inteligencyi, a nawet \u015bci\u015blej bior\u0105c, og\u00f3\u0142 cz\u0142onk\u00f3w Towarzystwa Hygienicznego pozosta\u0142 dla wa\u017cnej sprawy Muzeum cz\u0119stochowskiego dotychczas zupe\u0142nie oboj\u0119tny\u201d, pomimo rozes\u0142ania pond 1200 imiennych pr\u00f3\u015bb o darowizn\u0119 [Rakowiecki, 1905: 123].<\/p>\n
Dzia\u0142alno\u015b\u0107 Muzeum Higienicznego w Cz\u0119stochowie by\u0142a sta\u0142ym przedmiotem zainteresowania WTH, kt\u00f3re partycypowa\u0142o w kosztach utrzymania muzeum i opracowania jego programu. W jednej z pierwszych dyskusji (1905) wskazano m.in. a potrzeb\u0119 opracowania programu, zgodnie z kt\u00f3rym gromadzone b\u0119d\u0105 zbiory, by zapewni\u0107 mo\u017cliwie najwy\u017cszy poziom dydaktyczny plac\u00f3wki. W 1909 roku, na terenie Wystawy przemys\u0142owo-rolniczej w Cz\u0119stochowie, powsta\u0142 budynek Muzeum Higienicznego. Jak informowa\u0142 Alfons Bogus\u0142awski: \u201ePosiada ono pi\u0119kny gmach secesyjny, zwr\u00f3cony frontem ku klasztorowi. Jest ono dzie\u0142em naszego Towarzystwa Hygienicznego, kt\u00f3rego oddzia\u0142 cz\u0119stochowski pi\u0119knej, doprawdy dokona\u0142 rzeczy\u201d [Kosiakiewicz 1909: 5).<\/p>\n
Wspominane muzeum by\u0142o pierwsz\u0105 zrealizowan\u0105, ale nie jedyn\u0105 koncepcj\u0105 stworzenia muzeum higienicznego na terenie Kr\u00f3lestwa Polskiego. W ramach dzia\u0142alno\u015bci lubelskie filii WTH ju\u017c w 1905 roku podj\u0119to starania nad stworzeniem podobnej plac\u00f3wki, i najprawdopodobniej, dzi\u0119ki wsp\u00f3\u0142pracy z Towarzystwem Rolniczym oko\u0142o 1907\u00a0 na jej potrzeby wynaj\u0119to osobny lokal. Niewiele wiadomo jednak o samej instytucji i jej dzia\u0142alno\u015bci. Nieco wcze\u015bniej, w 1904 roku pojawi\u0142 si\u0119 projekt stworzenia w \u0141odzi Muzeum Publicznego z oddzia\u0142em higienicznym. Prawdopodobnie zainteresowanie problematyka prozdrowotn\u0105 wynika\u0142o z dzia\u0142alno\u015bci \u0142\u00f3dzkiego oddzia\u0142u WTH, kt\u00f3remu jak pia\u0142 kronikarz czasopisma, \u201enietrudno zgromadzi\u0107 okazy i cze\u015b\u0107 tych, nadaj\u0105cych si\u0119 do muzeum przedmiot\u00f3w, jest ju\u017c gotowa w postaci zbior\u00f3w, eksponowanych na zesz\u0142orocznej wystawie higienicznej. Zbiory te z \u0142atwo\u015bci\u0105 da\u0142yby si\u0119 wzbogaci\u0107 i uzupe\u0142ni\u0107 nowemi przyczynkami, jakie niew\u0105tpliwie Towarzystwo ju\u017c posiada\u0107 musi\u201d (Projekt muzeum 1904: 399).<\/p>\n
Wspomniany wniosek, w obliczu problem\u00f3w formu\u0142owanych przez organizator\u00f3w Muzeum w Cz\u0119stochowie nie wydaje si\u0119 by\u0107 taki oczywisty. Zainteresowanie gromadzeniem zbior\u00f3w higienicznych wykazywa\u0142y nieliczne jednostki, najcz\u0119\u015bciej zwi\u0105zane z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 na niwie muzealnej, jak by\u0142o w przypadku lekarza i regionalisty p\u0142ockiego Aleksandra Macieszy (1875-1945). Spo\u015br\u00f3d nielicznych w skali kraju wystaw higienicznych, tylko cz\u0119stochowska prze\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 na wzrost zbior\u00f3w muzealnych, za czym sta\u0142y wysi\u0142ki ju\u017c istniej\u0105cej instytucji. W pozosta\u0142ych przypadkach, m.in. Wystawy hygieniczno-spo\u017cywczej w \u0141odzi (1903), Wystawy hygieniczno-przemys\u0142owej w Lublinie (1908) czy wystaw w\u0142o\u015bcia\u0144skich z dzia\u0142em higienicznym w Ciechanowie i \u0141\u0119czycy (Artyku\u0142 wst\u0119pny 1910: 374), nie przewidziano sta\u0142ego gromadzenia i prezentowania pozosta\u0142ych po wystawie eksponat\u00f3w. Wydaje si\u0119, \u017ce za takim podej\u015bciem sta\u0142a polityka wi\u0119kszo\u015bci cz\u0142onk\u00f3w WTH, uznaj\u0105cych wystawy za najefektowniejszy spos\u00f3b popularyzacji wiedzy o zdrowiu.<\/p>\n
Pogl\u0105d powy\u017cszy sformu\u0142owa\u0142 dobitnie dermatolog Leon Marek Wernic (1870-1953), pisz\u0105c: \u201eDo \u015brodk\u00f3w kszta\u0142cenia pogl\u0105dowego nale\u017c\u0105 w pierwszym rz\u0119dzie wystawy, kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107 dwu rodzaj\u00f3w:<\/p>\n
1-o nieruchome w miastach z wi\u0119cej skupion\u0105 ludno\u015bci\u0105 t.j. miastach gubernialnych i powiatowych, i<\/p>\n
2-do ruchome, maj\u0105ce dost\u0119p nawet do miast najmniejszych, osad i wsi\u201d (Wernic, 1905: 127). A Aleksander Maciesza, kilka lat p\u00f3\u017aniej uzupe\u0142nia\u0142: \u201eOsobiste do\u015bwiadczenie, oraz obserwacye podczas zwiedzania wystaw Hygienicznych, jak u nas tak i zagranic\u0105, przekonywa nas, \u017ce og\u00f3\u0142 odnosi tylko wtedy spory po\u017cytek z wystaw, gdy one nie s\u0105 zbyt wielkie i prze\u0142adowane, oraz gdy s\u0105 stale udzielane obja\u015bnienia\u201d [Maciesza 1913: 165]. Organizacja niewielkich, opieraj\u0105cych si\u0119 na wypracowanym schemacie, a co najwa\u017cniejsze relatywnie niedrogich wystaw \u201enieruchomych\u201d czy \u201eruchomych\u201d, organizowanych we wsp\u00f3\u0142pracy z innymi organizacjami, m.in. towarzystwami rolniczymi, wymaga\u0142a (potencjalnie) znacznie mniejszego nak\u0142adu \u015brodk\u00f3w ni\u017c utrzymanie muzeum. Co wi\u0119cej jej mobilno\u015b\u0107 gwarantowa\u0142a wi\u0119kszy zasi\u0119g oddzia\u0142ywania. W obliczu sta\u0142ych nak\u0142ad\u00f3w na prowadzone przez WTH instytucje, m.in. Instytut\u00a0 Higieny Dzieci\u0119cej im. barona Leona de Lenvala, Ogrody im. E. Raua czy Sanatorium Przeciwgru\u017alicze w Rudce, tworzenie kolejnego muzeum schodzi\u0142o na plan dalszy. A chocia\u017c posiadanie w\u0142asnego muzeum niew\u0105tpliwie postrzegane by\u0142o w kategoriach presti\u017cowych, to zdecydowanie wi\u0119ksze znaczenie mia\u0142a organizacja biblioteki bran\u017cowej, co zreszt\u0105 powiod\u0142o si\u0119 wkr\u00f3tce po oddaniu do u\u017cytku siedziby WTH przy ul. Karowej 31.<\/p>\n
Do 1918 roku w Kr\u00f3lestwie Polskim, pomimo powstania kilku koncepcji takich instytucji w r\u00f3\u017cnych miastach, dzia\u0142a\u0142o tylko jedno muzeum higieny w Cz\u0119stochowie. Substytutem tej instytucji sta\u0142y si\u0119 wystawy, kt\u00f3re pocz\u0105tkowo czerpa\u0142y z wzor\u00f3w wystaw powszechnych i krajowych, czy popularnych w tym czasie pokaz\u00f3w przemys\u0142owo-rolniczych i inwentarza, organizowanych w przestrzeni otwartej. W kolejnych latach odchodzono od tego wzoru, korzystaj\u0105c z typowo \u201emuzealniczych\u201d prezentacji w okaz\u00f3w w zamkni\u0119tej, niewielkiej przestrzeni. W ka\u017cdym jednak przypadku k\u0142adziono nacisk na dydaktyczny charakter ekspozycji, kt\u00f3ra zazwyczaj uzupe\u0142niana by\u0142a poprzez wyk\u0142ady lub obja\u015bnienia udzielane przez specjalist\u00f3w. Jako ciekawostk\u0119 warto wspomnie\u0107, \u017ce jedynym dzia\u0142aj\u0105cym na terenie Warszawy \u201eMuzeum Higienicznym\u201d by\u0142o laboratorium chemiczne analityka, bakteriologa i serologa Stanis\u0142awa Serkowskiego (1871-1936),\u00a0 kt\u00f3ry zgromadzi\u0142 w nim oko\u0142o 1000 eksponat\u00f3w: \u201ekolekcyj\u0119 produkt\u00f3w spo\u017cywczych, zanieczyszczonych i zafa\u0142szowanych, kolekcy\u0119 grzyb\u00f3w jadalnych i truj\u0105cych, okazy z zakresu alkoholizmu, gru\u017alicy u ludzi i zwierz\u0105t, kolekcy\u0119 paso\u017cyt\u00f3w zwierz\u0119cych, olbrzymi zbi\u00f3r czystych hodowli drobnoustroj\u00f3w\u201d (Muzeum higieniczne, 1912: 18). Ca\u0142o\u015b\u0107 uzupe\u0142nia\u0142y albumy fotograficzne i zbiory biblioteczne. Dost\u0119p do \u201emuzeum\u201d by\u0142 ograniczony, jednak w planach Serkowskiego by\u0142o udost\u0119pnienie zbior\u00f3w dla szerszej publiczno\u015bci.<\/p>\n
Aldona To\u0142ysz<\/em><\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
\n
BIBLIOGRAFIA<\/p>\n
Zamkni\u0119cie wystawy<\/em>, Kurjer Warszawski, 1887, nr 190, s. 2, dod.
Budowle wystawy hygjenicznej<\/em>, Zdrowie: miesi\u0119cznik po\u015bwi\u0119cony hygienie publicznej i prywatnej, 1896, nr 127, s. 135.
[Wiadomo\u015bci bie\u017c\u0105ce] Muzeum hygieniczne<\/em>, Gazeta Przemys\u0142owo-Rzemie\u015blnicza 1896, r. 13, nr 43, s. 342-343.
O warszawskim towarzystwie higienicznym<\/em>, 1900. \u201eZdrowie: miesi\u0119cznik po\u015bwi\u0119cony hygienie publicznej i prywatnej\u201d nr 176, s. 168-172.
Hygjea<\/em> [has\u0142o], 1900. Encyklopedia Powszechna, od Hercegowina do Jylland, t. 7, s. 220.
[Kronika miesi\u0119czna. Listopad] Projekt muzeum publicznego w \u0141odzi, 1904. Biblioteka Warszawska. <\/em>Pismo Po\u015bwi\u0119cone Naukom, Sztukom i Przemys\u0142owi, t.4, s. 399-402.
[Konkurs na siedzib\u0119 WTH], 1912. Zdrowie: miesi\u0119cznik po\u015bwi\u0119cony hygienie publicznej i prywatnej, nr 3, s. 145-151.
Muzeum hygieniczne w Warszawie<\/em>, 1912. \u015awiat pismo tygodniowe ilustrowane , nr 20, s. 18
B.P., 1887. Wystawa hygieniczna urz\u0105dzona w Warszawie w miesi\u0105cu maju i czerwcu 1887<\/em>, \u201eBiblioteka Warszawska. Pismo Po\u015bwi\u0119cone Naukom, Sztukom i Przemys\u0142owi\u201d, t.3, s. 90-98.
[Artyku\u0142 wst\u0119pny: W dnu 21 bie\u017c\u0105cego miesi\u0105ca […],<\/em> Zdrowie: miesi\u0119cznik po\u015bwi\u0119cony hygienie publicznej i prywatnej, 1910, nr 5, s. 371-374.
Dani\u0142owicz-Strzelbicki Kazimierz, 1898. Wystawa hygieniczna, Ateneum: pismo naukowe i literackie, t.3 (83), z.7 s. 159-169.
Kosiakiewicz Wincenty, 1909. Wystawa w Cz\u0119stochowie, \u015awiat pismo tygodniowe ilustrowane, nr 32, s.1-7.
Maciesza Aleksander, 1913. Ruchoma wystawa hygieniczna jako \u015brodek krzewienia zasad zdrowotno\u015bci<\/em>, Zdrowie: miesi\u0119cznik po\u015bwi\u0119cony hygienie publicznej i prywatnej, nr 3, s. 164-169.
Rakowiecki Kazimierz, 1905. Muzeum Hygieniczne w Cz\u0119stochowie<\/em>, Zdrowie: miesi\u0119cznik po\u015bwi\u0119cony hygienie publicznej i prywatnej, nr 2, s. 119-126.
Wernic Leon, 1905. O wystawach hyginicznych na prowincji w og\u00f3le i w szczeg\u00f3lno\u015bci o wystawach ruchomych<\/em>, Zdrowie: miesi\u0119cznik po\u015bwi\u0119cony hygienie publicznej i prywatnej, nr 2, s. 126-130.
Ustawa Towarzystwa Hygjenicznego Warszawskiego z 1898 roku, [w:] Towarzystwo Hygeniczne Warszawskie, Zdrowie: miesi\u0119cznik po\u015bwi\u0119cony hygienie publicznej i prywatnej, 1898, nr 152, s. 271-277<\/p>\n
\n
PRZYPISY\u00a0<\/strong>
[1]<\/a> Wcze\u015bniej urz\u0105dzono wystawy w Londynie, Brukseli, Berlinie oraz w Pary\u017cu (B.P. 1887: 90), jednak jak podaje J\u00f3zef Polak: \u201e[\u2026] Wystawa Hygieniczna z r. 1887 nie tylko by\u0142a wystaw\u0105 wielk\u0105, nie tylko by\u0142a pierwsz\u0105 w Europie wschodniej i trzeci\u0105 z kolei w Europie w og\u00f3le, nie tylko \u017ce by\u0142a ona pierwsz\u0105 wystaw\u0105 o charakterze dydaktycznym, ale \u017ce poraz pierwszy zgromadzi\u0142a pod sztandarem zdrowia publicznego, niemal wszystkie wybitne si\u0142y z r\u00f3\u017cnych specyajlnoo\u015bci odno\u015bnych, \u017ce poruszy\u0142a t\u0142umy, zwracaj\u0105c ich uwag\u0119 w stron\u0119 zdrowia, \u017ce wywo\u0142a\u0142a entuzyazm w prasie, \u017ce wywo\u0142a\u0142a ca\u0142y szereg wydawnictw naukowych i popularnych z higieny [\u2026]\u201d, (Artyku\u0142 wst\u0119pny 1910: 371).
[2]<\/a> Prezesem zosta\u0142 ojciec polskiej okulistyki Wiktor Szokalski (1811-1891), wiceprezesami patolog Henryk \u0141uczkiewicz (1826-1891), wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rca warszawskich wodoci\u0105g\u00f3w i kanalizacji Alfons Grotowski (1833-1922), hydrolog i wynalazca Stanis\u0142aw Janicki (1836-1888), sekretarzem wystawy by\u0142 J\u00f3zef Polak.
[3]<\/a> Na wystawie wykorzystano niekt\u00f3re budynki postawione wcze\u015bniej, w ramach Wystawy przemys\u0142owej.
[4]<\/a> Wystaw\u0119, trwaj\u0105c\u0105 od 21 maja do 11 lipca zwiedzi\u0142o ok. 50\u00a0000 os\u00f3b, (Zamkni\u0119cie wystawy 1887: 2).
[5]<\/a> Opr\u00f3cz budynk\u00f3w o celach dydaktycznych na wystawie znajdowa\u0142y si\u0119 \u201epawilony u\u017cyteczno\u015bci og\u00f3lnej i komfortu\u201d, m.in. restauracja, k\u0105piele natryskowe, cukiernia, mleczarnia, piwiarnia, ust\u0119py towarzystwa francuskiego szalet\u00f3w publicznych, pisuary systemu in\u017c. Skrobanka z Wiednia, a tak\u017ce budynki \u201edla cel\u00f3w atrakcyjnych\u201d, m.in. dioramy starej Warszawy i labirynt (Budowle 1896: 135).
[6]<\/a> Du\u017cy udzia\u0142 w powo\u0142aniu instytucji mia\u0142 tak\u017ce J\u00f3zef Polak. Pomys\u0142 stworzenia takiej instytucji konsultowany by\u0142 z dyrektorem oddzia\u0142u WTH w Cz\u0119stochowie oraz przeorem O.O. Paulin\u00f3w (Rakowiecki, 1905: 121).<\/p>\n
\n
CZYTELNIA >>><\/a><\/p>\n
\n
\u00a0<\/p>\n","comment_info":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2497","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2497"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2497\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7163,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2497\/revisions\/7163"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3602"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2497"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2497"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2497"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}