{"id":1410,"date":"2017-06-23T11:54:44","date_gmt":"2017-06-23T09:54:44","guid":{"rendered":"http:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=1410"},"modified":"2021-04-23T18:51:00","modified_gmt":"2021-04-23T16:51:00","slug":"aldona-tolysz-polskie-muzea-przed-1918-proba-klasyfikacji","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?p=1410","title":{"rendered":"Aldona TO\u0141YSZ | Polskie muzea przed 1918 \u2013 pr\u00f3ba klasyfikacji"},"content":{"rendered":"\n
23.06.2017 | \"\"<\/pre>\n\n\n
\u00a0<\/p>\n
Pierwsze polskie muzea powsta\u0142y na pocz\u0105tku XIX wieku [Pomian 2016<\/a>: 21]. Zdanie to jest o tyle prawdziwe, o ile w pami\u0119ci mamy za\u0142o\u017cenia protomuzealne, gabinety osobliwo\u015bci i historii naturalnej czy zbiory rodowe, kt\u00f3re dost\u0119pne by\u0142y wy\u0142\u0105cznie dla w\u0105skiego grona mi\u0142o\u015bnik\u00f3w rzeczy. To w\u0142a\u015bnie XIX wiek pozwoli\u0142 stworzy\u0107 podwaliny dla muzealnictwa na ziemiach polskich po 1918 roku. Jednym z cel\u00f3w przy\u015bwiecaj\u0105cych badaniom nad zagadnieniem wczesnych instytucji muzealnych i muze\u00f3w w polskiej kulturze pami\u0119ci jest stworzenie baz\u0119 instytucji powsta\u0142ych do 1918 roku. Na ile potrzebne i pomocne w poznawaniu kultury materialnej i niematerialnej obszaru dawnej Polski jest takie narz\u0119dzie wskazuj\u0105 pierwsze analizy, kt\u00f3re mo\u017cna przeprowadzi\u0107 na podstawie ju\u017c zgromadzonego materia\u0142u. Ich prezentacj\u0119 wypada jednak poprzedzi\u0107 kr\u00f3tkim wst\u0119pem. Podstawowe informacje na temat zbior\u00f3w gromadzonych do 1918 roku na terenach dawnej Polski dostarczaj\u0105 opracowania Hieronima Wildera z 1905 roku, Edwarda Chwalewika z 1916 i 1926 roku, Mieczys\u0142awa Tretera z 1917 roku, S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich z lat 1888-1914, akta Ministerstwa Wyzna\u0144 Religijnych i O\u015bwiecenia Publicznego, g\u0142\u00f3wnie ankiety z lat 1933 i 1937 roku, a tak\u017ce archiwalia, statuty, sprawozdania, publikacje rocznicowe, artyku\u0142y tematyczne i notki prasowe.<\/p>\n
Warto tutaj zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na intencje przy\u015bwiecaj\u0105ce pierwszym badaczom kolekcjonerstwa na ziemiach polskich. Hieronim Wilder (1876-1941), antykwariusz, bibliofil i w\u0142a\u015bciciel poka\u017anej kolekcji grafiki, swoje kr\u00f3tkie opracowanie po\u015bwi\u0119ci\u0142 archiwom, bibliotekom, muzeom zbiorom i zbieraczom, ograniczaj\u0105c si\u0119 niemal wy\u0142\u0105cznie do podania miejscowo\u015bci, w\u0142a\u015bciciela oraz og\u00f3lnego okre\u015blenia dziedziny zbioru [Wilder 1905<\/a>]. Wyznacznikiem dla autora by\u0142a \u201epolsko\u015b\u0107\u201d zatem uwzgl\u0119dnione zosta\u0142y tak kolekcje tworzone przez Polak\u00f3w, zbiory rodowe i sakralne, ksi\u0119gozbiory oraz archiwalia \u015bwiadcz\u0105ce o historii i tradycjach danego miejsca lub spo\u0142eczno\u015bci, ale tak\u017ce obiekty zwi\u0105zane z kultur\u0105 polsk\u0105 poprzez autor\u00f3w lub tematyk\u0119, znajduj\u0105ce si\u0119 w instytucjach ca\u0142kowicie pozbawionych polskich \u201ekorzeni\u201d\u00a0[1]<\/a>. W tradycj\u0119 t\u0119 wpisuj\u0105 si\u0119 tak\u017ce publikacje Edwarda Chwalewika (1873-1956), bibliofila i bibliotekarza, kolekcjonera, publicysty i d\u0142ugoletniego pracownika Antykwariatu Polskiego Hieronima Wildera\u00a0[2]<\/a>. Opublikowane w 1916 roku pierwsze wydanie traktowa\u0107 mo\u017cna jako form\u0119 ochrony zbior\u00f3w, kt\u00f3re w czasie Wielkiej Wojny pada\u0142y ofiar\u0105 \u201egrozy zniszczenia\u201d. Jak pisa\u0142 autor publikacji w swoich wspomnieniach \u201eNiepowetowane straty, poniesione w naszych zbiorach podczas pierwszej wojny \u015bwiatowej, da\u0142y mi silny bodziec do gromadzenia wszelkich wiadomo\u015bci o nich. Tote\u017c kiedy Towarzystwo Literat\u00f3w i Dziennikarzy powzi\u0119\u0142o zamiar wydania ksi\u0105\u017cki zbiorowej na rzecz poszkodowanych przez wojn\u0119 swych cz\u0142onk\u00f3w, ofiarowa\u0142em mu na ten cel (\u2026) spor\u0105 wi\u0105zank\u0119 danych o zniszczeniach tego rodzaju. Jak to cz\u0119sto bywa u nas wydawnictwo to, z braku \u015brodk\u00f3w, nie dosz\u0142o do skutku (\u2026). Wobec tego zacz\u0105\u0142em go sobie dla w\u0142asnej przyjemno\u015bci uzupe\u0142nia\u0107 nowymi, wci\u0105\u017c nap\u0142ywaj\u0105cymi wiadomo\u015bciami\u201d [Chwalewik 2006:<\/a> 65]. Drugie wydanie \u201eZbior\u00f3w polskich\u201d mia\u0142o by\u0107 \u201edowodem realnym \u015bwiadcz\u0105cym niezbicie \u00a0o\u00a0 naszej\u00a0 dawnej\u00a0 i\u00a0 wysokiej\u00a0 kulturze,\u00a0 niespo\u017cytej\u00a0 pot\u0119dze i bogactwie ducha polskiego i jego szerokim\u00a0 promieniowaniu\u201c [<\/a>Chwalewik 1926]. <\/a>\u201ePolsko\u015b\u0107\u201d rozumiana tu jest jednak nieco szerzej, poniewa\u017c jej integralnym elementem sta\u0142a si\u0119 rzeczywisto\u015b\u0107 wielokulturowego kraju, w kt\u00f3rym ka\u017cda narodowo\u015b\u0107, mniejszo\u015b\u0107 czy spo\u0142eczno\u015b\u0107 wyznaniowa pragn\u0119\u0142a poprzez muzea podkre\u015bli\u0107 soj\u0105 obecno\u015b\u0107. Cech\u0105 charakterystyczn\u0105 dla opracowa\u0144 Chwalewika jest pr\u00f3ba kompleksowej inwentaryzacji zbior\u00f3w, kt\u00f3re opatrzone zosta\u0142y opisami, cz\u0119sto uwzgl\u0119dniaj\u0105cymi bibliografi\u0119. Podobne rozwi\u0105zanie zastosowa\u0142 historyk sztuki i wyk\u0142adowca na Uniwersytecie Kijowskim Mieczys\u0142aw Treter (1883-1943) w publikacji z 1917 roku, postrzegaj\u0105c swoje opracowanie jako przyczynek do naukowego rozpoznania zbior\u00f3w raczej, ni\u017c ich inwentaryzacj\u0119. \u201eJeden z pewnik\u00f3w stanowi w muzeologji dzisiejszej zasada \u2013 pisze Treter \u2013 \u017ce warto\u015b\u0107 i rozw\u00f3j muzeum uwarunkowane s\u0105 przez \u015bcis\u0142e okre\u015blenie jego charakteru, przez jasne sformu\u0142owanie jego zada\u0144 i cel\u00f3w. Zda\u0107 sobie tedy trzeba spraw\u0119 z r\u00f3\u017cnych rodzaj\u00f3w muze\u00f3w i zachodz\u0105cych mi\u0119dzy nimi r\u00f3\u017cnic istotnych\u201d [<\/a>Treter 1917<\/a>: 11]. Powstaj\u0105ce niemal w tym samym czasie dwa najistotniejsze opracowania polskich zbior\u00f3w przed 1918 rokiem prezentuj\u0105 dwa, miejscami zbie\u017cne ze sob\u0105 kierunki my\u015blenia o przysz\u0142o\u015bci. Z jednej strony wyra\u017ane jest d\u0105\u017cenie do podtrzymania pami\u0119ci, b\u0119d\u0105cej \u017ar\u00f3d\u0142em to\u017csamo\u015bci, owej tak cz\u0119sto podkre\u015blanej \u201epolsko\u015bci\u201d. Z drugiej za\u015b dzia\u0142ania te mia\u0142y sta\u0107 si\u0119 tylko i a\u017c podwalin\u0105 dla muzealnictwa, \u015bwiadomego swej przesz\u0142o\u015bci i ci\u0105\u017c\u0105cej odpowiedzialno\u015bci za piel\u0119gnowanie (wielo)narodowej pami\u0119ci.<\/p>\n
Pami\u0119\u0107 w tym kontek\u015bcie ma znaczenie niebagatelne. Jest bowiem zar\u00f3wno zwi\u0105zana z \u201emiejscem pami\u0119ci\u201d, kt\u00f3re jak pisze francuski historyk Pierre Nora jest miejscem w dos\u0142ownym znaczeniu tego s\u0142owa, w kt\u00f3rym pewne spo\u0142eczno\u015bci (\u2026) sk\u0142adaj\u0105 swoje wspomnienia lub uwa\u017caj\u0105 je za nieod\u0142\u0105czn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swojej osobowo\u015bci\u201d [Szpoci\u0144ski 2008<\/a>: 12], ale tak\u017ce niematerialnym dziedzictwem kultur\u0105, pami\u0119ci\u0105 o przesz\u0142o\u015bci ludzi. Wspomniane publikacje znajduj\u0105 si\u0119 na przeci\u0119ciu tych zjawisk, opisuj\u0105c istniej\u0105ce w\u00f3wczas zbiory, kt\u00f3re w znacznym stopniu uleg\u0142y rozproszeniu, zniszczeniu lub przekszta\u0142ceniu w czasie I i II wojny \u015bwiatowej. Uzupe\u0142nione o informacje z archiwali\u00f3w, katalog\u00f3w, opracowa\u0144 czy wzmianek prasowych pozwalaj\u0105 na odtworzenie, cho\u0107by w spos\u00f3b cz\u0105stkowy zmian zachodz\u0105cych na prze\u0142omie XIX i XX wieku w dziedzinie polskiego muzealnictwa, kt\u00f3rego kulminacja nast\u0105pi\u0142a po odrodzeniu si\u0119 pa\u0144stwa w 1918 roku. Do tego czasu na terenie dawnej Rzeczpospolitej oraz poza jej granicami dzia\u0142a\u0142o oko\u0142o 300 instytucji gromadz\u0105cych w\u0142asne zbiory, kt\u00f3re by\u0142y prezentowane szerszej publiczno\u015bci lub zbierane z zamiarem ich udost\u0119pnienia\u00a0[3<\/a>]. Na liczb\u0119 t\u0119 sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 tak\u017ce udost\u0119pniane permanentnie lub okresowo w pe\u0142nym lub cz\u0119\u015bciowym zakresie \u2013 funkcjonuj\u0105ce publicznie kolekcje prywatne. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich znajdowa\u0142a si\u0119 na terenie dawnej Rzeczpospolitej (w granicach z 1772), przy czym najwi\u0119cej mie\u015bci\u0142o si\u0119 w du\u017cych o\u015brodkach miejskich: w Warszawie, we Lwowie i Krakowie, znacznie mniej w Wilnie. Najcz\u0119\u015bciej w danej miejscowo\u015bci dzia\u0142a\u0142o jedno muzeum, zwi\u0105zane z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 towarzystw lub organizacji zwi\u0105zanych z krzewieniem kultury i o\u015bwiaty. W wi\u0119kszych o\u015brodkach, najcz\u0119\u015bciej b\u0119d\u0105cych siedzib\u0105 w\u0142adz, dzia\u0142a\u0142o r\u00f3wnolegle kilka instytucji. By\u0142o tak m.in. w Czerniowcach, Gda\u0144sku, P\u0142ocku, Poznaniu czy Witebsku, przy czym zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce instytucje te mia\u0142y odmienne cele polityczne, w zale\u017cno\u015bci od okresu, w kt\u00f3rym funkcjonowa\u0142y. Muzea te podzieli\u0107 mo\u017cna ze wzgl\u0119du na ich charakter na \u201eklasyczne\u201d instytucje o charakterze publicznym gromadz\u0105ce i eksponuj\u0105ce kolekcje oraz udost\u0119pniane permanentnie w zakresie pe\u0142nym lub ograniczonym; zbiory muzealne, gabinety, galerie dzia\u0142aj\u0105ce przy innych instytucjach; kolekcje prywatne; za\u0142o\u017cenia protomuzealne\u00a0[4<\/a>].<\/p>\n
Zgodnie z klasyfikacj\u0105 zaproponowan\u0105 przez Mieczys\u0142awa Tretera ze wzgl\u0119du na typologi\u0119, muzea mo\u017cna podzieli\u0107 na grup\u0119 przyrodnicz\u0105 i historyczn\u0105 [Treter 1917<\/a>: 12]. Te pierwsze po\u015bwi\u0119cone by\u0142y dziejom kultury i cywilizacji, wytworom ducha, przejawom \u017cycia politycznego, spo\u0142ecznego, artystycznego. Z kolei muzea przyrodnicze, do kt\u00f3rych Treter zaliczy\u0142 obiekty zwi\u0105zane z histori\u0105 naturaln\u0105 (nauki o ziemi, chemia, fizyka, botanika, zoologia) oraz dziedzinami antropologicznymi (w tym archeologia i etnografia) uwzgl\u0119dnia\u0142y tak\u017ce instytucje s\u0142u\u017c\u0105ce naukom technicznym, rzemios\u0142u oraz po\u015bwi\u0119cone \u201ezastosowaniu si\u0142 i produkt\u00f3w przyrody do potrzeb cz\u0142owieka\u201d [Treter 1917<\/a>: 12]. Zasadniczo podzia\u0142 ten znajduje odzwierciedlenie w dziedzinie muze\u00f3w powstaj\u0105cych do 1918 roku, st\u0105d mo\u017cliwe jest wyodr\u0119bnienie muze\u00f3w o charakterze artystycznym i historycznym, przyrodniczym i technicznym, a tak\u017ce \u2013 co wyra\u017aniej widoczne jest na pocz\u0105tku XX wieku \u2013 krajoznawczych z dominuj\u0105c\u0105 rol\u0105 archeologii i etnografii. Nale\u017cy jednak zaznaczy\u0107, \u017ce zakres wskazanych przez Tretera dziedzin historycznych, przyrodniczych i technicznych jest raczej szeroki i de facto<\/em> umowny. Podobnie jest w przypadku muze\u00f3w krajoznawczych, kt\u00f3re obejmowa\u0142y szereg r\u00f3\u017cnorodnych artefakt\u00f3w, zwi\u0105zanych z danym regionem, spo\u0142eczno\u015bci\u0105, ale tak\u017ce wa\u017cnymi wydarzeniami historycznymi i osobisto\u015bciami, co wskazuje na \u0142\u0105czno\u015b\u0107 z \u201eizbami pami\u0119ci\u201d, ale tak\u017ce ide\u0105 muzeum narodowego, obejmuj\u0105cego najwa\u017cniejsze dziedziny zwi\u0105zane z kultur\u0105, przesz\u0142o\u015bci\u0105 i pami\u0119ci\u0105 kraju. Szczeg\u00f3lnie istotn\u0105 rol\u0119 w zbiorach takich odgrywa\u0142y kolekcje archeologiczne i etnograficzne, kt\u00f3re r\u00f3wnocze\u015bnie by\u0142y przedmiotem zainteresowania muze\u00f3w specjalizuj\u0105cych si\u0119 w tych dziedzinach m.in. w Warszawie czy Krakowie.<\/p>\n
W okresie 1800-1900 na terenach dawnej Rzeczpospolitej powsta\u0142o ponad 140 instytucji, do kt\u00f3rych nale\u017cy w\u0142\u0105czy\u0107 tak\u017ce te dzia\u0142aj\u0105ce na emigracji w Pary\u017cu, Montresorze, Rapperswilu, a tak\u017ce w Berlinie, Dre\u017anie, Wiedniu, Rzymie czy Chicago. W tym czasie do rozwoju muzealnictwa przyczyni\u0142o si\u0119 m.in. udost\u0119pnienie kolekcji rodowych oraz zbior\u00f3w prywatnych, jak r\u00f3wnie\u017c inicjowanie takich instytucji pod auspicjami w\u0142adz miejskich lub nadawanie ju\u017c istniej\u0105cym zbiorom, np. archiwalnym, charakteru muze\u00f3w publicznych. Za powstaniem muze\u00f3w publicznych o wyra\u017aniejszej specjalizacji stali g\u0142\u00f3wnie przedstawiciele arystokracji i inteligencji, a w mniejszych miastach tak\u017ce organizatorzy tamtejszego \u017cycia kulturalnego, przede wszystkim nauczyciele i duchowni. W XIX wieku aktywno\u015b\u0107 na polu kolekcjonerskim wykazywa\u0142y r\u00f3wnie\u017c towarzystwa naukowe i artystyczne. Reorganizacja zbior\u00f3w ko\u015bcielnych, g\u0142\u00f3wnie katolickich i prawos\u0142awnych, prowadzi\u0142a do powstawania muze\u00f3w diecezjalnych i eparchialnych.<\/p>\n
Po 1900 roku dzieje muzealnictwa na terenie dawnej Rzeczpospolitej prze\u017cywa\u0142y wyra\u017any rozkwit. W ci\u0105gu zaledwie 14 lat, do wybuchu I wojny \u015bwiatowej, powsta\u0142o powy\u017cej 80 instytucji, czyli niewiele mniej ni\u017c w przeci\u0105gu omawianego wcze\u015bniej stulecia. Dominacja instytucji historyczno-artystycznych nie jest ju\u017c tak wyra\u017ana, a g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 w podtrzymywaniu i piel\u0119gnowaniu pami\u0119ci przej\u0119\u0142y muzea krajoznawcze. Tendencja do tworzenia muze\u00f3w artystycznych i historycznych wyra\u017ana jest szczeg\u00f3lnie w du\u017cych o\u015brodkach miejskich, o ju\u017c istniej\u0105cej tradycji muzealnej, przy zaanga\u017cowaniu instytucji publicznych. Du\u017c\u0105 zas\u0142ug\u0119 dla muzealnictwa w tym czasie mia\u0142o Polskie Towarzystwo Krajoznawcze (1906), kt\u00f3re przyczyni\u0142o si\u0119 do powstania ponad 20 instytucji na przestrzeni zaledwie kilku lat\u00a0[5]<\/a>. Tworzenie tego typu muze\u00f3w mo\u017cliwe by\u0142o dzi\u0119ki rosn\u0105cemu zainteresowaniu przesz\u0142o\u015bci\u0105 w\u0142asnego regionu, co pozwala\u0142o na \u0142\u0105czenie w jednej instytucji zbior\u00f3w archeologicznych, etnograficznych i pami\u0105tek historycznych, w tym zabytkowego detalu architektonicznego i wyposa\u017cenia. Na powodzenie tej inicjatywy sk\u0142ada\u0142a si\u0119 akcja informacyjna w lokalnej prasie, ale przede wszystkim zaanga\u017cowanie \u201emi\u0142o\u015bnik\u00f3w\u201d przesz\u0142o\u015bci. Typ ten jest szczeg\u00f3lnie popularny w mniejszych miejscowo\u015bciach, gdzie dzia\u0142alno\u015b\u0107 muzeum skorelowana by\u0142a z aktywno\u015bci\u0105 sekcji muzealnych i turystycznych PTK, a tak\u017ce dzia\u0142alno\u015bci\u0105 cz\u0142onk\u00f3w miejskich towarzystw naukowych i historycznych. Instytucje o profilu przyrodniczym by\u0142y zdecydowanie mniej popularne, cho\u0107 nadal obecne.<\/p>\n
Wybuch I wojny \u015bwiatowej, co oczywiste, zahamowa\u0142 proces tworzenia muze\u00f3w, a w wielu przypadkach doprowadzi\u0142 do rozgrabienia i zniszczenia zgromadzonych kolekcji, jak mia\u0142o to miejsce w \u0141owiczu czy na Podolu. W okresie 1914-1918 dzia\u0142alno\u015b\u0107 wielu plac\u00f3wek zosta\u0142a zawieszona, niekiedy tak\u017ce kolekcje migrowa\u0142y mi\u0119dzy instytucjami. Nie oznacza\u0142o to jednak ca\u0142kowitego zaniku aktywno\u015bci muzealnej. W 1916 roku za\u0142o\u017cono m.in. lwowskie Muzeum archidiecezjalne, Muzeum Ko\u0142a Ligi Kobiet w Olkuszu, powo\u0142ano tak\u017ce oficjalnym aktem Muzeum Narodowe m.st. Warszawy. W kolejnym roku podj\u0119to starania nad utworzeniem Muzeum Kurpiowskiego w Nowogrodzie.<\/p>\n
Powy\u017csze, dosy\u0107 og\u00f3lnikowe zestawienie, potwierdza dotychczasowy sta\u0144 bada\u0144 na temat polskiego muzealnictwa, uwydatniaj\u0105c jednak rol\u0119 towarzystw naukowych i innych inicjatyw spo\u0142ecznych, kt\u00f3re podejmowane by\u0142y r\u00f3wnolegle do dzia\u0142a\u0144 arystokracji ju\u017c w XIX wieku, a szczeg\u00f3lnie w jego drugiej po\u0142owie. Wyra\u017ane przesuni\u0119cie zainteresowa\u0144 z artystycznych i przyrodniczych na bardziej og\u00f3lne w swojej dziedzinie muzea krajoznawcze, to pr\u00f3ba upowszechnienia i popularyzacji idei narodowych, nie tylko w odniesieniu do polsko\u015bci, ale tak\u017ce mniejszo\u015bci narodowych i religijnych, kt\u00f3re szczeg\u00f3lnie na obszarze obecnej Bia\u0142orusi i Ukrainy odgrywa\u0142y istotn\u0105 rol\u0119. Proces budowania pami\u0119ci lokalnej traktowa\u0107 nale\u017cy jako reakcj\u0119 na ograniczenia narzucane przez zaborc\u00f3w oraz proces okre\u015blania w\u0142asnej narodowej to\u017csamo\u015bci, kt\u00f3ry w czasie I wojny \u015bwiatowej umo\u017cliwi\u0142 podj\u0119cie przez Edwarda Chwalewika i Mieczys\u0142awa Tretera pierwszych pr\u00f3b opracowa\u0144 tego obszaru polskiego, cho\u0107 wielonarodowego, dziedzictwa kulturowego.<\/p>\n
Aldona To\u0142ysz<\/em><\/p>\n
\n
BIBLIOGRAFIA<\/strong><\/p>\n
Chwalewik Edward, 1926<\/a>. Zbiory polskie: archiwa, bibljoteki, gabinety, galerje, muzea i inne zbiory pami\u0105tek przesz\u0142o\u015bci w ojczy\u017anie i na obczy\u017anie w porz\u0105dku alfabetycznym wed\u0142ug miejscowo\u015bci u\u0142o\u017cone. T. 1-2, Warszawa, Krak\u00f3w: Wyd. J. Mortkowicza, Towarzystwo Wydawnicze w Warszawie
Chwalewik Edward, 2006<\/a>. Z moich wspomnie\u0144 o zbieractwie<\/em>, oprac. Hanna \u0141askarzewska, Martyna Figiel Warszawa: Biblioteka Narodowa
Pomian Krzysztof, 2012 [1987]<\/a>. Zbieracze i osobliwo\u015bci. Pary\u017c-Wenecja XVI-XVIII wiek, <\/em>prze\u0142. Andrzej Pie\u0144kos, Gda\u0144sk: s\u0142owo\/ obraz terytoria
Pomian Krzysztof, 2016<\/a>. Muzea i narody w Europie \u015arodkowej przed pierwsza wojna \u015bwiatow\u0105<\/em>, Warszawa: Stowarzyszenie Muze\u00f3w Uczelnianych
Szpoci\u0144ski Andrzej, 2008<\/a>. Miejsca pami\u0119ci (lieux de m\u00e9moire)<\/em>, \u201eTeksty drugie\u201d, nr 4
Treter Mieczys\u0142aw, 1917<\/a>. Muzea wsp\u00f3\u0142czesne: studjum muzeologiczne: pocz\u0105tki, rodzaje, istota i organizacja muze\u00f3w, publiczne zbiory muzealne w Polsce i przysz\u0142y ich rozw\u00f3j<\/em>, Kij\u00f3w: Nak\u0142adem Redakcji Muzeum Polskiego
Wilder Hieronim, 1905<\/a>. Polskie archiwa, biblioteki, muzea, zbiory i zbieracze: u\u0142o\u017cone wed\u0142ug miejscowo\u015bci, Warszawa: s.n<\/p>\n
\n
PRZYPISY<\/strong><\/p>\n
[1]<\/a> Dla przyk\u0142adu Wilder uwzgl\u0119dnia w swoim spisie zar\u00f3wno bibliotek\u0119 zbieracza o nazwisku Ku\u0142akowski mieszcz\u0105c\u0105 si\u0119 w Krzysztoporowie pod Grodnem, moskiewsk\u0105 zbrojowni\u0119 (Oru\u017cejnaja Pa\u0142ata) zawieraj\u0105c\u0105 polskie sztandary, jak r\u00f3wnie\u017c archiwum miejskie i skarbiec ko\u015bcielny w Sandomierzu i ca\u0142y szereg krakowskich muze\u00f3w, kt\u00f3rych stan posiadania opatrzny zosta\u0142 danymi liczbowymi.
[2]<\/a> Edward Chwalewik pracowa\u0142 w antykwariacie w latach 1906-1924.
[3]<\/a> Liczba ta ma charakter czysto orientacyjny, w zwi\u0105zku z prowadzonymi badaniami mo\u017ce ulec i zapewne ulegnie zmianie.
[4]<\/a> Opis ka\u017cdego z typ\u00f3w zamieszczony zosta\u0142 na stronie projektu \u201eMuzeum w polskiej kulturze pami\u0119ci do 1918 r.: wczesne instytucje muzealne wobec muzeologii cyfrowej\u201d, w zak\u0142adce \u201eBaza muze\u00f3w\u201d, http:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?page_id=20.<\/a>.
[5]<\/a> Zaznaczy\u0107 nale\u017cy, \u017ce jako\u015b\u0107 zbior\u00f3w i poziom tych muze\u00f3w by\u0142 nier\u00f3wny.<\/p>\n
\n
CZYTELNIA >>><\/a><\/p>\n
\n
\u00a0<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
23.06.2017 | \u00a0 Pierwsze polskie muzea powsta\u0142y na pocz\u0105tku XIX wieku [Pomian 2016: 21]. Zdanie to jest o tyle prawdziwe, o ile w pami\u0119ci mamy za\u0142o\u017cenia protomuzealne, gabinety osobliwo\u015bci i historii naturalnej czy zbiory rodowe, kt\u00f3re dost\u0119pne by\u0142y wy\u0142\u0105cznie dla w\u0105skiego grona mi\u0142o\u015bnik\u00f3w rzeczy. To w\u0142a\u015bnie XIX wiek pozwoli\u0142 stworzy\u0107 podwaliny dla muzealnictwa na ziemiach… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1457,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-1410","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-czytelnia"],"aioseo_notices":[],"featured_image_src":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/23658917_786438538224733_5741983744269338943_n.jpg","featured_image_src_square":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/23658917_786438538224733_5741983744269338943_n.jpg","author_info":{"display_name":"Redaktor","author_link":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?author=1"},"category_info":"Czytelnia<\/a>","tags_info":"","social_share_info":"<\/i><\/a><\/i><\/a><\/i><\/a>","wordExcerpt_info":"
<\/p>\n
23.06.2017 | \"\"<\/pre>\n
<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
Pierwsze polskie muzea powsta\u0142y na pocz\u0105tku XIX wieku [Pomian 2016<\/a>: 21]. Zdanie to jest o tyle prawdziwe, o ile w pami\u0119ci mamy za\u0142o\u017cenia protomuzealne, gabinety osobliwo\u015bci i historii naturalnej czy zbiory rodowe, kt\u00f3re dost\u0119pne by\u0142y wy\u0142\u0105cznie dla w\u0105skiego grona mi\u0142o\u015bnik\u00f3w rzeczy. To w\u0142a\u015bnie XIX wiek pozwoli\u0142 stworzy\u0107 podwaliny dla muzealnictwa na ziemiach polskich po 1918 roku. Jednym z cel\u00f3w przy\u015bwiecaj\u0105cych badaniom nad zagadnieniem wczesnych instytucji muzealnych i muze\u00f3w w polskiej kulturze pami\u0119ci jest stworzenie baz\u0119 instytucji powsta\u0142ych do 1918 roku. Na ile potrzebne i pomocne w poznawaniu kultury materialnej i niematerialnej obszaru dawnej Polski jest takie narz\u0119dzie wskazuj\u0105 pierwsze analizy, kt\u00f3re mo\u017cna przeprowadzi\u0107 na podstawie ju\u017c zgromadzonego materia\u0142u. Ich prezentacj\u0119 wypada jednak poprzedzi\u0107 kr\u00f3tkim wst\u0119pem. Podstawowe informacje na temat zbior\u00f3w gromadzonych do 1918 roku na terenach dawnej Polski dostarczaj\u0105 opracowania Hieronima Wildera z 1905 roku, Edwarda Chwalewika z 1916 i 1926 roku, Mieczys\u0142awa Tretera z 1917 roku, S\u0142ownik geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich z lat 1888-1914, akta Ministerstwa Wyzna\u0144 Religijnych i O\u015bwiecenia Publicznego, g\u0142\u00f3wnie ankiety z lat 1933 i 1937 roku, a tak\u017ce archiwalia, statuty, sprawozdania, publikacje rocznicowe, artyku\u0142y tematyczne i notki prasowe.<\/p>\n
Warto tutaj zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na intencje przy\u015bwiecaj\u0105ce pierwszym badaczom kolekcjonerstwa na ziemiach polskich. Hieronim Wilder (1876-1941), antykwariusz, bibliofil i w\u0142a\u015bciciel poka\u017anej kolekcji grafiki, swoje kr\u00f3tkie opracowanie po\u015bwi\u0119ci\u0142 archiwom, bibliotekom, muzeom zbiorom i zbieraczom, ograniczaj\u0105c si\u0119 niemal wy\u0142\u0105cznie do podania miejscowo\u015bci, w\u0142a\u015bciciela oraz og\u00f3lnego okre\u015blenia dziedziny zbioru [Wilder 1905<\/a>]. Wyznacznikiem dla autora by\u0142a \u201epolsko\u015b\u0107\u201d zatem uwzgl\u0119dnione zosta\u0142y tak kolekcje tworzone przez Polak\u00f3w, zbiory rodowe i sakralne, ksi\u0119gozbiory oraz archiwalia \u015bwiadcz\u0105ce o historii i tradycjach danego miejsca lub spo\u0142eczno\u015bci, ale tak\u017ce obiekty zwi\u0105zane z kultur\u0105 polsk\u0105 poprzez autor\u00f3w lub tematyk\u0119, znajduj\u0105ce si\u0119 w instytucjach ca\u0142kowicie pozbawionych polskich \u201ekorzeni\u201d\u00a0[1]<\/a>. W tradycj\u0119 t\u0119 wpisuj\u0105 si\u0119 tak\u017ce publikacje Edwarda Chwalewika (1873-1956), bibliofila i bibliotekarza, kolekcjonera, publicysty i d\u0142ugoletniego pracownika Antykwariatu Polskiego Hieronima Wildera\u00a0[2]<\/a>. Opublikowane w 1916 roku pierwsze wydanie traktowa\u0107 mo\u017cna jako form\u0119 ochrony zbior\u00f3w, kt\u00f3re w czasie Wielkiej Wojny pada\u0142y ofiar\u0105 \u201egrozy zniszczenia\u201d. Jak pisa\u0142 autor publikacji w swoich wspomnieniach \u201eNiepowetowane straty, poniesione w naszych zbiorach podczas pierwszej wojny \u015bwiatowej, da\u0142y mi silny bodziec do gromadzenia wszelkich wiadomo\u015bci o nich. Tote\u017c kiedy Towarzystwo Literat\u00f3w i Dziennikarzy powzi\u0119\u0142o zamiar wydania ksi\u0105\u017cki zbiorowej na rzecz poszkodowanych przez wojn\u0119 swych cz\u0142onk\u00f3w, ofiarowa\u0142em mu na ten cel (\u2026) spor\u0105 wi\u0105zank\u0119 danych o zniszczeniach tego rodzaju. Jak to cz\u0119sto bywa u nas wydawnictwo to, z braku \u015brodk\u00f3w, nie dosz\u0142o do skutku (\u2026). Wobec tego zacz\u0105\u0142em go sobie dla w\u0142asnej przyjemno\u015bci uzupe\u0142nia\u0107 nowymi, wci\u0105\u017c nap\u0142ywaj\u0105cymi wiadomo\u015bciami\u201d [Chwalewik 2006:<\/a> 65]. Drugie wydanie \u201eZbior\u00f3w polskich\u201d mia\u0142o by\u0107 \u201edowodem realnym \u015bwiadcz\u0105cym niezbicie \u00a0o\u00a0 naszej\u00a0 dawnej\u00a0 i\u00a0 wysokiej\u00a0 kulturze,\u00a0 niespo\u017cytej\u00a0 pot\u0119dze i bogactwie ducha polskiego i jego szerokim\u00a0 promieniowaniu\u201c [<\/a>Chwalewik 1926]. <\/a>\u201ePolsko\u015b\u0107\u201d rozumiana tu jest jednak nieco szerzej, poniewa\u017c jej integralnym elementem sta\u0142a si\u0119 rzeczywisto\u015b\u0107 wielokulturowego kraju, w kt\u00f3rym ka\u017cda narodowo\u015b\u0107, mniejszo\u015b\u0107 czy spo\u0142eczno\u015b\u0107 wyznaniowa pragn\u0119\u0142a poprzez muzea podkre\u015bli\u0107 soj\u0105 obecno\u015b\u0107. Cech\u0105 charakterystyczn\u0105 dla opracowa\u0144 Chwalewika jest pr\u00f3ba kompleksowej inwentaryzacji zbior\u00f3w, kt\u00f3re opatrzone zosta\u0142y opisami, cz\u0119sto uwzgl\u0119dniaj\u0105cymi bibliografi\u0119. Podobne rozwi\u0105zanie zastosowa\u0142 historyk sztuki i wyk\u0142adowca na Uniwersytecie Kijowskim Mieczys\u0142aw Treter (1883-1943) w publikacji z 1917 roku, postrzegaj\u0105c swoje opracowanie jako przyczynek do naukowego rozpoznania zbior\u00f3w raczej, ni\u017c ich inwentaryzacj\u0119. \u201eJeden z pewnik\u00f3w stanowi w muzeologji dzisiejszej zasada \u2013 pisze Treter \u2013 \u017ce warto\u015b\u0107 i rozw\u00f3j muzeum uwarunkowane s\u0105 przez \u015bcis\u0142e okre\u015blenie jego charakteru, przez jasne sformu\u0142owanie jego zada\u0144 i cel\u00f3w. Zda\u0107 sobie tedy trzeba spraw\u0119 z r\u00f3\u017cnych rodzaj\u00f3w muze\u00f3w i zachodz\u0105cych mi\u0119dzy nimi r\u00f3\u017cnic istotnych\u201d [<\/a>Treter 1917<\/a>: 11]. Powstaj\u0105ce niemal w tym samym czasie dwa najistotniejsze opracowania polskich zbior\u00f3w przed 1918 rokiem prezentuj\u0105 dwa, miejscami zbie\u017cne ze sob\u0105 kierunki my\u015blenia o przysz\u0142o\u015bci. Z jednej strony wyra\u017ane jest d\u0105\u017cenie do podtrzymania pami\u0119ci, b\u0119d\u0105cej \u017ar\u00f3d\u0142em to\u017csamo\u015bci, owej tak cz\u0119sto podkre\u015blanej \u201epolsko\u015bci\u201d. Z drugiej za\u015b dzia\u0142ania te mia\u0142y sta\u0107 si\u0119 tylko i a\u017c podwalin\u0105 dla muzealnictwa, \u015bwiadomego swej przesz\u0142o\u015bci i ci\u0105\u017c\u0105cej odpowiedzialno\u015bci za piel\u0119gnowanie (wielo)narodowej pami\u0119ci.<\/p>\n
Pami\u0119\u0107 w tym kontek\u015bcie ma znaczenie niebagatelne. Jest bowiem zar\u00f3wno zwi\u0105zana z \u201emiejscem pami\u0119ci\u201d, kt\u00f3re jak pisze francuski historyk Pierre Nora jest miejscem w dos\u0142ownym znaczeniu tego s\u0142owa, w kt\u00f3rym pewne spo\u0142eczno\u015bci (\u2026) sk\u0142adaj\u0105 swoje wspomnienia lub uwa\u017caj\u0105 je za nieod\u0142\u0105czn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swojej osobowo\u015bci\u201d [Szpoci\u0144ski 2008<\/a>: 12], ale tak\u017ce niematerialnym dziedzictwem kultur\u0105, pami\u0119ci\u0105 o przesz\u0142o\u015bci ludzi. Wspomniane publikacje znajduj\u0105 si\u0119 na przeci\u0119ciu tych zjawisk, opisuj\u0105c istniej\u0105ce w\u00f3wczas zbiory, kt\u00f3re w znacznym stopniu uleg\u0142y rozproszeniu, zniszczeniu lub przekszta\u0142ceniu w czasie I i II wojny \u015bwiatowej. Uzupe\u0142nione o informacje z archiwali\u00f3w, katalog\u00f3w, opracowa\u0144 czy wzmianek prasowych pozwalaj\u0105 na odtworzenie, cho\u0107by w spos\u00f3b cz\u0105stkowy zmian zachodz\u0105cych na prze\u0142omie XIX i XX wieku w dziedzinie polskiego muzealnictwa, kt\u00f3rego kulminacja nast\u0105pi\u0142a po odrodzeniu si\u0119 pa\u0144stwa w 1918 roku. Do tego czasu na terenie dawnej Rzeczpospolitej oraz poza jej granicami dzia\u0142a\u0142o oko\u0142o 300 instytucji gromadz\u0105cych w\u0142asne zbiory, kt\u00f3re by\u0142y prezentowane szerszej publiczno\u015bci lub zbierane z zamiarem ich udost\u0119pnienia\u00a0[3<\/a>]. Na liczb\u0119 t\u0119 sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 tak\u017ce udost\u0119pniane permanentnie lub okresowo w pe\u0142nym lub cz\u0119\u015bciowym zakresie \u2013 funkcjonuj\u0105ce publicznie kolekcje prywatne. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich znajdowa\u0142a si\u0119 na terenie dawnej Rzeczpospolitej (w granicach z 1772), przy czym najwi\u0119cej mie\u015bci\u0142o si\u0119 w du\u017cych o\u015brodkach miejskich: w Warszawie, we Lwowie i Krakowie, znacznie mniej w Wilnie. Najcz\u0119\u015bciej w danej miejscowo\u015bci dzia\u0142a\u0142o jedno muzeum, zwi\u0105zane z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 towarzystw lub organizacji zwi\u0105zanych z krzewieniem kultury i o\u015bwiaty. W wi\u0119kszych o\u015brodkach, najcz\u0119\u015bciej b\u0119d\u0105cych siedzib\u0105 w\u0142adz, dzia\u0142a\u0142o r\u00f3wnolegle kilka instytucji. By\u0142o tak m.in. w Czerniowcach, Gda\u0144sku, P\u0142ocku, Poznaniu czy Witebsku, przy czym zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce instytucje te mia\u0142y odmienne cele polityczne, w zale\u017cno\u015bci od okresu, w kt\u00f3rym funkcjonowa\u0142y. Muzea te podzieli\u0107 mo\u017cna ze wzgl\u0119du na ich charakter na \u201eklasyczne\u201d instytucje o charakterze publicznym gromadz\u0105ce i eksponuj\u0105ce kolekcje oraz udost\u0119pniane permanentnie w zakresie pe\u0142nym lub ograniczonym; zbiory muzealne, gabinety, galerie dzia\u0142aj\u0105ce przy innych instytucjach; kolekcje prywatne; za\u0142o\u017cenia protomuzealne\u00a0[4<\/a>].<\/p>\n
Zgodnie z klasyfikacj\u0105 zaproponowan\u0105 przez Mieczys\u0142awa Tretera ze wzgl\u0119du na typologi\u0119, muzea mo\u017cna podzieli\u0107 na grup\u0119 przyrodnicz\u0105 i historyczn\u0105 [Treter 1917<\/a>: 12]. Te pierwsze po\u015bwi\u0119cone by\u0142y dziejom kultury i cywilizacji, wytworom ducha, przejawom \u017cycia politycznego, spo\u0142ecznego, artystycznego. Z kolei muzea przyrodnicze, do kt\u00f3rych Treter zaliczy\u0142 obiekty zwi\u0105zane z histori\u0105 naturaln\u0105 (nauki o ziemi, chemia, fizyka, botanika, zoologia) oraz dziedzinami antropologicznymi (w tym archeologia i etnografia) uwzgl\u0119dnia\u0142y tak\u017ce instytucje s\u0142u\u017c\u0105ce naukom technicznym, rzemios\u0142u oraz po\u015bwi\u0119cone \u201ezastosowaniu si\u0142 i produkt\u00f3w przyrody do potrzeb cz\u0142owieka\u201d [Treter 1917<\/a>: 12]. Zasadniczo podzia\u0142 ten znajduje odzwierciedlenie w dziedzinie muze\u00f3w powstaj\u0105cych do 1918 roku, st\u0105d mo\u017cliwe jest wyodr\u0119bnienie muze\u00f3w o charakterze artystycznym i historycznym, przyrodniczym i technicznym, a tak\u017ce \u2013 co wyra\u017aniej widoczne jest na pocz\u0105tku XX wieku \u2013 krajoznawczych z dominuj\u0105c\u0105 rol\u0105 archeologii i etnografii. Nale\u017cy jednak zaznaczy\u0107, \u017ce zakres wskazanych przez Tretera dziedzin historycznych, przyrodniczych i technicznych jest raczej szeroki i de facto<\/em> umowny. Podobnie jest w przypadku muze\u00f3w krajoznawczych, kt\u00f3re obejmowa\u0142y szereg r\u00f3\u017cnorodnych artefakt\u00f3w, zwi\u0105zanych z danym regionem, spo\u0142eczno\u015bci\u0105, ale tak\u017ce wa\u017cnymi wydarzeniami historycznymi i osobisto\u015bciami, co wskazuje na \u0142\u0105czno\u015b\u0107 z \u201eizbami pami\u0119ci\u201d, ale tak\u017ce ide\u0105 muzeum narodowego, obejmuj\u0105cego najwa\u017cniejsze dziedziny zwi\u0105zane z kultur\u0105, przesz\u0142o\u015bci\u0105 i pami\u0119ci\u0105 kraju. Szczeg\u00f3lnie istotn\u0105 rol\u0119 w zbiorach takich odgrywa\u0142y kolekcje archeologiczne i etnograficzne, kt\u00f3re r\u00f3wnocze\u015bnie by\u0142y przedmiotem zainteresowania muze\u00f3w specjalizuj\u0105cych si\u0119 w tych dziedzinach m.in. w Warszawie czy Krakowie.<\/p>\n
W okresie 1800-1900 na terenach dawnej Rzeczpospolitej powsta\u0142o ponad 140 instytucji, do kt\u00f3rych nale\u017cy w\u0142\u0105czy\u0107 tak\u017ce te dzia\u0142aj\u0105ce na emigracji w Pary\u017cu, Montresorze, Rapperswilu, a tak\u017ce w Berlinie, Dre\u017anie, Wiedniu, Rzymie czy Chicago. W tym czasie do rozwoju muzealnictwa przyczyni\u0142o si\u0119 m.in. udost\u0119pnienie kolekcji rodowych oraz zbior\u00f3w prywatnych, jak r\u00f3wnie\u017c inicjowanie takich instytucji pod auspicjami w\u0142adz miejskich lub nadawanie ju\u017c istniej\u0105cym zbiorom, np. archiwalnym, charakteru muze\u00f3w publicznych. Za powstaniem muze\u00f3w publicznych o wyra\u017aniejszej specjalizacji stali g\u0142\u00f3wnie przedstawiciele arystokracji i inteligencji, a w mniejszych miastach tak\u017ce organizatorzy tamtejszego \u017cycia kulturalnego, przede wszystkim nauczyciele i duchowni. W XIX wieku aktywno\u015b\u0107 na polu kolekcjonerskim wykazywa\u0142y r\u00f3wnie\u017c towarzystwa naukowe i artystyczne. Reorganizacja zbior\u00f3w ko\u015bcielnych, g\u0142\u00f3wnie katolickich i prawos\u0142awnych, prowadzi\u0142a do powstawania muze\u00f3w diecezjalnych i eparchialnych.<\/p>\n
Po 1900 roku dzieje muzealnictwa na terenie dawnej Rzeczpospolitej prze\u017cywa\u0142y wyra\u017any rozkwit. W ci\u0105gu zaledwie 14 lat, do wybuchu I wojny \u015bwiatowej, powsta\u0142o powy\u017cej 80 instytucji, czyli niewiele mniej ni\u017c w przeci\u0105gu omawianego wcze\u015bniej stulecia. Dominacja instytucji historyczno-artystycznych nie jest ju\u017c tak wyra\u017ana, a g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 w podtrzymywaniu i piel\u0119gnowaniu pami\u0119ci przej\u0119\u0142y muzea krajoznawcze. Tendencja do tworzenia muze\u00f3w artystycznych i historycznych wyra\u017ana jest szczeg\u00f3lnie w du\u017cych o\u015brodkach miejskich, o ju\u017c istniej\u0105cej tradycji muzealnej, przy zaanga\u017cowaniu instytucji publicznych. Du\u017c\u0105 zas\u0142ug\u0119 dla muzealnictwa w tym czasie mia\u0142o Polskie Towarzystwo Krajoznawcze (1906), kt\u00f3re przyczyni\u0142o si\u0119 do powstania ponad 20 instytucji na przestrzeni zaledwie kilku lat\u00a0[5]<\/a>. Tworzenie tego typu muze\u00f3w mo\u017cliwe by\u0142o dzi\u0119ki rosn\u0105cemu zainteresowaniu przesz\u0142o\u015bci\u0105 w\u0142asnego regionu, co pozwala\u0142o na \u0142\u0105czenie w jednej instytucji zbior\u00f3w archeologicznych, etnograficznych i pami\u0105tek historycznych, w tym zabytkowego detalu architektonicznego i wyposa\u017cenia. Na powodzenie tej inicjatywy sk\u0142ada\u0142a si\u0119 akcja informacyjna w lokalnej prasie, ale przede wszystkim zaanga\u017cowanie \u201emi\u0142o\u015bnik\u00f3w\u201d przesz\u0142o\u015bci. Typ ten jest szczeg\u00f3lnie popularny w mniejszych miejscowo\u015bciach, gdzie dzia\u0142alno\u015b\u0107 muzeum skorelowana by\u0142a z aktywno\u015bci\u0105 sekcji muzealnych i turystycznych PTK, a tak\u017ce dzia\u0142alno\u015bci\u0105 cz\u0142onk\u00f3w miejskich towarzystw naukowych i historycznych. Instytucje o profilu przyrodniczym by\u0142y zdecydowanie mniej popularne, cho\u0107 nadal obecne.<\/p>\n
Wybuch I wojny \u015bwiatowej, co oczywiste, zahamowa\u0142 proces tworzenia muze\u00f3w, a w wielu przypadkach doprowadzi\u0142 do rozgrabienia i zniszczenia zgromadzonych kolekcji, jak mia\u0142o to miejsce w \u0141owiczu czy na Podolu. W okresie 1914-1918 dzia\u0142alno\u015b\u0107 wielu plac\u00f3wek zosta\u0142a zawieszona, niekiedy tak\u017ce kolekcje migrowa\u0142y mi\u0119dzy instytucjami. Nie oznacza\u0142o to jednak ca\u0142kowitego zaniku aktywno\u015bci muzealnej. W 1916 roku za\u0142o\u017cono m.in. lwowskie Muzeum archidiecezjalne, Muzeum Ko\u0142a Ligi Kobiet w Olkuszu, powo\u0142ano tak\u017ce oficjalnym aktem Muzeum Narodowe m.st. Warszawy. W kolejnym roku podj\u0119to starania nad utworzeniem Muzeum Kurpiowskiego w Nowogrodzie.<\/p>\n
Powy\u017csze, dosy\u0107 og\u00f3lnikowe zestawienie, potwierdza dotychczasowy sta\u0144 bada\u0144 na temat polskiego muzealnictwa, uwydatniaj\u0105c jednak rol\u0119 towarzystw naukowych i innych inicjatyw spo\u0142ecznych, kt\u00f3re podejmowane by\u0142y r\u00f3wnolegle do dzia\u0142a\u0144 arystokracji ju\u017c w XIX wieku, a szczeg\u00f3lnie w jego drugiej po\u0142owie. Wyra\u017ane przesuni\u0119cie zainteresowa\u0144 z artystycznych i przyrodniczych na bardziej og\u00f3lne w swojej dziedzinie muzea krajoznawcze, to pr\u00f3ba upowszechnienia i popularyzacji idei narodowych, nie tylko w odniesieniu do polsko\u015bci, ale tak\u017ce mniejszo\u015bci narodowych i religijnych, kt\u00f3re szczeg\u00f3lnie na obszarze obecnej Bia\u0142orusi i Ukrainy odgrywa\u0142y istotn\u0105 rol\u0119. Proces budowania pami\u0119ci lokalnej traktowa\u0107 nale\u017cy jako reakcj\u0119 na ograniczenia narzucane przez zaborc\u00f3w oraz proces okre\u015blania w\u0142asnej narodowej to\u017csamo\u015bci, kt\u00f3ry w czasie I wojny \u015bwiatowej umo\u017cliwi\u0142 podj\u0119cie przez Edwarda Chwalewika i Mieczys\u0142awa Tretera pierwszych pr\u00f3b opracowa\u0144 tego obszaru polskiego, cho\u0107 wielonarodowego, dziedzictwa kulturowego.<\/p>\n
Aldona To\u0142ysz<\/em><\/p>\n
\n
BIBLIOGRAFIA<\/strong><\/p>\n
Chwalewik Edward, 1926<\/a>. Zbiory polskie: archiwa, bibljoteki, gabinety, galerje, muzea i inne zbiory pami\u0105tek przesz\u0142o\u015bci w ojczy\u017anie i na obczy\u017anie w porz\u0105dku alfabetycznym wed\u0142ug miejscowo\u015bci u\u0142o\u017cone. T. 1-2, Warszawa, Krak\u00f3w: Wyd. J. Mortkowicza, Towarzystwo Wydawnicze w Warszawie
Chwalewik Edward, 2006<\/a>. Z moich wspomnie\u0144 o zbieractwie<\/em>, oprac. Hanna \u0141askarzewska, Martyna Figiel Warszawa: Biblioteka Narodowa
Pomian Krzysztof, 2012 [1987]<\/a>. Zbieracze i osobliwo\u015bci. Pary\u017c-Wenecja XVI-XVIII wiek, <\/em>prze\u0142. Andrzej Pie\u0144kos, Gda\u0144sk: s\u0142owo\/ obraz terytoria
Pomian Krzysztof, 2016<\/a>. Muzea i narody w Europie \u015arodkowej przed pierwsza wojna \u015bwiatow\u0105<\/em>, Warszawa: Stowarzyszenie Muze\u00f3w Uczelnianych
Szpoci\u0144ski Andrzej, 2008<\/a>. Miejsca pami\u0119ci (lieux de m\u00e9moire)<\/em>, \u201eTeksty drugie\u201d, nr 4
Treter Mieczys\u0142aw, 1917<\/a>. Muzea wsp\u00f3\u0142czesne: studjum muzeologiczne: pocz\u0105tki, rodzaje, istota i organizacja muze\u00f3w, publiczne zbiory muzealne w Polsce i przysz\u0142y ich rozw\u00f3j<\/em>, Kij\u00f3w: Nak\u0142adem Redakcji Muzeum Polskiego
Wilder Hieronim, 1905<\/a>. Polskie archiwa, biblioteki, muzea, zbiory i zbieracze: u\u0142o\u017cone wed\u0142ug miejscowo\u015bci, Warszawa: s.n<\/p>\n
\n
PRZYPISY<\/strong><\/p>\n
[1]<\/a> Dla przyk\u0142adu Wilder uwzgl\u0119dnia w swoim spisie zar\u00f3wno bibliotek\u0119 zbieracza o nazwisku Ku\u0142akowski mieszcz\u0105c\u0105 si\u0119 w Krzysztoporowie pod Grodnem, moskiewsk\u0105 zbrojowni\u0119 (Oru\u017cejnaja Pa\u0142ata) zawieraj\u0105c\u0105 polskie sztandary, jak r\u00f3wnie\u017c archiwum miejskie i skarbiec ko\u015bcielny w Sandomierzu i ca\u0142y szereg krakowskich muze\u00f3w, kt\u00f3rych stan posiadania opatrzny zosta\u0142 danymi liczbowymi.
[2]<\/a> Edward Chwalewik pracowa\u0142 w antykwariacie w latach 1906-1924.
[3]<\/a> Liczba ta ma charakter czysto orientacyjny, w zwi\u0105zku z prowadzonymi badaniami mo\u017ce ulec i zapewne ulegnie zmianie.
[4]<\/a> Opis ka\u017cdego z typ\u00f3w zamieszczony zosta\u0142 na stronie projektu \u201eMuzeum w polskiej kulturze pami\u0119ci do 1918 r.: wczesne instytucje muzealne wobec muzeologii cyfrowej\u201d, w zak\u0142adce \u201eBaza muze\u00f3w\u201d, http:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/?page_id=20.<\/a>.
[5]<\/a> Zaznaczy\u0107 nale\u017cy, \u017ce jako\u015b\u0107 zbior\u00f3w i poziom tych muze\u00f3w by\u0142 nier\u00f3wny.<\/p>\n
\n
CZYTELNIA >>><\/a><\/p>\n
\n
\u00a0<\/p>\n","comment_info":"0","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1410","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1410"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1410\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7124,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1410\/revisions\/7124"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1457"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1410"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1410"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumpamieci.umk.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1410"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}